به گزارش خبرگزاری ایمنا از زنجان، اینجا جنوبیترین نقطه شهر زنجان است؛ جایی که هنوز نفس خانههای کاهگلی و قدیمی در آن جاری است، کوچههای تنگ و باریکش چنان بیقاعده و بی فرمول پیش میروند که گویی هیچ مهندسی نتوانسته بر آنها حکم براند، نهرهای باریک آب، دستنخورده و خاموش، میان کوچهها روان هستند و خانهها در بالا و پایین دست کوچهها آنچنان بیارتباط از نظر ارتفاع کنار هم نشستهاند که انگار هرکدام روایت مستقلی از گذشته دارند.
درهای رنگی اغلب به رنگ آبی بر دیوارهای گلی خانهها نشستهاند و پشتبامهایی با سقفهای کوتاه، همچنان اصالت قدیمی خود را حفظ کردهاند، برخی از خانوادهها نسلبهنسل در همین خانهها زندگی کردهاند، اما گروهی دیگر خانههای پدری را رها کرده و به محلات دیگر کوچ کردهاند؛ با این حال، معماری محله همچنان یادگار دوران صفویه است.
تقریباً همه پژوهشگران تاریخ اذعان دارند که «محله حسینیه» کهنترین بخش شهر زنجان است، محلهای با کوچههایی بسیار باریک، تو در تو و پیچیده که در گذشته بیشتر کارکرد امنیتی داشتهاند. دالانهایی در دل محله وجود دارد که بخشی از آنها هنوز کشف نشده و آنچه از آنها مانده، همچنان دستنخورده و رازآلود است.
این محله از دیرباز نامی شناختهشده در متون تاریخی داشته و در گذشته به سه بخش «حسینیه»، «محله دلیلر» (محله غربی) و «آشاغیمحله» (محله شرقی) تقسیم میشده است؛ تقسیمبندیکه نشان از قدمت و اهمیت تاریخی این ناحیه دارد.
وجود حسینیه اعظم زنجان در قلب این محله و فعالیت مذهبی دیرینه آن نیز بر قدمت بالای محله حسینیه تأکید میکند، چنانکه در برخی متون تاریخی دوران افشاریه به وجود حسینیه و فعالیت یک تکیه مذهبی در مرکز آن اشاره شده است.
جالبتر اینکه ساختار معماری حسینیه اعظم زنجان که بخشی از فلسفه شکلگیری آن همچنان ناشناخته مانده در محله «یدی بوروخ» نیز دیده میشود؛ محلهای که قدمتش به دوره مظفرالدینشاه بازمیگردد.
قدمت حسینیه اعظم زنجان در اسناد صفویه تأیید شد
حسن حسینعلی، یک پژوهشگر زنجانی درباره قدمت حسینیه اعظم زنجان و نقش آن بهعنوان نخستین محله این شهر به خبرنگار ایمنا میگوید: با وجود آنکه پژوهشهای تاریخی درباره ساختار محلات زنجان کامل نیست و روایتها گاه متفاوت نقل شدهاند، اما اسناد موجود نشان میدهد که «محله حسینیه» قدیمیترین محله شهر زنجان است.
وی با اشاره به برخی منابع خطی تاریخی میافزاید: حسینیه اعظم زنجان از دوران صفویه وجود داشته است و سند مهم این ادعا، «تکیه حسینیه اعظم» است که نام خود را به طور دقیق از محله گرفته است.
حسینعلی ادامه میدهد: تذکرههای تاریخی، دیوان اشعار که گاه در آنها از محله حسینیه یا دیگر محلات قدیم یاد شده و نیز اشاره به چهرههای شاخصی که در این محدوده زندگی میکردهاند، همگی نشان میدهد که پیش از شکلگیری حسینیه اعظم، محله دیگری وجود نداشته و خاستگاه اصلی شهر از همین نقطه آغاز شده است.
این تاریخنویس زنجانی سپس با اشاره به قدیمیترین کتاب مرتبط با محلات زنجان میگوید: «دارالعرفان» که در دوره قاجار تدوین شده، کهنترین اثر درباره محلات شهر است، کتابی که قدمت آن حتی از کتیبه دیواری تجدید بنای مسجد حسینیه نیز بیشتر است.
به گفته وی، در «دارالعرفان» سه محله قدیمی شهر از جمله محله حسینیه، محله دلیلر (محله غربی) و آشاغیمحله (محله شرقی) نام برده شده است.
حسینعلی بیان میکند که بسیاری از بزرگان زنجان از جمله غلامرضا عینیفرد، مداح مشهور زنجانی و شهید شهریاری در محله حسینیه سکونت داشتهاند و نام آنان در منابع تاریخی آمده است.
وی در ادامه با اشاره به معماری خاص محله میگوید: حسینیه اعظم زنجان در جنوب شهر و در نزدیکی خیام و زنجانرود واقع شده است، کوچههای آن بسیار باریک، پیچدرپیچ و نزدیک به هم است و این ساختار در گذشته جنبه امنیتی داشته؛ چراکه این کوچهها عمداً بدون راه فرار ساخته شده بودند.
حسینعلی با تأکید بر اینکه با گذر زمان بخشی از معماری کوچهها تغییر کرده و بعضی از آنها عریض شدهاند، اضافه میکند: با این حال، هنوز هم برخی از کوچههای محله حسینیه به دلیل ساختار اصیل خود قابل تردد خودرو نیستند و تنها مسیر پیادهرو دارند، زیرا در گذشته اصلاً وسیله نقلیه وجود نداشته است.
