نوسازی بزرگترین محله ی فقیرنشین آسیا و چالش های فراروی آن

عملیات فاز اول نوسازی محله ی دهاراوی هند پس از مدتی تاخیر، در ماه گذشته در میان اعتراضات احزاب سیاسی که خواستار ساخت خانه های بزرگ تری در این پروژه هستند، آغاز شد. فاز اول طرح بلندپروازانه ی نوسازی دهاراوی شامل ساخت ۳۵۶ آپارتمان در بخش ۵ این محله ی بزرگ است که قرار بود در ماه آگوست ۲۰۱۲ شروع شود اما به دلیل اعتراضاتی که از سوی شیو سنا رهبری می شد به تاخیر افتاد.
وزیر خانه سازی ایالت اعلام کرده است که در جریان فاز اول عملیات یک ساختمان بلند مرتبه با سه جناح و در ۱۴ طبقه شامل ۳۵۶ آپارتمان ۲۸ مترمربعی ساخته خواهد شد. سیاسیون محلی و برخی از ساکنین خواستار آپارتمان هایی به مساحت ۳۷ مترمربع هستند. اما بنابر اعلام شرکت پیمانکار MHADA این کار برخلاف آیین نامه های دولتی است. این ۳۵۶ آپارتمان در اوایل سال ۲۰۱۴ آماده سکونت می شوند. با این حال شیو سنا گفته است که تا خواسته ی ما برای ساخت خانه های بزرگتر عملی نشود، اجازه نمی دهیم عملیات نوسازی در بخش ۵ تکمیل شود.
طبق اعلام دولت، تمامی کسانی که در محلات فقیر نشین ساکن ساختمان هایی هستند که قبل از سال ۲۰۰۰ ساخته شده، اجازه دارند آپارتمان های یک اتاقه با بالکن دریافت کنند و کسانی که در کلبه های بزرگتری زندگی می کنند اجازه خواهند داشت آپارتمان های ۳۷ متر مربعی داشته باشند. تنها مستاجران و نه مالکان کلبه ها خانه های جدید را تحویل خواهند گرفت. پیش بینی می شود در جریان این پروژه ۵ هزار خانه ایجاد شود. 

اما محله ی دهاراوی کجاست و چه ویژگی هایی دارد؟
دهاراوی بزرگترین محله ی فقیرنشین در آسیا و دومین آن در جهان است که از طریق فیلم میلیونر زاغه نشین به دنیا معرفی شد. برخی از مشاوران توسعه ی شهری از سال های گذشته به عدم تناسب طرح نوسازی دولت با این محله اشاره کرده اند و از جمله شاهزاده چالز معتقد است که در مقایسه با معماری غربی دهاراوی مدل بهتری برای خانه سازی جمعیت شهری در حال رشد را در جهان در حال توسعه امروز ارائه می دهد. 

موقعیت 

محله ی دهاراوی مابین مناطق شهرداری سیون، بندرا، کورلا و کالینا در حومه ی شهر بمبئی گسترش یافته است. این محله مابین ماهیم در غرب و سیون در شرق قرار دارد و شامل ۱۷۵ هکتار می شود. دهاراوی در حال حاضر جمعیتی بیش از ۶۰۰ هزار نفر دارد. این محله بین دو خط راه آهن برون شهری اصلی بمبئی، یعنی خطوط غربی و مرکزی قرار دارد. در غرب آن ماهیم و بندرا و در شمال رودخانه میتهی قرار دارد که از طریق خور ماهیم به دریای عمان می ریزد. در جنوب و شرق سیون و ماتونگا هستند. موقعیت مکانی دهاراوی و سیستم فاضلاب نامرغوب آن این محله را در معرض خطر سیلاب های موسمی قرار داده است. 

تاریخچه
در قرن ۱۸ میلادی دهاراوی یک جزیره بود. این منطقه در اصل مرداب گیاه کرنا بوده است که ماهیگیران کولی در آن ساکن بودند. اما با خشک شدن مرداب جزیره ناپدید شد و جزایر مجزا یک زمین وسیع را شکل دادند که منجر به شکل گیری شهر بمبئی شد. این مسئله موجب خشک شدن خور گردید و در نتیجه دهاراوی از نعمت ماهی که منبع تغذیه و نیز وسیله ی معاش سنتی مردم بود محروم شد. مرداب های خشک شده فضایی برای سکونت مهاجران گوجارات فراهم آورد که یک منطقه مهاجرنشین سفالی را بنیان نهادند. دباغان ماهاراشتریان نیز از محله ی چامبهار رسیدند. کارگران گلدوزی و قلاب دوزی رسیده از اوتارپرادش تجارت پوشاک آماده را آغاز کردند و مهاجران تامیل در دباغخانه ها مشغول به کار شدند. 

