رییس علی، دلاور مرد نهضت جنوب ایران

در نهضت مشروطه
با وقوع نهضت مشروطه او از جمله مشروطه خواهانی بود که بوشهر را از حاکمیت استبداد قاجاریه خارج کرد. در سال ۱۲۸۷ ه. ش/۱۹۰۸ میلادی به درخواست ملا علی تنگستانی و سید مرتضی مجتهداهرمی که مخالف استبداد محمد علی شاه قاجار بودند، بوشهر را تصرف کرد و حدود ۹ ماه شهر را در کنترل داشت.

مبارزه با استعمار انگلیس
در آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ قوای روس از شمال و نیروهای انگلستان از جنوب، ایران را در معرض هجوم قرار دادند و کشتی‌های جنگی انگلستان در مقابل بوشهر لنگر انداختند و نیروهای اشغالگر در ۸ اوت ۱۹۱۵/ ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ بصورت تدریجی قصد اشغال بوشهر و نواحی ساحلی اطراف را داشتند.
"رئیس علی خان دلواری" و "شیخ حسین خان چاه كوتاهی" و "زایر خضرخان اهرمی" سه نفر خوانین دلیر تنگستان آماده دفاع شدند.
حدود دو ماه قبل از این كه قوای انگلستان بوشهر را اشغال كنند، ژنرال كاكس كنسول انگلستان در خلیج فارس، نامه ای به مرحوم "شیخ محمد حسین برازجانی" روحانی متنفذ و مجتهد معروف دشتستان نوشت كه جواب آن نامه انگیزه قیام رئیس علی دلواری آن قهرمان نامی ایران و اسلام شد.
كنسول انگلستان در این نامه از شیخ محمدحسین برازجانی خواسته بود كه از نفوذ خود استفاده كند و از هر گونه آشوب و قیام علیه اشغالگران جلوگیری نماید. در این نامه تأكید شده بود كه از دشمنی با دولت انگلستان هیچ سودی عاید ملت ایران نخواهد شد، بلكه در صورتی كه ایرانیان وارد جنگ شوند، انگلستان یك سوم خاك ایران را به تصرف خود در خواهد آورد.
شیخ، در پاسخ به این نامه تمام مصیبت ها را از طرف دولت انگلستان برشمرده و اعلام كرده بود كه چنانچه عملیات انتقام جویانه علیه اشغالگران صورت پذیرد، مسؤولیت آن بر عهده انگلیسی ها خواهد بود.
رئیس علی، در نامه های متعدد به شیخ محمدحسین برازجانی برای جهاد و قیام علیه قوای انگلستان كسب تكلیف می كند كه سرانجام مرحوم شیخ صورتی از حكم جهادی كه مراجع شیعه از نجف اشرف ارسال داشته بودند به ضمیمه حكم خود مبنی بر وجوب جهاد با كفار انگلیسی و جلوگیری از نفوذ آن ها به بنادر جنوب و دشتستان و تنگستان و لزوم همكاری خوانین این مناطق و بسیج مردم مسلمان برای رفتن به میدان جنگ صادر می كند و برای همه خوانین می فرستد.
رئیس علی دلواری همین كه از حكم جهاد مرحوم شیخ محمد حسین برازجانی و دیگر مراجع دینی آگاهی می یابد، آماده نبرد با امپراطوری انگلستان می شود و مقدمات كار را در خانه حاج سید محمد رضای كازرونی فراهم می سازد.
رئیس علی همراه دوستش خالو حسین دشتی در اوایل ماه رمضان ۱۳۳۳ه. ق، در عمارت حاج سید محمدرضا کازرونی، پس از مذاکراتی با وی آمادگی خود را برای دفاع از بوشهر و جلوگیری از پیشروی نیروهای انگلیسی اعلام داشت.
رئیس علی پس از اظهار تشكر، قرآن مجید را می طلبد و همین كه خادم قرآن می آورد برمی خیزد و تعظیم می كند و با احترام تمام آن را روی میز جلو خود می گذارد، آن گاه رو به حاضرین كرده و می گوید:
" ای كلام الله گفتار مرا شاهد باش. من به تو سوگند یاد می كنم كه اگر انگلیسی ها بخواهند بوشهر را تصرف كنند و به خاك وطن من تجاوز نمایند، در مقام مدافعه برآیم و تا آخرین قطره خون من بر زمین نریخته است، دست از جنگ و ستیز با آنان نكشم و اگر غیر از این رفتار كنم، در شمار منكرین و كافرین به تو باشم و خدا و رسول از من بیزار شوند."

