سعدی اعجوبه ادبیات فارسی/سعدی، تمدن و فرهنگ را با جهانگردی پیونده زده است

به گزارش خبرنگار ایمنا از شهرستان لنجان، زبان شیرین و دیرین فارسی چه در قالب فارسی باستان و کتیبه ها و سنگ نوشته های خط میخی و چه در قالب فارسی میانه و سنگ نوشته های خط پهلوی و چه در قالب فارسی دری و خط فارسی که دارای فرهنگ غنی و پربار ادبیات بعد از اسلام است، همه جا بهترین سرمایة ملی و هویّت ایرانیان است. این امانت گران بها میراثی است که سینه به سینه و نسل به نسل به دست ما رسیده است؛ همین گوهر گران سنگ است که فردوسی می گوید عجم( مردمانی غیر از عرب ها به ویژه ایرانی ها) را با آن بها داده و قدر و قیمت بخشیده است؛بسی رنج بردم در این سالِ سی/عجم زنده کردم بدین پارسی. باید به این مهم توجه داشت که زبان پرظرفیت، شیرین و رسای فارسی توانسته است بخش بزرگی از سرزمین های جهان را تحت چیرگی معنوی خود قرار دهد و برای ملت ها، فرهنگ و دین و معرفت به ارمغان آورد. زبان فارسی به واسطة پرباری ادبی اش در دل بلند مفهوم های عرفانی و فرهنگی و هنری امکان گفت و گوی گستردۀ علمی، ادبی و تاریخی وسیعی را برای فارسی زبانان فراهم کرده است.

تأثیر زبان و ادبیات فارسی بر روی ادبیات سایر ملت ها سابقه‌ای طولانی دارد و آغاز آن روشن نیست هم چنان که آغاز پیدایش یک زبان، نامعلوم است. ولی بدون تردید زبان و ادبیات ما تأثیر خود را بر روی سایر زبان ها از دوره های پیش از اسلام شروع کرده،تا دوره معاصر ادامه داده است. اول اردیبهشت ماه در تقویم ملی ایرانیان همزمان با سالروز تولد شیخ اجل سعدی شیرازی كه فرهنگوران او را به‌عنوان استاد سخن می‌شناسند،یادروز سعدی نام گرفته است.برای آنكه بدانیم سعدی كیست و جایگاه این شاعر گرانمایه در شعر و ادبیات پارسی كجاست و پرداختن به اندیشه‌های استاد سخن تا چه میزان به عنوان یك نیاز امروزی محسوس است به سراغ مهناز ملکی ریزی شاعر و نویسنده لنجانی، فردی از جنس ادب و اندیشه رفتیم که مطالعات و پژوهش‌های زیادی در مورد شعرای کلاسیک انجام داده و درباره روش‌شناسی شعر سعدی سخنان زیادی برای گفتن دارد.
نخستین باری که با نام سعدی آشنا شدید را به خاطر دارید؟
از کودکی با سعدی بیگانه نبودم اما به طور جدی از اوایل دوران دبیرستان و به واسطه علاقه معلم ادبیات‌مان به استاد سخن با این شاعر پارسی‌گوی آشنا شدم.بیان ویژگی‌های شعر سعدی از طریق استاد من را بیش از پیش شیفته سعدی می‌کرد.
در خصوص اشعار و تاثیر سعدی در ادبیات فارسی برایمان بگویید.