اقتصاد
نبض دهاراوی با فعالیت های اقتصادی می زند. جمعیت آن، بدون دریافت هیچگونه کمکی از بیرون به یک سیستم اقصادی غیررسمی منحصر به فرد و خوداتکا دست یافته است. ساکنین محروم از مسکن مناسب آن، علی رغم مشکلات و با تاسیس هزاران شغل موفق از فقر سربرآورده اند. یک مطالعه در مرکز تکنولوژی و برنامه ریزی محیط زیست احمد آباد هند نشان می دهد که ۵ هزار واحد صنعتی تولید کننده ی پوشاک، سفال، کالای چرم و ساخت فولاد و خدماتی مثل بازیافت و چاپ در این محله فعالیت می کنند. صنعت بازیافت آن که پسماند های شهر بمبئی را پردازش می کند، سریعا در حال توسعه است. 

دهاراوی حدودا ۱۵ هزار کارگاه تک اتاقه دارد. بسیاری از تولیدات آن در سراسر جهان توزیع می شود. ارزش سالانه ی کالاهای تولیدی در این محله ۵۰۰ میلیون دلار امریکا تخمین زده می شود. فعالیت های تولیدی در این محله فوق العاده است- تقریبا در همه ی خانه ها اتفاق می افتد. فعالیت اقتصادی آن غیرمتمرکز است، متکی بر انسان و خانگی است، با تکنولوژی پایین و نیازمند کارفشرده. نتیجه ی آن ایجاد یک محله ی پیاده رو، سازمان یافته ولی با مرکز محله کمتر توسعه یافته است. این محله شبکه محور، با کارایی متنوع و ترکیبی و تراکم زیاد است اما متاسفانه به عنوان یک محله ی فقیرنشین معرفی شده است. این امر به دلیل عدم وجود تسهیلات زیربنایی مثل جاده ها، مسکن با توالت های شخصی و مطبوعیت عمومی فضای محلی آن است. لذا گفته می شود که دهاراوی یک محله ی فقیرنشین نیست بلکه یک شهرستان خود بسنده ی منحصر به فرد است.

محله ی فقیرنشین یا دهکده؟
به گفته ی شاهزاده چالز در مقایسه با معماری غربی محله ی دهاراوی مدل بهتری برای خانه سازی یک جمعیت شهری در حال رشد در دنیای در حال توسعه ی امروز ارائه می دهد. او معتقد است که به جای « تک فرهنگ جهانی سازی»، جمعیت های شهری بالغ می توانند بدون حوادث اجتماعی و زیست محیطی و با طراحی شهری محلی در کنار هم ساکن شده و زندگی کنند. به عقیده ی وی دهاواری با توجه به مصالح و مقتضیات محلی آن، دارا بودن محلات پیاده رو و ساختار ترکیبی اشتغال و سکونت آن دارای چنین ویژگی هایی هست. و لذا نمایانگر الگوی محله ای کاملا عاری از بلوک های بتونی نامطلوبی است که هنوز در سراسر جهان برای پوشش منازل فقرا استفاده می شود.
شاهزاده چالز خطاب به برنامه ریزان توسعه شهری گفته است: « من عمیقا براین باورم که غرب چیزهای زیادی برای یادگرفتن از اجتماعات و مکان هایی دارد که علی رغم فقر به معنای مادی آن، در راه و رسم زندگی و سازمان دهی خود به عنوان تشکل ها بسیار ثروتمندتر هستند». وی افزوده است: « این اجتماعات در آینده به عنوان بهترین جوامع مجهز برای رویارویی با چالش هایی که با آن مواجه خواهیم شد مشاهده خواهند شد چرا که آنها یک جهندگی و پیشرفت درونی را تجربه کرده اند و راهکار های پایدار زندگی را می شناسند.»
محله ی دهاراوی شبیه دیگر محلات فقیرنشین هند نیست، چرا که با سکونت مهاجران جویای کار شکل نگرفته است. دهکده ی سابق موجود تنها با اتکا بر توسعه ی مهارت های جدید به عنوان هدف برای درآمد بیشتر رشد کرده است و نشاندهنده ی به وقوع پیوستن آرمان گاندی برای داشتن یک جامعه ی روستایی خود کفا و خودبسنده است هرچند فاقد زیر ساخت های فیزیکی مناسب می باشد.
لذا اگر دهاراوی در قالب یک طرح توسعه ی درجا نوسازی شود، سهم آن در اقتصاد شهر ادامه خواهد یافت و رشد خواهد نمود. اما اگر طبق طرح پیشنهادی برنامه ریز امریکایی اصلا هندی که از سوی دولت ایالتی پذیرفته شده است، ساکنین آن در برج های چندین طبقه با آپارتمان های لانه کبوتری ۳۰ مترمربعی اسکان داده شوند، انتقال مشاغل کنونی به این آپارتمان ها و در نتیجه مشارکت مردم در اقتصاد غیرممکن خواهد شد. ضمن اینکه بسیاری از مشاغل کنونی در این محله شامل نساجی و صنایع چرم، در زمره ی مشاغل بسیار آلوده تلقی می شوند که در جریان برنامه نوسازی قدغن خواهند شد.
اختلاف طبقاتی ثروتمندان و فقیران در هندوستان در حال گسترش است و طبقه ی متوسط تقریبا در حال ناپدید شدن است. در این شرایط تنها راه برای ارتقای شرایط زندگی در محلات فقیرنشین فراهم کردن خدمات اولیه مانند منابع آب، فاضلاب در دسترس و مراقبت از سلامت و بهداشت است. 

