● مورخان؛ سالروز درگذشت فاضل مقداد؛ محقق ژرفانديش، صاحبنظر توانمند و مؤلف والامرتبه (826 هجری قمری) را در تاریخ بیست و ششم جمادیالثانی ذکر نمودهاند. وی از اكابر علمای اماميه در عصر خويش بوده و آثار متعددی از خود بهجای گذاشت كه: «آدابالحج»، «آياتالاحكام»، «شرح الفيهی شهيد اول»، «شرح مبادی الاصول علامه» و «كنزالعرفان فی فقه القرآن» از آن جملهاند.
● 26 جمادیالثانی سال 826 هجری:
فاضل مقداد، فقيه بزرگ عالم تشيع در چنين روزي از سال 826 هجري قمري درگذشت.
فاضل مقداد؛ دانشمندي محقق، پژوهشگري ژرفانديش، صاحبنظري توانا در دانش كلام، فقه، اصول، معاني بيان، قرآن، حديث و منطق و داراي تأليفات ارزشمندي است كه نزد دانشمندان شيعه و سني شهرتي فراوان دارد. نكتهي مهم و قابل توجه درمورد اين دانشمند آن است كه وي با اينكه نزد دانشمندان اسلامي، شهرتي خاص دارد و او را به علم، فضل و عظمت شأن ميستايند، كتابهاي متنوعش را در اقصي نقاط كشورهاي اسلامي شناساندهاند و در برابر علو مرتبت او سر تعظيم فرود آوردهاند.
متأسفانه از شرح حال مقداد بهويژه از دوران كودكي، كيفيت تحصيل، ويژگيهاي اخلاقي، خدمات فرهنگي و اجتماعي، تعداد دقيق استادان و شاگردان و ديگر شئون زندگي وي مطالب زيادي در دست نيست و برخي نويسندگان تنها به اينكه او «سيوري»، «اسدي»، «غروي»، شاگرد شهيد اول و داراي چند اثر و شاگرد ميباشد، بسنده كردهاند.
حتي شرححالنويسان بعضي از آثار ارزشمند وي مثل «اللوامع الالهيه» و «نضد القواعد» را نام نبردهاند. از اينرو، نويسندهي «بهجة الامال» ميگويد: "عجب آن است كه شرححالنويسان اين مرد، لوامع و نضد القواعد را از جمله كتابهاي او ذكر نكردهاند."
نيز كساني كه با لقبهاي گوناگون كه ناشي از جنبههاي تخصصي فاضل مقداد در دانشهاي مختلف اسلامي ميباشد، وي را مورد ستايش قرار دادهاند، تنها به چند عنوان و لقب كوتاه كه در مجموع يك سطر هم نميشود، اكتفا كردهاند. بيشتر شرححالنگاراني كه نام وي را در كتاب خود ذكر كردهاند، همان عنوانها و لقبها را بدون كم و كاست، تكرار كردهاند و چيزي در ابعاد شخصيتي وي نگفتهاند.
باز جاي شكرش باقي است كه تأليفات فاضل مقداد كه نام وي در اول آنها آمده است، هنوز در مجامع علمي و كتابخانههاي بزرگ و كوچك، مرجع پژوهشگران و محققان علوم اسلامي ميباشد. از اينرو، مخفي بودن تاريخ ولادت و... چيزي از كمالات و فضيلتهاي اين بزرگ مرد عالم فقاهت را كم نميكند.
فاضل مقداد يا فاضل سيوري از فقيهان بزرگ قرن نهم هجري است. پدرش، عبدالله بن محمد، جدش، محمد فرزند حسين، جد اعلاي او، حسين فرزند محمد و كنيهاش، ابوعبدالله است. جد مادري فاضل مقداد، ركنالدين محمد فرزند علي استرآبادي جرجاني، مترجم «فصول نصيريه» خواجهنصير، از فارسي به عربي است. فاضل مقداد، در كتابهاي «ارشادالطالبين» و «الانوارالجلالية» خود، با لفظ «جدي» و «الجد الحميد»، به اين مسأله تصريح ميكند.
ركنالدين محمد استرآبادي از متكلمان بزرگ و شاگرد علامهي حلي بود. وي داراي آثار فراواني است، از جمله: روضةالمحققين، الارشارات في علم البلاغه ( المعاني و البيان و البديع)؛ اشراق اللاهوت في شرح الياقوت في علم الكلام و المباحث العربيه في شرح الكافيه الحاجبيه.
خاندان مقداد از دانشمندان عرب نجف اشرف هستند، كه نسب آنها به قبيلهي بنياسد ميرسد. اهالي بنياسد، كه شيعه بودند، نزديك رود فرات عراق ميزيستند. از ميان اين طايفه، دانشمندان، اديبان و اميران فراواني برخاستهاند. بسياري از دانشمندان حله نيز اين طايفه هستند. بسياري از خانوادههاي مقيم نجف اشرف از جمله خانوادهي مقدادي منتسب به اين طايفه هستند. از اينرو، فاضل مقداد را «فاضل مقداد اسدي» نيز گفتهاند.
