23 ارديبهشت‌ماه 1358؛ لغو نهايی قانون ننگین كاپيتولاسيون در ايران

● لغو نهايي كاپيتولاسيون در ايران پس از پيروزي انقلاب اسلامي در چنين روزي از سال 1358 هجري شمسي رخ داد.
واژه‏ي کاپيتولاسيون (capitulation) از کلمه‏ي لاتين capitulare مشتق شده به‏معني انعقاد عهدنامه و قرارداد و يا خود عهدنامه آمده است. اما کاپيتولاسيون در مفهوم عامه‏ي حقوقي عبارت است از نظام قضاوت کنسولي و برخي تضمينات و امتيازات و مصونيت‏هاي قضايي که به موجب تصميمات يکجانبه يا اسناد قضايي ديگر به دول مسيحي در سرزمين‏هاي غيرمسيحي داده مي‏شد.
به اتکاي اين امتياز، يک کشور اقتدارات برون‏مرزي به ضرر کشور ديگري پيدا مي‏کرد و طبق آن اتباع بيگانه از شمول قوانين جزائي و مدني در قلمرو کشور ميزبان مستثني مي‏شدند. اين گونه قراردادها را اغلب دولت‏هاي اروپايي با دولت‏هاي آسيايي و آفريقايي مي‏بستند زيرا دستگاه قضايي اين کشورها را براي حمايت کافي از شهروندان خود صالح نمي‏دانستند.
اين رسم در قرن بيستم رفته‏رفته برافتاد و کشورهاي ژاپن (1899)، ترکيه (1923)، تايلند (1927)، ايران (1928)، مصر (1937) و چين (1943) آن را لغو کردند. حق کاپيتولاسيون در ايران، اولين‏بار در معاهده‏ي "ترکمن‏چاي" در سال 1203 هجري شمسي به روسيه داده شد و پس از آن بسياري از دولت‏هاي ديگر نيز با استفاده از اصل "کامله الوداد" صاحب اين حق شدند. اسپانيا، فرانسه، آمريکا، انگليس، آلمان، ايتاليا، عثماني و... از جمله‏ي اين کشورها بودند.
کاپيتولاسيون، اصل حاکميت و استقلال کشور را متزلزل مي‏کرد به‏همين دليل، مردم ايران عکس‏العمل‏هاي شديدي از خود نشان مي‏دادند. پس از انقلاب روسيه، حق کاپيتولاسيون روس‏ها لغو شد و سرانجام مجلس شوراي ملي در سال 1306 هجري شمسي، الغاي کاپيتولاسيون براي همه‏ي کشورها را اعلام کرد.
اما در 21 مهرماه سال 1343 هجري شمسي، لايحه‏ي مستشاران و اتباع آمريکا در ايران مجدداً مورد تصويب در مجلس سنا و شوراي ملي قرار گرفت. در 4 آبان سال 1343 هجري شمسي، حضرت امام خميني (ره) با ايراد سخنراني کوبنده‏اي، موضع نهضت را برابر استکبار شرق و غرب مشخص کردند.
در همان روز اعلاميه‏اي از ايشان در تيراژ وسيعي منتشر شد که امام (ره) در اين اعلاميه تصريح نمودند که تصويب کاپيتولاسيون، اقرار به مستعمره بودن ايران است و رأي مجلس خلاف اسلام و قرآن و از اعتبار قانوني ساقط مي‏باشد، سخنان حضرت امام (ره) طوفان عظيمي در جامعه برپا کرد و رژيم مجبور شد در 13 آبان سال 1343 هجري شمسي، امام (ره) را دستگير و به ترکيه تبعيد کند.
سرانجام با پيروزي شکوهمند انقلاب اسلامي ملت ايران، به پيشنهاد هيأت وزيران و تصويب شوراي انقلاب اسلامي در تاريخ بيست و سوم ارديبهشت‏ماه سال 1358 هجري شمسي؛ حق کاپيتولاسيون و امتيازات و ملحقات آن براي هميشه لغو شد.