برنامه های دولت برای نوسازی محله دهاراوی
اگر دولت ایالتی به تصمیم خود برای به اجرا درآوردن جاه طلبانه ترین پروژه ی پاکسازی محله فقیرنشین جامه ی عمل بپوشاند، ممکن است دهاراوی کاملا حذف شود. این کندوی فعالیت انسانی که ۶۰۰ هزار نفر را مسکن داده است و در مورد آن بیشتر از هر محله ی فقیرنشین دیگر در جهان نوشته اند، منبع میلیاردها دلار است که بیشتر از طریق تبدیل زباله و پسماند به کالاهای جدید در کارگاه های تبدیل چوب، فلزات موج دار و ورقه های پلاستیک بدست می آید.
تمام این ها در حال جایگزین شدن با یک محله ی طراحی شده از بالادست است که به خانواده ها یک خانه ی ۳۰ مترمربعی با آب جاری، یک توالت و برق خواهد داد. این لانه های کبوتری تدبیر شده از سوی اداره ی نوسازی محله در ساختمان های بتنی چندین طبقه جای خواهند داشت که به طور رایگان از سوی شرکت های توسعه دهنده و یا آژانس های وابسته به دولت تهیه خواهند شد. این شرکت ها در مقابل حق ساخت پروژه های ۴ مترمربعی تجاری و مشارکتی را دریافت خواهند کرد.
این تخریب ممکن است تعبیر به خوبی شود اما کاملا یک حرکت گمراه کننده از یک نیت دولتی اصلاح کننده است که در ظاهر به دنبال استفاده از شانس های جدید اقتصادی هند برای بهبود شرایط غیربهداشتی دهاراوی فقیر است. اما در حقیقت این اقدام برای بدست آوردن میلیون ها دلار از طریق فروش فضاهای اداری و خانه های مجللی است که با خالی شدن دهاواری فقیر ساخته خواهد شد. 

برنامه ریزان شهری متقلب طرح های جاه طلبانی ای را برای طراحی یک شهر در آسمان با گردشگاه های بلندمرتبه که ساختمان های آپارتمانی تمیز را به هم متصل می کند، در سر پرورانده اند. طرح توسعه برعهده ی برنامه ریزان متقلب بلند پروازی گذاشته شده است که به تشکل های بنیان گذاری شده در این محله که رنج طرح های نوسازی بر دوش آنها خواهد بود، چیزی بجز یک گزارش مبهم نداده اند. 

تغییر مدل دهاراوی
به عقیده ی متخصصین یک تصمیم دولتی برای نوسازی خانه های فقرای این منطقه می بایست به گونه ای باشد که حداقل ۸۵ درصد این منطقه منحصرا به ساخت خانه های فقط دوطبقه برای ساکنین کنونی این محله اختصاص داده شود و مناطق باز مناسب برای مشاغل صنعتگران تخلیه شود.
هر طرح پیشنهادی برای دهاراوی می بایست مسئله ی ارتباط مراکز شغلی را که در طی سال ها در این محله توسعه یافته مورد توجه خاص دهد و از ساختار شهری پیچیده ی آن که اقتصاد محلی را پایدارکرده است، محافظت کرده و آن را تخریب نکند. اما در بسیاری از موارد مردم دهاراوی سهم بسیار اندکی در ارائه ی نظریات خود برای برنامه ریزی محله شان داشته اند.
مطالعات موردی در سراسر جهان نشان داده است که طرح ساخت سکونتگاه های بلند مرتبه در بازسازی مناطق فقیرنشین نامناسب بوده است. شبکه های اجتماعی و اقتصادی که قشر فقیر جامعه با تکیه و اعتماد به آن امرار معاش می کنند، با فضای ساختمان های بلندمرتبه تناسبی ندارد. لذا چنین پروژه هایی برای فعالیت های اقتصادی خانگی که بخش اصلی مشاغل دهاراوی را تشکیل می دهند مناسب نیست. متاسفانه برنامه نوسازی دهاراوی به عنوان یک ابزار دلالی سودنگر، هیچ جایگاهی را برای توسعه ی چنین موقعیت های اقصادی پایدار، کوتاه مرتبه، زیست پذیر و پرتراکم حفط نمی کند. /۱۳