به گزارش ایمنا، دوازدهمین دورهٔ انتخابات ریاست جمهوری ایران در روز جمعه ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۶ برگزار خواهد شد. به همین مناسب خبرگزاری ایمنا می کوشد با تشکیل و ارائه ای پرونده ای ویژه، به بررسی نوع و ساختار نظامهای سیاسی در عرصه جهانی و نیز در تاریخ معاصر کشورمان بپردازد تا ضمن آشنایی دقیق تر مخاطبان با چگونگی کارکرد انواع نظامهای سیاسی، میزان کارایی و اثر بخشی هر یک و نواقص و کمبودهای احتمالی آنها مشخص شود.
در هر نظام سياسي مشروع، یکی از دغدغه های مهم و جدی سیاستمداران، انتخاب روشي است که سهم حداکثري مردم را در طراحي و اجراي نظام سياسي نشان دهد. در این راستا به طور عمده، سه نظام سياسي در عرصه جهانی رایج و فراگیر است که عبارتند از: نظام رياستي، نظام پارلماني، نظام نيمه رياستي و نيمه پارلماني. نمونه کامل اين سه نظام به ترتيب، آمريکا، انگلستان و فرانسه مي باشد. در این راستا قبل از آنکه وارد نوع نظام سیاسی در ایران و ویژگیهای آن شویم، می کوشیم با توضیح هر یک از این نظامهای سیاسی، نقاط قوت و محدودیتهای آنها را مشخص کنیم تا در نهایت دید گسترده تری نسبت به عملکرد نظام سیاسی کشورمان پیدا کنیم.
2. نظام پارلمانی
رژیم پارلمانی مبتنی بر همکاری و ارتباط بین قوا و به عبارت دقیق تر تفکیک نسبی قوا می باشد. در این نوع از نظامها، تکیه عمده بر پارلمان است و این امر به هیچ عنوان تصادفی نیست؛ زیرا در این رژیم، حاکمیت از طریق انتخابات عمومی به نمایندگان مجلس و یا مجلسین سپرده می شود و سپس از آنجا در سایر تأسیسات حکومتی جریان می یابد. پایه و مبنای تعادل در نظام پارلمانی بر دو ستون استوار است: یکی مسئولیت سیاسی وزرا در برابر پارلمان و امکان سقوط کابینه با رأی عدم اعتماد نمایندگان و دیگری حق انحلال پارلمان توسط قوه مجریه. بدین ترتیب ویژگی های اصلی نظام پارلمانی به ترتیب زیر می باشد:
- حکومت ها در نتیجه انتخابات پارلمانی تشکیل می شوند و مبتنی بر قوت و استحکام نمایندگی حزبی است. بدین ترتیب قوه مجریه ای که مستقلا انتخاب شده باشد وجود ندارد.
-اعضای حکومت از بطن پارلمان و معمولا از میان حزب یا احزابی که از اکثریت برخوردارند، برگزیده می شوند.
-حکومت در مقابل پارلمان مسؤولیت دارد، بدین مفهوم که حکومت متکی به اعتماد پارلمان بوده و در صورت از دست دادن اعتماد، قابل عزل می باشد.
-حکومت در اکثر موارد، می تواند با دعوت به برگزاری انتخابات عمومی، پارلمان را منحل کند. بدین معنا که در موعدهای انتخاباتی معمولا در چارچوب یک محدوده اکثری معین انعطاف پذیر هستند.
-مناصب رئیس حکومت (معمولا نخست وزیر) و رئیس دولت، منفک از هم می باشند. بدین نحو که جایگاه رئیس دولت یا پادشاه، منبعث از قانون اساسی و اصولاً فاقد صلاحیت های اجرایی است. رئيس حكومت ممكن است همچون نظامهاي جمهوري پارلماني ايرلند، آلمان، هندوستان و ايتاليا، رئيس جمهور یا مثل نظامهاي پادشاهي مشروطه انگليس و ژاپن، پادشاه باشد.