● بیست و سوم ارديبهشت‌ماه 1275:
از بيست و سوم ارديبهشت‏ماه سال 1275 هجري شمسي سندي به شماره‏ي 296013202 در دست است که حاوي گزارش چگونگي قتل ناصرالدين‏شاه قاجار در حرم مطهر حضرت عبدالعظيم (ع) و ذكر سوابق ميرزارضا كرماني مي‏باشد.
• ناصرالدين‏شاه فرزند محمدشاه چهارمين پادشاه سلسله‏ي قاجار در سال 1207 متولد شد و در سن 17 سالگي، بعد از فوت پدرش محمدشاه، به سلطنت رسيد و در سال 1224 پس از مرگ پدر با كمك ميرزاتقي‏خان امير كبير در تهران تاج‏گذاري كرد.
از جمله ويژگي‌هاي حکومت 50 ساله‏ي ناصرالدين‏شاه قاجار مي‌توان موارد زير را برشمرد: در اين دوره نتايج شوم عهدنامه‏هاي گلستان و ترکمان‏چاي و عوارض جنگ‌هاي ممتد دوره‏ي فتحعلي‏شاه بروز كرد، در اين دوره دولت انگليس روابط سياسي خود را با ايران بسط داد و موفق به اخذ امتيازات و مزايايي نظير عهدنامه‏ي ترکمان‏چاي گرديد، نفوذ سياسي و اقتصادي بيگانگان در اين دوره به حد کمال رسيد و استقلال و حيات اقتصادي ملت‌ ايران بيش از هر زمان ديگر متزلزل شد، خوش‏بيني فوق‏العاده‏ي شاه به بيگانگان باعث گشت که بسياري از منافع کشور را به نفع بيگانگان از دست بدهد و در پايان سلطنت ناصرالدين‏شاه قاجار کم‏کم افکار انقلابي و زمزمه‏ي آزادي‏طلبي ظهور كرد و زمينه‌هاي بروز انقلاب مشروطيت را فراهم آورد.
به نقل از اعتمادالسلطنه، شاه در تمامي دوران سلطنت خود از کار طفره مي‌رفت و حل و فصل امور را به ديگران مي‌سپرد و بيش‏تر اوقاتش صرف تفريح، شکار ، مسافرت يا صحبت با زنانش مي‌شد. وي در ظاهر به زيارت بقاع متبرکه ‌مي‏رفت و در ايام محرم و صفر به برگزاري مراسم عزاداري اقدام مي‌کرد اما در واقع اعتقاد عميقي نسبت به مسائل ديني نداشت.
وي در سال 1313ق در آغاز پنجاه و يکمين سال سلطنت خود براي زيارت بقعه‏ي حضرت شاهزاده عبدالعظيم (ع) با امين‏السلطان صدراعظم و چند تن از درباريان عازم شهر ري شد. چون از مدتي پيش اجازه داده بود که رعايا براي تقديم عريضه و دادخواهي مستقيماً به حضور شاه برسند و حتي هفته‌اي يک روز را به اين امر اختصاص داده بود، هنگامي‌ که وارد بقعه‏ي حضرت عبدالعظيم (ع) گرديد، توسط ميرزارضاي کرماني از پاي درآمد.
ميرزا رضا كرماني يكي از شاگردان سيدجمال‏الدين اسدآبادي و زخم‏خورده‏ي استبداد ناصري بود. هرچند دولتيان آن روز كوشيدند تا با وارد آوردن اتهاماتي، بر جنبه‏ي ظلم‏ستيزي و عدالت‏جويي اقدام او سرپوش نهند. پس از ترور ناصرالدين‏شاه، صدراعظم با سرعت شاه را با طرز خاصي از در ديگر بقعه به کالسکه‏ي مخصوص رسانيد و ترتيبي داد که هيچ‏کس متوجه کشته شدن شاه نشود.

● بیست و سوم ارديبهشت‌ماه 1309:
انحصار چاپ اسكناس در ايران در چنين روزي از سال 1309 هجري شمسي به بانك ملي ايران واگذار شد.
كشور فرانسه براي اولين‏بار پس از انقلاب كبير خود، پول كاغذي را رواج داد. در ايران تا سال 1268ش كه بانك شاهنشاهي تشكيل شد، پول رايج كشور، مسكوك طلا و نقره بود. در آن سال نشر اسكناس در سراسر ايران منحصراً به بانك شاهنشاهي وابسته به انگليس تعلق گرفت. دو سال بعد، اسكناس جديد بانك با سرلوحه‏ي فارسي و علامت شير و خورشيد و عكس ناصرالدين‏شاه قاجار و ذكر ارزش آن منتشر شد.
مجموعاً بانك شاهنشاهي، چهل سال در ايران اسكناس منتشر كرد تا اين‏كه در 23 ارديبهشت 1309ش، حق انتشار اسكناس از آن بانك سلب و در مقابل دويست هزار ليره‏ي انگليس، به بانك ملي ايران واگذار گرديد. اسكناس‏هاي بانك ملي در سال 1310ش منتشر شد که تا سال‏ها رايج بود.


● بیست و سوم ارديبهشت‌ماه 1330:
اولين آيين‏نامه‏ي راهنمايي و رانندگي در ايران در چنين روزي از سال 1330 هجري شمسي تهيه و تنظيم شد.
آيين‌نامه‏ي رانندگي، مجموعه‏ي قوانين و مقررات رانندگي است که هر راننده‌اي بايد آن را مطالعه و در زمان رانندگي رعايت کند. متقاضيان دريافت گواهينامه‏ي رانندگي، بايد قبل از امتحان عملي در آزموني که معمولاً کتبي برگزار مي‌شود، به پرسش‌هايي که از اين آئين‌نامه طرح شده‌اند، پاسخ دهند.
در ارديبهشت‏ماه سال 1390 مجلس شوراي اسلامي، قانون جديد راهنمايي و رانندگي را به تصويب رساند. در اين طرح، مقررات سختي براي کنترل تردد کليه‏ي وسايل نقليه در سطح کشور در نظر گرفته شد.