وي به اعتبار محل تولدش به «سيوري» مشهور است. سيور قريهاي است واقع در نزديكي شهر حلهي عراق. از آنجا كه «سيور» از توابع حله است، او به حلي هم منتسب شده است. به وي «مشهدي» و «غروي» نيز گفته ميشود. چون حضرت علي ـ عليهالسلام ـ در نجف به شهادت رسيد و «مشهد» در زبان عربي بهمعناي محل شهادت است. نجف اشرف در بين مردم عراق، به «مشهد» مشهور است. از آنجا كه فاضل مقداد در نجف اشرف سكونت داشت و در همانجا وفات كرد، به «مشهدي» و «غروي» شهرت پيدا كرد.
فقيهان و دانشمندان اسلامي لقبهاي فراواني به مقداد سيوري دادهاند. آنان به اعتبار فضل، علم، و نقش مؤثر وي در احيا و پاسداري از فرهنگ دين، او را «فاضل»، «شرفالدين»، «علامه»، «محقق»، «مدقق» و... نيز ناميدهاند.
فاضل مقداد تحصيلات مقدماتي علوم اسلامي را در شهرهاي حله و بغداد به پايان رساند و براي ادامهي تحصيل، به شهر مقدس نجف اشرف رفت و تحصيلات عالي فقه و اصول و كلام را در آن حوزه دنبال نمود. وي از دانش و معارف فقيهان و دانشمندان بزرگ آن ديار مقدس، بهرههاي فراوان برد.
فاضل مقداد با كوشش فراوان در راه تحقيق، پژوهش و طي مراحل اعلاي دانش و فضل، جامع علوم عقلي و نقلي شد و به درجهي عالي اجتهاد رسيد و متصدي مقام مرجعيت تقليد گشت.
در كتابهاي معتبر علم تراجم، غير از شهيد اول (محمد بن جمالالدين مكي)، شيخ و استادي براي فاضل مقداد ذكر نكردهاند. بعضي از شرححالنويسان معاصر در كتابهاي خود، يادآور شدهاند كه فخرالمحققين (محمد بن حسن بن يوسف بن علي بن مطهر حلي)، سيدضياءالدين عبدالله الاعرجي و سيدعميدالدين از استادان و مشايخ فاضل مقداد بودهاند.
فاضل مقداد از مشهورترين شاگردان و تربيتيافتگان مكتب فقهي شهيد اول است كه از او حديث نقل كرده؛ وي بسياري از آثار خود را در شرح و تكميل و آراء و نظرات فقهي شهيد اول، به رشتهي تحرير درآورده است، مثل: كتاب «قواعد الفقهيه» كه آن را به نحو خوبي ترتيب و دستهبندي كرده و اسم آن را «نضد القواعد» گذاشته است. او مجموعهي پرسشهاي خود را از شهيد اول در «المسائل المقداديه» گردآوري نمود.
فاضل مقداد در سايهي نبوغ و علوم سرشار خود، كتابهاي فراواني را به رشتهي تحرير درآورد كه از زمان خويش تاكنون، جزو ذخيرههاي علمي جهان اسلام بهشمار ميرود. وي پژوهشگري ژرفانديش، نويسنده، اديب و نظريهپردازي نوآور و داراي ذوقي لطيف و ذهني تيزبين رود. از اينرو، تأليفهاي وي درنهايت نيكويي بيان، اتقان و استحكام معنا ميباشد. او در تأليفاتش از آخرين دستاوردهاي تحقيقاتي و پژوهش خود، كه شامل روشهاي نوين علمي، بهويژه در رشتههاي فقه و تفسير ميباشد، استفاده كرده است. آثار ارزشمند او جزو منابع معتبر و مهم فقهي، قرآني، ادبي و روايي بوده و مورد استفادهي عالمان و فقيهان است.
علامهي مجلسي (ره) در «بحارالانوار» دو كتاب «كنز العرفان في فقه القرآن» و «ارشاد الطالبين الي نهج المسترشدين» فاضل مقداد را از جمله منابع خود در تأليف و تدوين بحارالانوار، شمرده و آنها را از كتابهاي كلامي بسيار نافع، بهويژه در بحث امامت ميداند. شيخ حر عاملي، كتاب «ارشادالطالبين» را يكي از منابع كتاب «اثباتالهداه» معرفي كرده است.
نويسندهي روضاتالجنات نيز درمورد كتاب «اللوامع الالهيه» فاضل مقداد، ميگويد: "اين كتاب از بهترين كتابهايي است كه در فن كلام، از جهت نظم ظاهري و استحكام باطني، نوشته شده است. كتاب «التنقيح الرائع» وي نيز از متينترين كتابهاي فقه استدلالي، داراي بيان شيوا و مشتمل بر اطلاعات مفيد و ارزنده است."