بی‌تردید سعدی یکی از پایه‌های بنای استوار زبان و ادب فارسی است و شعر و نثر او شکوه‌مندانه در فرهنگ امروز می‌درخشد. سعدی به فرهنگ‌های زمان خود اعم از فرهنگ ایرانی و اسلامی تسلط داشته و کلیات او نمادی پرشگون از فرهنگ اسلامی و ایرانی است. قرآن کریم و احادیث نبوی، سرگذشت عارفان و علما و فیلسوفان جهان اسلام و سرزمین‌های عربی و فرهنگ مردم شیراز در آن روزگار، تنها بخشی از مآخذ و منابع سعدی در آفرینش آثار ماندگارش بوده است. شاید یکی از دلایل جاودانگی نام بلندآوازه‌سعدی و آثار بی‌نظیر او، همین ویژگی جامع‌الاطراف و چند بعدی بودن اوست. او تجربه جامعه‌ی انسانی خود را در کلیاتش به تصویر کشیده و ما را از این معارف برخوردار ساخته‎؛ معارفی که پس از گذر قرن‌ها برای تمامی نسل‌های بشری تازگی دارد و دغدغه جامعه انسانی آن‌هاست. او با در اختیار داشتن فرهنگ اسلامی و توأمان ساختن آن با روح و بینش ایرانی، فارغ از هر نوع نگاه و اندیشه سطحی، بنای رفیعی را برافراخته که بر فراز آن انسان‌ها از هر رنگ و‌نژاد و با هر نوع باور و آیینی می‌توانند به رستگاری حقیقی دست یابند. اگر سعدی نبود زبان فارسی آسیب بزرگی می دید ،این سخن پژوهشگران حیطه زبان وادب پارسیست ، سعدی معجزه ایست که در ادبیات ایران اتفاق افتاد.یکی از ارکان ادبیات ایران بحق ایشانند،شخصیتی متواضع،بااخلاق،دینداروتیزبین که با این صفات ودیگر اخلاقیات نیک خویش توانست با آثارش تحولی شگرف وعظیم در نظم و نثر قرن هفتم ایجاد کند.فرزانگی بهترین ووالاترین ویژگی یک نویسنده است که سعدی  این ویژگی را به تمامی دارا بود وآثارش آیینه تمام نمای صفات نیک اوست .
گلستان پنجره ای رو به زندگی ودنیایی از تجربه عملی وی وبوستانش درعین استحکام و زیبایی گل افشانی دانش وادب است .باید گفت سعدی نقش آفرینی زبردست در حیطه ادبیات ایران زمین بوده و هنوز نیز  از برکات انفاس وقلم بی مثالش اذهان می شکفد ودل قوت می گیرد.البته باید به این نکته توجه داشت که گستره تاثیر فرهنگی و ادبی سعدی جهانی است و این گستره حتی سیاستمداران ایران و جهان را نیز در برمی‌گیرد چراکه سعدی دركنار ابعاد مختلف شخصیتی شاعری گرانمایه است و معنای زندگی ایرانی را درابعاد بیرونی و درونی می‌توان از شخصیت سعدی الهام گرفت.یكی از ابعاد شخصیت سعدی توجه به درون و توجه به دل است كه این بعد در روحیه ایرانی نهفته است و مورد توجه قرارداد.ازاین رو جامعه ایرانی باید به این موضوع بیندیشد كه‌چگونه گذشته افتخارآمیز هنر، فرهنگ و ادبیات ایرانی را پاس دارد و محفوظ نگاه دارد.

نگاه شما به اشعار سعدی چگونه است و به نظر شما مسئله و دغدغه سعدی در اشعارش چیست؟
اگر از نگاه روش‌شناسی وارد شعر سعدی بشویم که سعدی چه مسئله‌ای داشته است و اگر دغدغه‌های موجود در شعرش را با مسائل شعرای دیگر تطبیق دهیم در می‌یابیم مسئله سعدی جمع میان اخلاق و آزادی بوده است چنین مسئله‌ای در شعر هیچ شاعر دیگری وجود نداشته است.سعدی در کنار پایبندی به یک آرمان اخلاقی به آزادی طبیعت انسانی نیز مقید است به این معنا که اخلاق را مطابق با آزادی انسانی مورد توجه قرار می‌دهد بنابراین سعی می کند این اخلاق را بدون باید و نباید و همراه با ظرافت ادبی و از راه‌های مورد پسند با طبع آدمی عرضه کند، سعدی حتی در غزلیاتش این روش را به نوعی دیگر دنبال می‌کند.از سوی دیگر از آنجائی که سعدی شاعری جهاندیده وگرم وسرد روزگار چشیده است وبیشتر عمر گرانبهایش را در سفر گذرانیده باعث شده به کسب دانش وشناخت فرهنگ های مختلف همت گمارد.اشعارونوشته او گنجینه ای از توانایی وتحارب اجتماعی،عرفانی وادبیست.اگر بخواهیم ویژگی های شعری ونثری او را بیان کنیم موسیقی شعر و استفاده از اوزان عروضی که لطافتی دوچندان به شعر سعدی بخشیده است،سلامت و روانی اشعار او بواسطه استفاده از عناصر زیبایی سخن فارسی است و آمیختگی صنایع لفظی و معنوی با همراهی حس درونی شاعر از دیگر ویژگی های اشعار سعدی است از سوی دیگر کاربرد صحیح از ساختار نحوی جملات در ابیات، بهره گیری  از  طنز که لبریز است از شادابی و نشاط وزندگانی، استفاده استادانه از عناصر زیبایی سخن (جناس،هم حروفی ،واج آرایی،تکرار کلمات،،تکیه های مناسب،لف ونشرهای مرتب و...)و ایجاز زیبا ومعتدل در شعر که عامل مهم غنای شعر اوست.
