شیشه گری در لنجان ترک برداشت

به گزارش خبرنگار ایمنا از شهرستان لنجان، صنایع دستی از دیرباز آمیختگی تنگاتنگی با زوایای زندگی و معیشت مردم و همچنین با محیط طبیعی و اجتماعی داشته و کشور ایران با غنای فرهنگی پر دامنه از این حیث ریشه های غنی دارد و خوشبختانه جان مایه هنری، مهارتی و فرهنگی این هنر صنعت در بسیاری از رشته ها حفظ شده و بر قوت خود باقی است. آثار به جای مانده از گذشتگان، هر یک گنجینه ای از مفاهیم، ذوق و مطالبات زیستی، باورها و نحوه ارتباط مردمان پیشین با یکدیگر است و از این منظر صنایع دستی به عنوان میراث ارزشمند فرهنگی از ویژگی های متعددی برخوردار است. و اما هنر شیشه‌ گری فوتی از جمله‌ی اصیل‌ترین و ارزنده‌ترین صنایع دستی است که در ایران دارای سابقه‌ای طولانی بوده و ظروف و اشیاء شیشه‌ای به دست آمده از روزگاران پیشین دلالت بر وجود این صنعت در ادوار بسیار دور و حتی پیش از میلاد دارد.

شیشه گران در طول تاریخ، مرتبه ای در مقام کیمیا گران داشته اند زیرا کوره ساده و سوزان ایشان از مواد اولیه و ناچیز محصولی زیبا و شفاف تولید می کرد که مورد تقاضای اکثر مردم از غنی تا ضعیف بود. شیشه‌گری دستی در ایران به دلایل گوناگون در دوران مختلف، فراز و نشیب‌های زیادی داشته است اما پیوسته حضور خود را در میان صنایع دستی و به عنوان یکی از نمودهای ارزنده‌ی ذوق و هنر ایرانی حفظ کرده است.
شیشه گری فوتی پیشینه ای به بلندای تاریخ بشری

اما اوج صنعت شیشه‌گری در ایران، در زمان سلطنت سلجوقیان است. در این دوران، صنعتگران به روش‌های جدیدی روی آورده بودند و با استفاده از قالب‌های گوناگون، نقش‌های برجسته و فرورفته را در شیشه ایجاد می‌کردند. حک کردن و تراشیدن شیشه نیز در این دوران به کارهای تکمیلی شیشه‌گری اضافه شد و نقاشی‌های گوناگون از قبیل گل‌های تزیینی، اشکال حیوانات و... با استفاده از رنگ‌های متنوع، زینت‌بخش اشیای شیشه‌ای شد و فرآورده‌های شیشه‌ای این دوران بیشتر شامل ظروف کوچک و بزرگ، عطردان‌های بسیار ظریف، جام‌ها و گلدان‌هایی با فرم‌ها و اندازه‌های متنوع و اشیاء تزیینی کوچکی به شکل حیوانات هستند.

از ابزار و مواد مورد استفاده در شیشه گری می توان به سنگ سیلیس، اکسید های فلزی نظیر کبالت، آهن، مس، منگنز، گوگرد و... اشاره کرد. ابزار کار شیشه‌گری فوتی بسیار مختصر و ساده است و لوله‌ای فولادی به طول ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر با آلیاژی مخصوص است که اصطلاحا «دم» نامیده می‌شود مهم‌ترین وسیله‌ی این هنر است. این لوله توخالی است و برای برداشتن شیشه از داخل کوره مورد استفاده قرار می‌گیرد و شیشه‌گران با فرو بردن آن درون شیشه‌ی مذاب و چرخاندن آن، مقدار کمی از شیشه را که اصطلاحا «بار» نام دارد از داخل کوره برداشته سپس در لوله می‌دمند، به این ترتیب گوی کوچکی که به آن گوی اول گفته می‌شود، به دست می‌آید. بعد از سرد و سخت شدن این گوی، مجددا دم را داخل شیشه‌ی مذاب فرو برده و مقدار لازم را برای ساخت شیء مورد نظر برمی‌دارند.

تهیه‌ی گوی اول به هنرمند امکان می‌دهد تا مقدار شیشه‌ای که در مرحله‌ی دوم برمی‌دارد در تمام نقاط دارای قطر مساوی بوده و محصولی که تولید می‌شود دارای قطر یکسان باشد ولی چون در این مرحله، غلظت شیشه‌ی مذاب، کم و قابلیت شکل‌پذیری آن ناچیز است و از سویی باید فرم متناسب و قطر مساوی و یکسان داشته باشد صنعتگر لوله‌ی دم را روی میله‌ای که دارای سر دوشاخه است قرار داده و در حالی که دم را به طور مرتب می‌چرخاند آن را داخل وسیله‌ی دیگری که قاشق نام دارد و عبارت از چوبی استوانه‌ای به ارتفاع هفت و قطر ۱۵ سانتی‌متر است و در یک سطح دارای فرورفتگی بوده و به میله‌ای فلزی متصل است، قرار می‌دهد. هنرمند ضمن کار و به منظور جلوگیری از سوختن قاشق و نیز برای آنکه شیشه‌ی مذاب به قاشق نچسبد، هر چند دقیقه یک بار آن را داخل آب فرو می‌برد.

