آقا زين‏العابدين اصفهانی؛ اشرف‏الكتاب عصر ناصری

● آقا زين‏العابدين اصفهاني ملقب به اشرف‏الكتاب نسخ‏نويس برجسته‏ي ايران در زمان قاجار است.

ولادت، اساتید و معاصرین
آقا زين‏العابدين فرزند محمدتقي حدود سال 1187ق در اصفهان متولد شد. خط را نزد آقامحمود خوشنويس اصفهاني و آقاعبدالغفار اصفهاني فراگرفت و با مشق نمودن از روي خط ميرزااحمد نيريزي به اوج قله‏ي نسخ‏نويسي در زمان خود رسيد و خوشنويس دربار فتحعلي‏شاه و ناصرالدين‏شاه قاجار شد و در عصر ناصري، ملقب به اشرف‏الكتاب گرديد.
آقا زين‌العابدين اصفهاني، لقب اشرف‌الکتاب را از ناصرالدين‏شاه دريافت کرد و به‏همين دليل، برخي از آثارش را سلطاني رقم يا امضاء مي‌کرده ‌است. هم‏چنين او از سوي اساتيد و خطاطان زمان خود به لقب "سلطان‏الخطاطين" شهرت يافته بود.
از معاصران اشرف‏الکتاب مي‏توان به نام خوشنويسان بزرگي همچون عبدالحسين شکسته‏نويس، سيدعلي‏رضا اصفهاني (استاد مسلم نستعليق)، آقاغلامعلي اصفهاني (از بزرگترين استادان خط نسخ در قرن 13 هجري، متوفي 1229 ه.ق) و آقاهاشم و آقامحمدحسن نسخ‏نويس اشاره کرد.

شيوه و سبك خاص نوشتن
خط نسخ تا قرن يازدهم، شيوه‏ي كهن كه آميخته با ثلث بود طي مي‏نمود و در قرن دوازدهم، اساتيدي چون آقاابراهيم و خصوصاً ميرزااحمد نيريزي نسخ را از ثلث جدا نموده و شيوه‏اي نوين در نسخ‏نويسي ابداع كردند. اين سبك در دوره‏ي بعد ادامه پيدا كرد و كساني چون آقا محمدهاشم اصفهاني و پس از وي اشرف‏الكتاب از پيروان برجسته‏ي اين سبك بودند.
اشرف‏الكتاب، شيوه و سبكي خاص در نوشتن نسخ داشت كه از شيوه‏ي ديگر معاصران نامدارش در عرصه‏ي نسخ‏نويسي هم‏چون آقاغلامعلي خوشنويس اصفهاني ممتاز بود؛ آقاغلامعلي از اشرف‏الکتاب سريع‏القلم تر بوده، ولي آقا زين‏العابدين محکم‏تر و جاافتاده‏تر کتابت مي‏کرد چنان‏که گويي قلمش، سرب گداخته بر کاغذ نقش مي‏بست.

شاگردان مکتب
در مكتب اشرف‏الكتاب شاگردان بسياري تربيت شدند كه برخي در زمان خود او به مقامي عالي در خوشنويسي رسيده و در عرصه‏ي هنر نسخ‏نويسي تجلي نمودند. استاداني چون:
ـ ميرزا علي‏رضا معروف به ميرزا آقاجان متخلص به پرتو كه از جمله‏ي بهترين شاگردان اشرف‏الكتاب بود.
ـ شرف‏المعالي سيدمحمد اصفهاني متخلص به بقا كه در ثلث و نسخ از اعاظم خوشنويسان بود.
ـ ميرزا محمدعلي سلطان‏الكتاب اصفهاني که از اساتيد برجسته‏ي خط نسخ، ثلث و رقاع بود.
ـ ميرزا محمدعلي خوشنويس، جد خاندان قدسي كه همه در عرصه‏ي خوشنويسي و ادب صاحب‏نام مي‏باشند.
ـ آقا زين‏العابدين محلاتي.
ـ ميرزا محمدعلي تنباکوفروش.
ـ ميرزا محمدعلي مطلق.
ـ سيدعلي‏اکبر اردستاني.

آثار به‏جامانده
اشرف‏الكتاب در دوران طولاني عمرش كه غريب صد و ده سال مي‏باشد، كتب ادعيه و حديث و آيات بسياري از قرآن مجيد را كتابت نمود كه بسياري از آثار رقم وي به‏جا مانده؛ از جمله مجموعه‏اي از آثار ارزشمند اشرف‏الكتاب كه شامل زيارت اميرالمؤمنين (ع)، زيارت عاشورا و دعاي علقمه مي‏باشد، تحت عنوان "ولايت عشق" به چاپ رسيده است.
آقا زين‏العابدين با اين‏كه نزديك به صد و ده سال از عمرش مي‏گذشت، به هيچ‏وجه سستي و ناتندرستي و رعشه در دستش پيدا نشد و هم‏چنان به محكمي و قرصي عهد جواني كتابت مي‏كرد و به عقيده‏ي برخي از اساتيد خط در پيري حتي شيرين‏تر و قرص‏تر مي‏نوشته است.
قرآني از وي که به تاريخ 1278 و در کهولت سن و ضعف جسماني ـ به گواه خود در رقم انتهاي آن ـ باقي مانده از کثرت هم و لطافت طبعش خبر مي‌دهد. البته قرآني نيز در نهايت زيبايي از وي به‏جا مانده که تاريخ اتمام آن سال 1248 قمري قمري است و مشهور به مصحف زرين مي‏باشد که احتمالاً در موزه‏ي ملک نگهداري مي‌شود.