معشوق وعشق در آثار سعدی چگونه  است؟
عشق در اشعار سعدی نفس پرستی نیست،عشق او رستن ورها شدن است
هرکسی را نتوان گفت که صاحبنظر است/عشق بازی دگر ونفس پرستی دگر است، و باید گفت معشوق نیز معشوقی نورانی و روحانی است؛ از در ،در آمدی ومن از خود به در شدم/گویی از این جهان به جهان دگر شدم؛ معشوق اگر چه گاه در دسترس وملموس است گاه نیز پیوند با معشوق ابدی و ازلی دارد
شیخ اجل چگونه در غزل که از احساس سرشار و در حالی که صحبت عشق به میان است از اخلاق سخن می‌گوید؟
با توجه به اینکه غزل به طور کلی به سه دسته غزل دارای عشق زمینی، عشق آسمانی و عشق شاعرانه تقسیم می‌شود می‌توان غزلیات سعدی را در رده چهارم گونه غزل قرار داد، غزل سعدی غزلی اخلاقی است.
از آن جا که دغدغه سعدی همواره اخلاق بوده است حتی در غزل‌گویی، از منظر اخلاق می‌نگرد. زمانی که از معشوق سخن می‌گوید خوی و خصلت او را مورد توجه قرار می‌دهد و زیبایی سیرتش را بر زیبایی صورت او ترجیح می‌دهد چرا که چنین زیبایی را نشانه‌ا‌ی از حسن الهی و کمال خداوندی قلمداد می‌کند.در غزل اخلاقی بیش از آنکه به زیبایی صورت محبوب توجه‌ شود به وفا، صبر، توکل و این گونه‌های اخلاقی توجه می‌شود.این نوع برخورد در هیچ شاعر دیگری ملاحظه نمی‌شود از این جهت روش‌شناسی روش سعدی خاص خود او است و درک مسئله مهم زمانش و چگونگی دادن فرضیه و ریختن در زبان و فرم متناسب با آن کار سعدی است.

آثار سعدی را چگونه ارزیابی می کنید؟
آثارسعدی چه نظم وچه نثر(بوستان،گلستان،غزلیات،هزلیات،کلیات که شامل قصائد،مراثی،ملمعات،مثلثات،ترحیعات،صاحبیه،رباعیات ومفردات و..)همه وهمه عصاره ای از اندیشه های عرفانی ،اجتماعی وتربیتی اوست وآیینه تمام نمای فرهنگ، منش،خلق و خو و فضایل و خصایل ملتی است ریشه دار و متمدن و از این روست که پس از گذشت سالیان سال هنوز هم در اوج زیبایی ،شکوه وجاودانگی می درخشد.
