قبایل ماساژت ساکنین منطقه شرق دریای خزر که کورش کبیر را به قتل رساندند ، یورش مغول،تیمور،غوریان،ازبک ها و ترکمن ها دائما کشور ما را مورد تاخت و تاز قرار می دادند و از غرب،تهاجم اسکندر و عربها و حملات مکرر رومیان و عثمانی ها دائما امنیت سیاسی و اقتصادی ما را تهدید می کردند و در این اواخر نیز بخشهای مهمی از خاک ایران جدا شد مثل قفقاز و گرجستان و ارمنستان و شیروان و قسمت های از اراضی شمال شرقی دریای خزر که بنام ورارود نام داشت به دست روس ها و افغانستان هم به دست انگلستان جدا شدند.
زندگی در چنین منطقه نا امنی ایرانیان را به ساختن ارگ،قلعه،برج و بارو مجبور کرد.
ارگهای مختلفی در ایران ساخته شده و در این میان استان اصفهان سهم بیشتری را به اختصاص داده است. شهرستان شهرضا در جنوب این استان واقع شده و به نوعی مرز بین دو ایالت اصفهان و فارس بوده و به همین دلیل قلاع زیادی در این منطقه ساخته شده که بیشتر جنبه پادگان نظامی داشته است؛ قلعه روستای امین آباد، قلعه روستای مهیار و رکن آباد در شهر منظریه از جمله آنها است.
مَنظَریّه شهری است در بخش مرکزی شهرضا در جنوب این شهرستان واقع شده که پس از شهر شهرضا پر جمعیت ترین شهر این شهرستان است، از بین بناهای تاریخی منظریه میتوان به مقبره بابا پیر، ارگ رکن آباد و چند ارگ تاریخی دیگر اشاره کرد که قدمت آنها به حدود هزار سال پیش برمیگردد. قلعه تاریخی رکن آباد، شوربختانه از تاراج زمان مصون نمانده است و لطمات فراوانی دیده است.
این ارگ در حدفاصل بین دو محله «وصف» و «عمروآباد» در شهر منظریه واقع شده است و در حال حاضر آسیب فراوانی دیده است. دیوارهای اطراف آن فرو ریخته و بناهای آن ویران شده اما هنوز هم ویرانیهای آن، از صلابت و شکوه گذشته این بنا حکایت میکند.
معماری و مصالح ساختمانی:
طرح اصلی این ارگ مربع مستطیل است که در زمینی به مساحت تقریبی 5 هزار مترمربع ساخته شده و در چهار گوشه آن برج های مدور برای دفاع ساخته شده،مصالح این قلعه خشت و گل است و به ندرت در بخشهایی از آن از آجر و گچ استفاده شده است.
بارو یا دیوار ضخیم این قلعه از نوع چینه یا دیوارهای گلی است که آن را بند بند یا با خشت های قطور میساختند و برای استحکام آن قطر و ضخامت بعضی از بارو ها را به 4 متر هم میرساندند.
این قلعه بر خلاق برخی دیگر انواع خود که در اطراف دارای خندق بوده، بدون این نوع حفاظ ساخته شده و به همین دلیل برای رسیدن به آنبه جای استفاده از پل های متحرک، از راه زمینی بهره می گرفتند.
این قلعه در دورههای اخیز به دلیل امنیتی که داشته محل سکونت موقت یا دائمی برخی از کشاورزان و روستاییان شده بوده و با حفر یک جوی آب به داخل، امکان تامین آب آشامیدنی خانه های روستایی را فراهم کردهاند. البته این جوی امروزه از میان رفته و تنها بقایای آن باقی مانده است.
در داخل این قلعه که دارای برج و باروی ضخیم بسیار بزرگ بوده است، دو ردیف ساختمان به شکل اتاقهایی در کنار هم در دو طرف شمالی و شرقی قلعه وجود داشته، در مقابل آن محوطهای نسبتا فراخ وجود دارد که در میانه آن نیز بقایای یک سازه وجود دارد.
بر سردرب برخی از ساختمانها نقوش زیبایی وجود دارد که با گل ایجاد شده و حکایت از دوران رونق این بنا دارد، هر چند بی مهریها در حق این اثر تاریخی باعث شده تا باد و باران بخشهایی از آن را از بین ببرد.
ظاهر ساده این بنا این شائبه را ایجاد کرده که کاربری این قلعه نظامی بوده و از آن به عنوان یک پادگان نظامی استفاده میشده و هر چند سادگی بنا و آنچه بر جای مانده امکان تشخصی زمان دقیق ساخت اثر را سخت میکند و متأسفانه تاکنون تحقیق جامعی درباره این اثر مهم تاریخی نیز انجام نشده و این گزارش را میتوان نخستین پژوهش در این زمینه به حساب آورد، اما بر اساس تحقیقات علمی معماری، وجود ویژگیهایی نظیر پلان مستطیل شکل، فضای شبستانی یا چهل ستونی، ساده و بی پیرایه (فاقد تزئینات)، مصالح اولیه خشت خام و آجر،فاقد پوشش و تزئینات یا گاهاً پوشش کاهگل، استفاده از تک منار منفک با مقطع دایرهای در شمال بنا، قوسهای بیضی، تخممرغی، ناری از مختصات سبک معماری خراسانی است.
توضیح آنکه با طلوع اسلام ساخت بناهای مذهبی به خصوص مساجد آغاز شد، سبک خراسانی نخستین سبک معماری اسلامی بوده، چون نخستین بناها در خراسان ایجاد شده، لذا به سبک خراسانی معروف است.
این سبک در قرون نخستین (۱ تا ۴ هجری) رایج بوده و تحت تأثیر پلان و نقشه مساجد عربی با ساختمانی ایرانی (پارتی) با فضای ساده (فاقد تزئینات) بنا احداث شدهاند.
از مجموع گفتار فوق چنین نتیجه میگیریم که این قلعه مسکونی و مربوط به قرون اولیه اسلامی بوده است.02149/131/20
عباس صادقی
کانال اطلاع رسانی: https://telegram.me/imnanews
نظر شما