در هر نظام سياسي مشروع، یکی از دغدغه های مهم و جدی سیاستمداران، انتخاب روشي است که سهم حداکثري مردم را در طراحي و اجراي نظام سياسي نشان دهد. در این راستا به طور عمده، سه نظام سياسي در عرصه جهانی رایج و فراگیر است که عبارتند از: نظام رياستي، نظام پارلماني، نظام نيمه رياستي و نيمه پارلماني. نمونه کامل اين سه نظام به ترتيب، آمريکا، انگلستان و فرانسه مي باشد. در این راستا قبل از آنکه وارد نوع نظام سیاسی در ایران و ویژگیهای آن شویم، می کوشیم با توضیح هر یک از این نظامهای سیاسی، نقاط قوت و محدودیتهای آنها را مشخص کنیم تا در نهایت دید گسترده تری نسبت به عملکرد نظام سیاسی کشورمان پیدا کنیم.
2. نظام پارلمانی
رژیم پارلمانی مبتنی بر همکاری و ارتباط بین قوا و به عبارت دقیق تر تفکیک نسبی قوا می باشد. در این نوع از نظامها، تکیه عمده بر پارلمان است و این امر به هیچ عنوان تصادفی نیست؛ زیرا در این رژیم، حاکمیت از طریق انتخابات عمومی به نمایندگان مجلس و یا مجلسین سپرده می شود و سپس از آنجا در سایر تأسیسات حکومتی جریان می یابد. پایه و مبنای تعادل در نظام پارلمانی بر دو ستون استوار است: یکی مسئولیت سیاسی وزرا در برابر پارلمان و امکان سقوط کابینه با رأی عدم اعتماد نمایندگان و دیگری حق انحلال پارلمان توسط قوه مجریه. بدین ترتیب ویژگی های اصلی نظام پارلمانی به ترتیب زیر می باشد:
- حکومت ها در نتیجه انتخابات پارلمانی تشکیل می شوند و مبتنی بر قوت و استحکام نمایندگی حزبی است. بدین ترتیب قوه مجریه ای که مستقلا انتخاب شده باشد وجود ندارد.
-اعضای حکومت از بطن پارلمان و معمولا از میان حزب یا احزابی که از اکثریت برخوردارند، برگزیده می شوند.
-حکومت در مقابل پارلمان مسؤولیت دارد، بدین مفهوم که حکومت متکی به اعتماد پارلمان بوده و در صورت از دست دادن اعتماد، قابل عزل می باشد.
-حکومت در اکثر موارد، می تواند با دعوت به برگزاری انتخابات عمومی، پارلمان را منحل کند. بدین معنا که در موعدهای انتخاباتی معمولا در چارچوب یک محدوده اکثری معین انعطاف پذیر هستند.
-مناصب رئیس حکومت (معمولا نخست وزیر) و رئیس دولت، منفک از هم می باشند. بدین نحو که جایگاه رئیس دولت یا پادشاه، منبعث از قانون اساسی و اصولاً فاقد صلاحیت های اجرایی است. رئيس حكومت ممكن است همچون نظامهاي جمهوري پارلماني ايرلند، آلمان، هندوستان و ايتاليا، رئيس جمهور یا مثل نظامهاي پادشاهي مشروطه انگليس و ژاپن، پادشاه باشد.
مزایا
1.نقطه قوت اصلی نظام پارلمانی این است که ظاهرا حکومت مقتدر و در عین حال مسؤولیتی را به وجود می آورد. اقتدار حکومت از بابت اتکایی است که بر اعتماد پارلمان دارد و بدین ترتیب می تواند تصویب برنامه تقنینی خود توسط پارلمان را در غالب موارد تضمین کند.
2.حکومت پارلمانی، غالبا مروج دموکراسی قلمداد می شود؛ چرا که دموکراسی پارلمانی موجد نوعی از حکومت مسؤول و مبتنی بر نمایندگی است که پارلمان در آن به عنوان جایگاهی برای بحث و گفت و گو، نقش مشورتی سرنوشت سازی را ایفا کرده و نظارت مردمی بر حکومت برقرار می سازد.
3.چون در نظام پارلمانی، احزاب هستند که با هم رقابت دارند و نه افراد؛ بنابراین شعارها و سیاست های تبلیغاتی مبتنی بر برنامه ریزی برای آینده بهتر است نه سیاست پوپولیستی.