شیوه روایت‌گری سعدی را در بیان داستان‌ها و حکایت‌های به اصطلاح عبرت‌آموز چگونه ارزیابی می‌کنید؟
از آن جا که روش صحیح آموزش اخلاقی آن است که این نوع آموزش  همراه با حکایت و مثل‌گویی ارائه شود و نظر به اینکه موضوع اشعار سعدی اخلاق است لذا برای افزایش تأثیرگذاری و ظرافت در آثار خود ناگزیر به حکایت روی آورده است و تا جایی که لازم بوده از این شیوه در گلستان و بوستان بهره برده است.سعدی می‌کوشد با بهره‌گیری گسترده از خلاقیت در داستان‌پردازی، حکایت را به گونه‌ای را مطرح کند تا به نتیجه اخلاقی مطلوب خود دست یابد.
اگر بخواهید تعریفی از سعدی شیرازی از دیدگاه خود ارائه دهید به چه ویژگی‌های ادبی او اشاره می‌کنید؟
من معتقدم سعدی یک حکیم اخلاقی و هنرمندی ظریف طبع است که سعی می‌کند اخلاق را با لطافت و ظرافت همراه کند و حتی در غزلیات خود از محدوده اخلاق به عنوان موضوع کلیدی آثارش فراتر نمی‌رود.سعدی در عرصه ظرافت‌ها از بسیاری ظرفیت‌های ادبی چون طنز، حکایت و ایجاز به نحو کامل استفاده کرده تا بتواند اخلاقی را مطابق آزادی طبع انسان ارائه دهد.
سخن پایانی.
باگذشت قرن‌ها از گذشت  دوران بزرگمرد عرصه زبان وادبیات فارسی شیخ اجل سعدی شیرازی ،هنوز هم وقتی به آثار ونوشته های ایشان رجوع می کنیم عطر دلنشین سخن پارسی مشام جانمان را معطر می سازد ونغز کلامش دنیای ادب را شیرین تر می کند .روز سعدی بهانه ایست تا با بزرگداشت ابن اعجوبه دنیای ادبیات گامی از اندیشه  بگذاریم در دنیای باصفای گلستان وبوستانش ودامنی از گل های زیبای تربیت ودانش فراهم آوریم وعسق وحکمت ودانائی اش را ارج نهیم.مرکز سعدی شناسی از سال ۱۳۸۱خورشیدی روز یکم اردیبهشت را «روز سعدی» اعلام کرد ودر اولین روز اردیبهشت سال۱۳۸۹خورشیدی در اجلاس شاعران جهان در شیراز نخستین روز اردیبهشت از سوی نهاد های فرهنگی داخلی و خارجی بعنوان روز سعدی نامگذاری شد.چراکه زبان فارسی ریشه در تاریخ بشریت دارد.

ریشه های این زبان شخصیت هایی چون سعدی،فردوسی،حافظ،مولوی،رودکی ،نظامی و ... می باشند که باید قدر وبهای آن ها را به نیکویی دانست ،یادشان را با خوانش وبهره‌گیری از آثارشان جاوید ساخت  و این محقق نمی شود مگر باهمت همه جانبه وتوجه ویژه مسئولان امر فرهنگ ،تربیت معلمان شایسته ابیات فارسی،آگاه سازی ومانوس نمودن دانش آموزان با ریشه های ادبیات وفرهنگ وشخصیت های ادبی کشورمان  و صدها و هزاران راه وب نامه دیگر در این زمینه.باید در سایه سار غزلیات حافظ شیرازی،تجربیات سعدی شیرین سخن،حماسه آفرینی های فردوسی،شیرین بیانی های نظامی،عارفانه های مولانا ،عاشقانه های رودکی می توان گلستانی از ادب وبوستانی از حکمت را برای خود ساخت وراه دیگر آن بزرگداشت وپاسداشت این بزرگان است.یاد بود سعدی و بزرگداشت ایشان بهترین و زیباترین حرکت ادبی،فرهنگی است  و از سوی دیگر برگزاری برنامه‌هایی چون یاد روز شاعران پارسی‌گو می‌تواند گامی مهم در جهت تبیین اندیشه سعدی، حافظ و سایر شاعران بزرگ قلمداد گردد كه باید از آن بهره كافی برد.
02116/131/20
کانال اطلاع رسانی: https://telegram.me/imnanews