پس از انجام این عمل، هنرمند به اندازه‌ی دلخواه در لوله‌ی فولادی دمیده و گوی کره‌مانندی به وجود می‌آورد، آنگاه پشت یک نیمکت و دو میله‌ی افقی در اطراف است نشسته و دم را روی میله‌های طرفین نیمکت قرار داده و آن را می‌غلطاند و برای پیشگیری از کج شدن بار به طرف پایین با انبر و تخته به فرم دادن آن می‌پردازد.

پس از تبدیل شیشه‌ی مذاب به شیئی هنرمند با لوله‌ی دیگری که «واگیره» نام دارد به آهستگی انتهای وسیله‌ی ساخته شده را به واگیره که حاوی مقدار کمی شیشه‌ی مذاب است می‌چسباند و آنگاه با قیچی خیس روی شیشه را خط می‌اندازد و با ضربه‌ی ملایمی آن را از لوله‌ی اصلی جدا و محصول را به واگیره منتقل می‌کند. 
یکی از کارهای تکمیلی در شیشه‌گری، آبگز کردن است. این کار، بیشتر برای زیباسازی محصولات شیشه‌ای انجام می‌شود. برای آبگز کردن، اشیاء شیشه‌ای ساخته شده را بعد از تکمیل و قبل از سرد شدن کامل آن، به مدت چند ثانیه در آب سرد فرو می‌برند و بیرون می‌آورند. انجام این کار باعث منقبض شدن سطح شیشه می‌شود در نتیجه شکستگی و ترک‌های ریزی روی سطح شیشه ایجاد می‌شود و از آن‌جایی که داخل شیشه هنوز گرم است، شیشه به طور کامل نمی‌شکند. استادکاران برای استحکام بیشتر شیشه‌های آبگز شده آن‌ها را مجددا جلوی کوره قرار داده و حرارت می‌دهند.
آینده ی شیشه گری فوتی در لنجان نویدبخش روزهای خوبی نیست

داستان صنایع دستی شهرستان لنجان، حکایتی است آکنده از تلخی ها و شیرینی ها، فرازو فرود هنر صنایع دستی در خطه پهناور استان اصفهان که در سالیان دراز خود را نگاه داشته، اما هم اکنون در مسیری قرار گرفته که استمرار آن رکود و گوشه گیری در این زمینه را به همراه خواهد داشت.
صنعت شیشه گری فوتی در لنجان به عنوان رشته ای بومی در روزگاری نه چندان دور از رونق خاصی برخوردار بود، اما در حال حاضر در شرایطی به سر می برد که حتی جنبه مصرفی آن نیز از رونق افتاده است. این اتفاق درحالی رخ داده که شهرستان لنجان در نزدیکی استانی قرار دارد که مهد صنایع دستی بخصوص صنعت شیشه گری است اما امروزه تنها کارگاه شیشه گری لنجان به دلیل نداشتن بازارفروش تنها به دلیل عشق و علاقه به این هنر مشغول فعالیت است. هرچند دربعضی از فصول سال مثل زمان نزدیک شدن به ایام عید، تنگ های شیشه ای ساخته می شود که جنبه بازاری دارد ولی تولید شیشه به عنوان صنایع دستی لنجان که سرشار از هنر و خلاقیت است، تقریباً از بین رفته است.
هنر دیرینه شیشه گری در لنجان ترک برداشت

حال این سوال مطرح است که چرا مسئولان شهرستان و استان در فکر احیای هنری همچون هنر شیشه گری نیستند و تاکنون حمایت و نظارتی از سوی هیچ نهاد و ارگانی برای احیای این هنر قدیمی صورت نگرفته است و مسلم است زمانی که بازارهای داخلی این صنعت زیبا مخاطب خود را از دست می دهد و حمایتی نیز از سوی مسئولان امر از این هنر نمی شود، هنرمندان ما به جای این که در هنر و رشته خود فعالیت کنند، به دلیل آن که فضای مناسبی برای کار خود ندارند، به سراغ رشته های دیگر می روند تا در این رشته ها اگر سود هم نکردند، حداقل دچار ضرر نشوند.
در پایان باید گفت آنچه در هنر و صنایع دستی حرف نخست را می زند، عشق و معنویت است اما نباید از نگاه دور داشت که زندگی هنرمند رفتاری دارای اهمیت است از سوی هنر و صنایع‌دستی، هویت و نماد فرهنگی محسوب می‌شود و متولیان امر برای حفظ آن باید با نگاهی عمیق و جدی‌تر ورود کنند، نگاهی هدفمند که ضامن پیشرفت، توسعه و ترویج این هنر شود. امروزه شیشه‌گری به رشته‌ای جهانی در دنیا تبدیل‌شده، نگذاریم هنر شیشه گری فوتی در لنجان، در سایه مشکلات متعدد ریزودرشت در انزوای هر چه بیشتر فرو برود.