نمونه‌هايى‌ از آثار
1. قرآن‌، رحلى‌، 25در5/37 سانتى‌متر، به‌ قلم‌ نسخ‌، 626 صفحه‌، تاريخ‌ 1222ق‌، صفحات افتتاح مذهب عالي، در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق.
2. دوازده‌ امام‌، رقعى‌، 2/14در5/22 سانتى‌متر، 45 صفحه‌، به‌ قلم‌ نسخ‌ عالى‌، تاريخ‌ 1222ق‌، مذهب‌، در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق‌.
3. سوره‏ي ياسين‌ و چند دعا، نسخ‌ ممتاز و رقاع‌، تاريخ‌ 1222ق‌، سرلوح‌ مذهب‌، در کتابخانه‏ي شماره‏ي 1 مجلس‌ شوراي‌ اسلامى‌.
4. شش‌ قطعه‌ خط به‌ قلم‌ نسخ‌ خوش‌، تاريخ‌ 1235 و 1236ق‌، در مرقعى‌ در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق.
5. قطعه‌، مذهب‌ طلااندازي‌ شده‌، به‌ قلم‌ نسخ‌ کتابت‌ و رقاع‌ ممتاز، تاريخ‌ 1236ق‌، مجموعه‏ي بيانى‌ - موزه‏ي هنرهاي‌ تزيينى.
6. دعاي‌ احتجاب‌ و ادعيه‏ي ديگر، رقعى‌، 5/12در5/19 سانتى‌متر، 11 صفحه‌، نسخ‌ عالى‌، تاريخ‌ 1238ق‌، مزين‌ - سرلوح‌ مرصع‌، در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق‌.
7. قرآن‌، وزيري‌، به‌ قلم‌ نسخ‌ و رقاع‌، تاريخ‌ 1247ق‌، مذهب مرصع‌، در مجموعه‏ي اتحاديه‌.
8. قرآن‌، 5/11در4/18 سانتى‌متر، 450 صفحه‌، به‌ قلم‌ نسخ‌ خفى‌ عالى‌، تاريخ‌ 1256ق‌، صفحات‌ افتتاح‌ مذهب‌ مرصع‌، در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق‌.
9. صحيفه‏ي سجاديه‌، وزيري‌ کوچک‌، 5/13در5/21 سانتى‌متر، 462 صفحه‌، متن‌ نسخ‌ عالى‌، ترجمه‏ي فارسى‌، نستعليق‌ خوش‌، تاريخ‌ 1257ق‌، داراي‌ تذهيب‌ و تشعير، در کتابخانه‏ي سلطنتى‌ سابق.
10. مرقعى‌ شامل‌ 6 رقعه‌ و نيز يک‌ رقعه‏ي بزرگ‌، تاريخ‌ 1258ق‌، مجموعه‏ي بيانى.
11. قرآن‌، وزيري‌ بزرگ‌، به‌ قلم‌ نسخ‌، کتابت‌ عالى‌، تاريخ‌ 1275ق‌، دو صفحه‏ي اول‌ و دو صفحه‏ي آخر مذهب‌، صفحات‌ افتتاح‌ و سرسوره‌ها مذهب‌ مرصع.
12. مائة کلمه‌، رقعى‌، 5/11در5/17 سانتى‌متر، 27 ورق‌، تاريخ‌ 1276ق‌، در کتابخانه‏ي سپهسالار.
13. قرآن‌، به‌ قلم‌ نسخ‌، تاريخ‌ 1278ق‌، مذهب‌ مرصع‌، مجموعه‏ي مهدوي.

چند زين‏العابدين دیگر
قابل ذکر است که در نسخ‏نويسان مشهور ايراني، کاتبان و خوشنويسان ديگري نيز به نام زين‏العابدين بوده‌اند مانند زين‌العابدين محلاتي (از شاگردان مشهور اشرف‏الکتاب)، زين‌العابدين قزويني (معروف به معجزنگار)، زين‌العابدين شريفي قزويني (معروف به صدرالکتاب و ملک‌الخطاطين)، زين‌العابدين خوانساري، زين‌العابدين حسيني، زين‌العابدين يزدي، زين‌العابدين گرگاني يا جرجاني.
هم‏چنين يک زين‌العابدين اصفهاني ديگر هم در پيشينه‏ي هنر اصفهان حضور داشته که در سال 1302 هجري قمري در گذشته و نقاش و قلمدان‏ساز بوده و معروف به ميرآقا و ميرزين‏العابدين که جد حاج مصورالملکي اصفهاني بوده است.

وفات
سرانجام دست توانا و كلك اعجازانگيز اين نابغه‏ي دوران در نهم شعبان سال 1295ق از كار افتاد؛ او بنا به نقلي در سال 1296 يا قولي ديگر 1300 هجري قمري چشم از جهان فاني فروبست و در صحن شرقي تكيه‏ي آقاحسين خوانساري در تخت فولاد اصفهان به خاك سپرده شد.