4. کاهش هزینه های انتخابات: در نظام پارلماني در فواصل زماني مشخص شده در قانون اساسي، فقط يك انتخابات براي تعيين تركيب دولت و پارلمان انجام ميشود درحالي كه در نظامهاي رياستي يا شبه رياستي، انتخابات جداگانه اي براي تعيين نمايندگان پارلمان و رئيس جمهور برگزار مي شود كه اين امر هزينه هاي دولت براي برگزاري انتخابات جداگانه را افزايش ميدهد.
معایب:
1.عملکرد حکومت پارلمانی به ماهیت نظام حزبی و فرهنگ سیاسی بستگی دارد و در صورت معیوب بودن هر یک از اینها، عملکرد نظام پارلمانی نیز کاهش می یابد.
2.غالبا حکومت پارلمانی با معضل سلطه قوه مجریه، ملازمه دارد.
3.نظام های پارلمانی ممکن است سبب شکل گیری حکومت های ضعیف و بی ثباتی سیاسی شوند.
در حال حاضر کشورهای ایتالیا و آلمان در اروپا، کره جنوبی در شرق آسیا و عراق، ترکیه و لبنان در خاورمیانه برخی از کشورهایی هستند که نظام پارلمانی در آنها برقرار است؛ هر چند برخی از آنها همچون ترکیه و عراق تلاشهایی را برای تغییر سیستم سیاسی به سمت نظام ریاستی آغاز کرده اند. 08179/122/10
1.نقطه قوت اصلی نظام پارلمانی این است که ظاهرا حکومت مقتدر و در عین حال مسؤولیتی را به وجود می آورد. اقتدار حکومت از بابت اتکایی است که بر اعتماد پارلمان دارد و بدین ترتیب می تواند تصویب برنامه تقنینی خود توسط پارلمان را در غالب موارد تضمین کند.
2.حکومت پارلمانی، غالبا مروج دموکراسی قلمداد می شود؛ چرا که دموکراسی پارلمانی موجد نوعی از حکومت مسؤول و مبتنی بر نمایندگی است که پارلمان در آن به عنوان جایگاهی برای بحث و گفت و گو، نقش مشورتی سرنوشت سازی را ایفا کرده و نظارت مردمی بر حکومت برقرار می سازد.
3.چون در نظام پارلمانی، احزاب هستند که با هم رقابت دارند و نه افراد؛ بنابراین شعارها و سیاست های تبلیغاتی مبتنی بر برنامه ریزی برای آینده بهتر است نه سیاست پوپولیستی.
4. کاهش هزینه های انتخابات: در نظام پارلماني در فواصل زماني مشخص شده در قانون اساسي، فقط يك انتخابات براي تعيين تركيب دولت و پارلمان انجام ميشود درحالي كه در نظامهاي رياستي يا شبه رياستي، انتخابات جداگانه اي براي تعيين نمايندگان پارلمان و رئيس جمهور برگزار مي شود كه اين امر هزينه هاي دولت براي برگزاري انتخابات جداگانه را افزايش ميدهد.
معایب:
1.عملکرد حکومت پارلمانی به ماهیت نظام حزبی و فرهنگ سیاسی بستگی دارد و در صورت معیوب بودن هر یک از اینها، عملکرد نظام پارلمانی نیز کاهش می یابد.
2.غالبا حکومت پارلمانی با معضل سلطه قوه مجریه، ملازمه دارد.
3.نظام های پارلمانی ممکن است سبب شکل گیری حکومت های ضعیف و بی ثباتی سیاسی شوند.
در حال حاضر کشورهای ایتالیا و آلمان در اروپا، کره جنوبی در شرق آسیا و عراق، ترکیه و لبنان در خاورمیانه برخی از کشورهایی هستند که نظام پارلمانی در آنها برقرار است؛ هر چند برخی از آنها همچون ترکیه و عراق تلاشهایی را برای تغییر سیستم سیاسی به سمت نظام ریاستی آغاز کرده اند. 08179/122/10
- ادامه دارد...
منابع:
پرویز علوی؛ نادعلی صادقیان. (تابستان1389). «ریشه های فکری اصل تفکیک قوا، اهمیت و دسته بندی نظام های سیاسی بر پایه ی تفکیک قوا». دوره 40، شماره 2.
نظر شما