آثار وي كه بسياري از آنها هنوز چاپ نشده و بهصورت نسخههاي خطي در كتابخانههاي معتبر بزرگ موجودند، عبارتند از: 1. آداب الحج. 2. الاربعون حديثاً. 3. الادعية الثلاثون. 4. ارشاد الطالبين الي نهج المسترشدين. 5. الاعتماد في شرح رسالة واجب الاعتقاد. 6. الانوار الجلاليه في شرح الفصول النصيريه. 7. تجويد البراعة في شرح تجريد البلاغة. 8. تفسير مغمضات القرآن. 9. التنقيح الرائع من المختصر الشرائع. 10. جامع الفوائد في تلخيص القواعد. 11. رسالة في وجوب مراعاة العدالة في من يأخذ حجة النيابة. 12. شرح الالفيه للشهيد. 13. شرح سي فصل خواجه نصير در علم نجوم و تقويم. 14. شرح مبادي الاصول للعلامه. 15. الفتاوي المتفرقه. 16. كنز العرفان في فقه القرآن. 17. اللوامع الالهيه في المباحث الكلاميه. 18. المسائل المقداديه. 19. النافع يوم الدين في شرح باب حادي عشر. 20. نضد القواعد في شرح القواعد. 21. التحفة الناجيه في التقربات الالهيه.
اين عالم فرزانه بر بلنداي قلهي معارف ديني قرار گرفته است و فقيهان و ديگر انديشمندان دين در برابر انديشههاي نوگرايانهي او سر تعظيم و تكريم فرود آوردهاند. بهترين دليل بر اين مدعا، تأليفها و تصنيفهاي ارزشمند اين دانشمند گرانمايه است كه پر از پژوهشهاي دقيق و نوآوريهاي فراوان است. وي جامع علوم عقلي و نقلي و در رشتههاي مختلف علوم، مثل: كلام، فقه، تفسير، اصول، حديث، معاني و بيان، اثرهاي جاوداني از خود به يادگار گذاشته است.
فاضل مقداد پژوهشهاي فراوان در علم كلام انجام داد. وي از جمله كساني است كه اركان اين علم را استوار و در تهذيب و تنقيح آن از افكار نادرست، كوششهاي بسياري نمود. او براي علم كلام، كه علم جهانبيني است، ارزش فوقالعادهاي قائل بود. وي بيش از پژوهش در مسائل فرعي به پژوهش در مسائل كلامي و تأليف كتاب در آن زمينهها ميپردازد. فاضل مقداد در زمينهي علم كلام، اثرهاي متعددي دارد كه شرححالنويسان و دانشمندان علوم مختلف آنها را توصيف كرده و يا منبع كتابهاي خود قرار دادهاند.
وي در ابتداي كتاب «الانوارالجلاليه» به اين مطلب چنين تصريح ميكند: "از آنجا كه علم كلام در بين دانشها، از نظر دليل و برهان مطمئنتر و از نظر بيان، روشنتر و از نظر موضوع، شريفتر و از نظر اصول و فروع، كاملتر است، تقدم آن بر ساير دانشها، لازم و ضروري است."
نيز در مقدمهي كتاب فقهي «نضدالقواعد»، بعد از آنكه علم كلام را از موهبتهاي بزرگ خداوندي ميشمارد، ميگويد: "بعد از آنكه خداوند توفيق نوشتن كتاب «اللوامع الالهيه في مباحث الكلاميه» را به من داد، لازم ديدم كه بايد بهدنبال آن، به نوشتن كتاب درمورد مسائل فقهي و فروع دين كه يكي از دو موهبت بزرگ خداوند است، بپردازم."
وي از اكابر علماي اماميه در عصر خويش بوده و آثار متعددي از خود بهجاي گذاشت كه: «آدابالحج»، «آياتالاحكام»، «شرح الفيهي شهيد اول»، «شرح مبادي الاصول علامه» و «كنزالعرفان في فقه القرآن» از آن جملهاند. وفات اين محقق ژرفانديش، صاحبنظر توانمند و مؤلف والامرتبه در سال 826 هجري قمري و در نجف اشرف واقع شد و مقبرهي او را در نزديكي بغداد در مسير زائران عتبات عاليات ميدانند.
خبرگزاری ایمنا: فاضل مقداد؛ دانشمند محقق، پژوهشگر ژرفانديش و صاحبنظر توانا در علوم گوناگون در چنين روزی از سال 826 هجری قمری دار فانی را وداع گفت. فقيهان و دانشمندان اسلامی، لقبهای فراوانی به مقداد دادهاند؛ آنان به اعتبار فضل، علم، و نقش مؤثر وی در احيا و پاسداری از فرهنگ دين، او را «فاضل»، «شرفالدين»، «علامه»، «محقق»، «مدقق» و... ناميدهاند.
کد خبر 41108
نظر شما