صحافي؛ اوج ابتکار و خلاقيت هنرمندان عصر صفوي

فن تنظيم و به هم پيوستن صفحات کتاب و قراردادن آن ها بين دو جلد به منظور يکجا نگهداشتن صفحات و جلوگيري از فرسوده شدن يا پاره شدن آن ها و تسهيل استفاده، صحافي ناميده مي شود.
صحافي و جلدسازي در عصر صفويه به اوج رسيد و هنرمندان اصفهاني در تکامل آن ابتکار و خلاقيت بي مانندي از خود نشان دادند. در دوره‌ي صفويه در سمرقند، بخارا، مشهد و اصفهان كاغذسازي رواج داشت و تا زمان قاجار نيز ادامه پيدا كرد ولي بعد از آن كاغذسازي دستي تنزل و كاغذسازي به شكل ديگري رونق يافت. اين هنر در دوره‌ي تيموريان و به خصوص در مکتب هرات پايه گذاري شده بود. انتخاب اصفهان به پايتختي و حمايت همه جانبه‌اي که از هنرمندان به عمل آمد باعث شد قرآن هاي دست نوشته‌ي مجلل و فاخر به بهترين وضع و شيوه صحافي شده و علاوه بر کتاب آسماني نسخه هاي بي شماري از شاهنامه، اشعار نظامي، جامي و آثار ساير سرايندگان نامدار و مشهور به دست جلدسازان و صحافان به شاهکارهائي از هنر تبديل شوند. در اين زمان بود که آثار خطاطان بزرگ نستعليق مانند سلطان علي مشهدي، ميرعلي کاتب و ديگران جمع آوري شد و جلدسازان با استفاده از روش هاي ابداعي خويش آثاري به وجود آوردند که بسياري از آن ها امروز زينت بخش موزه هاي بزرگ جهان است. هنرمندان بزرگ اين فن در فنون صحافي و اقسام جلدسازي سوخت و روغني و حاشيه سازي کتب اين هنر را به جائي رساندند که بسياري از آثار اين دوران بر مکتب هرات برتري يافتند.
در مورد صنعت صحافي توضيح اين نکته ضرورت دارد که در دوره‌ي صفويان هنرمندان اين رشته از صنعت دستي در بيشتر صنايع ظريفه‌ي آن روزگار مهارت داشتند به طوري که در شرح حال اکثر قريب به اتفاق اين هنرمندان مي بينيم در خطاطي و نقاشي و تذهيب و مرکب سازي و ميناکاري و کاغذسازي نيز سرآمد بودند. با انتقال پايتخت از اصفهان و جنگ هاي متعددي که در اين شهر ميان خاندان هاي مختلف به وقوع پيوست هنر صحافي نيز مانند ديگر هنرها در بوته‌ي فراموشي و محاق بي مهري گرفتار شد. اما در دوران قاجار بار ديگر صحافان و جلدسازان به احياء اين هنر پرداختند. از بزرگان اين هنر در دوران قاجاريه آقا محمدتقي صحاف اصفهاني است که علاوه بر صحافي و جلدسازي در طراحي و رسامي و طرح نقشه هاي قالي و کاشي کاري و معرق سازي با پوست و بسياري از فنون ديگر در زمان خود بي نظير بود.
در صحافي مراحلي که بايد فرا گرفت عبارتند از: - شناخت مواد مورد نياز و به کار گيري صحيح آن ها؛ - شکافتن، مرمت و جزوه بندي کتاب؛ - مراحل ته دوزي و ته بندي کتاب (کتاب سازي)؛ - آشنايي با ابزارآلات کتاب سازي.
جلدسازي، مرمت و... از جمله فعاليت ‌هايي است كه در صحافي سنتي انجام مي ‌شود و يك مرمت‌ گر حرفه‌اي بايد با تك‌جلدسازي، تذهيب و جدول ‌كشي نيز آشنا و در اين زمينه‌ ها مهارت كافي داشته باشد.
سريش (چسب مصنوعي) يكي از ابزارهاي كار در صحافي و مرمت است كه از 1000 سال پيش به‌ كار گرفته مي‌ شد و تا امروز نيز از اين شيوه به شكل سنتي استفاده مي‌ شود زيرا اين چسب سنتي است و به كتاب آسيب نمي‌ رساند.
يك صحاف باتجربه مي ‌تواند نوع كاغذ را تشخيص دهد و بايد با استفاده از شيوه‌ي كار در صحافي و مرمت بداند كه با كاغذ كهن چگونه رفتار و آن را به شيوه‌ي سنتي، مرمت و بازسازي كند. نسخه‌هاي خطي آسيب‌ديده را بايد با جلد تازه -كه از چرم مرغوب و مقواي خوب است- به شكل سنتي ترميم كرد.