نبرد دلوار
نیروهای انگلیسی همزمان با حمله به بوشهر درصدد تصرف ناحیه دلوار نیز بودند. دلوار محلی بود که پیش از آن چندبار سربازان انگلیسی به آن جا تجاوز کرده، اما هر بار طعم شکست را چشیده بودند. در چنین شرایطی بود که قیام دلیران تنگستان علیه اشغالگران آغاز شد و نیروهای متجاوز انگلیسی که قریب به پنج هزار نفر بودند در دام دلیر مردان تنگستانی گرفتار آمدند و عده زیادی از متجاوزان انگلیسی در این حمله به هلاکت رسیدند. عملیات چریکی پیروزمندانه رئیس علی، سایر مبارزان تنگستان را تشویق به همراهی با او کرد. این نبردها تا تابستان ۱۹۱۵ علیه نیروی دریایی انگلیس ادامه یافت که در نتیجه آن انگلیسی‌ها مجبور شدند نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کنند و دلوار را به شدت بمباران کنند.

نبرد بوشهر
زمانی که مقامات انگلیسی تصمیم قطعی درباره اشغال بوشهر و پیشروی به سوی شیراز را داشتند؛ به منظور تطمیع رئیس علی، دو نفر از متابعان حیدرخان حیات داودی را به دلوار گسیل داشتند تا موافقت او را با پیاده شدن قوای انگلیس در کرانه خلیج فارس و حرکت به سوی شیراز جلب کنند. نمایندگان حیدرخان ضمن ملاقات با رئیس علی متذکر شدند که چنانچه او از قیام علیه قوای اشغالگر صرف نظر کند، مقامات انگلیسی چهل هزارپوند به او خواهند پرداخت. رئیس علی در پاسخ می‌گوید: «چگونه می‌توانم بی‌طرفی اختیار کنم در حالی که استقلال ایران در معرض خطر جدی قرار گرفته‌است؟»
پس از مراجعت نمایندگان حیدرخان، نامه تهدیدآمیز از طرف مقامات انگلیسی به رئیس علی نگاشته شد مبنی بر این که: «چنانچه بر ضد دولت انگلستان قیام و اقدام کنید، مبادرت به جنگ می‌نماییم، در این صورت خانه‌هایتان ویران و نخل‌هایتان را قطع خواهیم کرد.» رئیس علی در پاسخ مقامات انگلیسی نوشت: «خانه ما کوه‌است و انهدام و تخریب آن‌ها خارج از حیطه قدرت و امکان امپراطوری بریتانیای کبیر است. بدیهی است که در صورت اقدام آن دولت به جنگ با ما، تا آخرین حد امکان مقاومت خواهیم کرد.»

شهادت
جنگ میان دلیران تنگستان به رهبری رئیس علی از یک سو و نیروهای بریتانیا و خوانین متحد آنان از سوی دیگر به طور پیاپی و پراکنده تا شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی ادامه یافت و انگلیسی‌ها نتوانستند بر رئیس علی و یارانش برتری یابند. تا این که در گیرودار حمله انگلیسی‌ها به بوشهر در شب ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ رئیس‌علی در محلی به نام «تنگک صفر» هنگام شبیخون به قوای بریتانیا توسط فردی نفوذی و اجیر شده، از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و در دم جان باخت. رئیس علی دلواری در شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری برابر با ۱۲ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی/۳ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی، در سن ۳۴ سالگی کشته شد.
رئیسعلی دلواری با ضربات متعددی که به سربازان انگلیسی در جنوب وارد کرد، نشان داد شخصیت بیداری اسلامی با نفوذ در بین عشایر، مرزبان حریم اسلام است.

محمد فاتحی