جستوجوی ریشههای زنجان در محله حسینیه؛ از صفویه تا قاجاریه
این پژوهشگر تاریخ همچنین میگوید: کوچههای باریک و تو در تو در اصطلاح زنجانی «بوروخ» نامیده میشوند، نمونهای مشابه این معماری در «محله یدی بوروخلار» نیز دیده میشود؛ جایی که ورودی یک کوچه از دل کوچهای دیگر بوده و انتهای مسیر بهوضوح مشخص نیست.
حسینعلی با اشاره به یافتهای تاریخی اضافه میکند: در حفاری بانک ملی شعبه سعدی، در عمق چهار متری، آثاری از دوره سلجوقی به دست آمد که نشان میداد آنجا یک آشپزخانه بوده است؛ یافتهای که بهعنوان شاهدی شفاهی و ساختاری بر قدمت محله حسینیه اهمیت دارد.
او درباره تاریخ ساخت مسجد حسینیه نیز توضیح میدهد: سنگبنای حسینیه در عصر صفویه گذاشته شده، زیرا در آن دوران «قلعهچهها» محل اسکان زائران کربلا بودهاند.
این نویسنده زنجانی میافزاید که محله حسینیه در رویدادهای سیاسی و مذهبی نیز نقشی مهم داشته است و در متون تاریخی از آن یاد شده؛ از جمله اسکان خاندان شیخالاسلام در این محله و نیز اشارههایی که در ماجرای هجوم «اللهقلیخان ازبک» به این محدوده شده است.
او اضافه میکند: در ماجرای ذوالفقارخان نیز زمانی که شایعهای درباره کشته شدنش باعث دودستگی در شهر شد، او برای رفع اختلاف و سخنگفتن با مردم به محله حسینیه آمد؛ رویدادی که اهمیت و قدمت این محله و جایگاه حسینیه اعظم را نشان میدهد.
حسینعلی در پایان میگوید: طبق اسناد تاریخی در دورهای محله حسینیه با نام «شیخالاسلام» شناخته میشده است، در عصر صفویه، محلات معمولاً به نام شخصیتهای برجسته همان محدوده نامگذاری میشدند اما پس از درگذشت شیخالاسلام و کاهش نفوذ خاندان او و مهاجرت بازماندگانشان، این محله دوباره با نام اصلی خود، «حسینیه»، شناخته شد.
اجرای ۱۸ طرح بازآفرینی شهری در سکونتگاههای غیررسمی زنجان
مهدی طالب، عضو شورای اسلامی شهر زنجان هم در ارتباط با محلات قدیمی و تاریخی شهر زنجان به خبرنگار ایمنا میگوید: برخی از محلات شهر زنجان از جمله حسینیه و بیسیم در قالب طرح بازآفرینی شهری در حال احیا هستند.
وی با اشاره به اینکه قبرستان دهخدا که در نزدیکی محله حسینیه و همجوار با این محل قرار دارد، در حال احیا به منظور ساخت پارک محلهای است، اضافه میکند: اعضای شورا بر ضرورت توجه جدی به بازآفرینی شهری و رفع کاستیهای گذشته در این زمینه تأکید دارند و خواهان همکاری بیشتر با اداره کل راه و شهرسازی برای تأمین اعتبار مورد نیاز این پروژهها هستند.
طالب با بیان اینکه بازآفرینی شهری اغلب در مناطق مرکزی شهر زنجان رخ داده است، میگوید: البته هدف از بازآفرینی تخریب چهره تاریخی محلات نیست، برای مثال در محله حسینیه بازآفرینی با حفظ هویت تاریخی محله در حال انجام است.
وی با اشاره به اجرای ۱۸ طرح بازآفرینی شهری در سکونتگاههای غیررسمی ادامه میدهد: در حال حاضر یک هزار و ۲۰۰ هکتار بافت هدف بازآفرینی شهری در زنجان وجود دارد که حسینیه نیز جزو آن است.
عضو شورای اسلامی شهر زنجان در ارتباط با شیوه بازآفرینی شهری میگوید: بازآفرینی از طریق شناخت و تحلیل وضع موجود، نقشهبرداری کالبدی همچون عرض گذرها، ارتفاع ساختمانها، تراکم، انواع مصالح، شاخصهای جمعیتی و اجتماعی، میزان مهاجرت رخ میدهد.
وی اضافه میکند: همچنین به لحاظ ترکیب میراثی فهرست بناها و عناصر واجد ارزش (خانههای تاریخی، مساجد و کاروانسراها)، آئینها، آداب و رسوم و مناسبتهای محلی نیز محله مورد نظر بررسی شده و سپس نسبت به بازآفرینی کلی اقدام میشود.
به گزارش ایمنا، امروز، پس از گذشت قرنها از تولد محله حسینیه، این بخش از شهر زنجان همچنان ایستاده و هویت تاریخی خود را حفظ کرده است، با کوچههایی که هنوز نشانی از صفویه در آنها دیده میشود و خانههایی که نفس گذشته را در دل دارند. اکنون با اجرای طرحهای بازآفرینی، تلاش شده است تا این میراث ارزشمند نهتنها حفظ، بلکه دوباره جاندار و کاربردی شود چرا که حسینیه، همچنان همان نقطه آغازین زنجان است، محلهای که گذشته، حال و آینده شهر را به زنجیرهای پیوسته بدل میکند.
نظر شما