به گزارش ایمنا، کارخانه ریسباف بار دیگر خواهد تپید، اما نه در قالب کارخانه ای که صدای بوق آن را اصفهانی ها بخوبی می شناختند، بلکه این بار به عنوان موزه ای بزرگ در منچستر شرق.
جنبش کارخانه سازی در اصفهان
«رضا افشار» یکی از استانداران مهم و اثرگذار اصفهان بود. او در سال 1311 خورشیدی به استانداری اصفهان منصوب شد و اقدامات عمرانی مهمی در این شهر انجام داد و مقدمات تأسیس صنایع جدید نساجی را در این شهر پایه گذاری کرد. کارخانه وطن در سال1304 راه افتاده بود، اما در زمان «افشار» بود که جنبش کارخانه سازی به یکباره در اصفهان به راه افتاد و کارخانه ریسباف با مشارکت جمعی مردم اصفهان و به صورت یک شرکت سهامی تأسیس شد. اما هنری که افشار در آن زمان به خرج داد، اصلاح رویکرد و نگاه روانشناسانه مردم اصفهان بود. به قول نصرالله سیف پور فاطمی(برادر بزرگ دکتر حسین فاطمی): در دوره ای که مردم به خود و به دولت اعتمادی نداشتند و اصولاً کار جمعی پیش نمی رفت، او توانست در اصفهان چندین کارخانه با مشارکت و مدیریت همین مردم و بزرگان شهر راه اندازی کند. او توانست در قالب شرکت سهامی سرمایه های اندک مردم شهر را گرد آورده و کارخانه ریسباف را در خیابان چهارباغ بالا بسازد. وقتی این رویه آثار مثبت خود را نشان داد، اعتماد ایجاد شد و سرمایه های دیگری جمع شده و کارخانه های زاینده رود، نختاب، صنایع پشم، شهرضا و...سر بر آوردند و چنین شد که اصفهان «منچستر شرق» لقب گرفت.
کارخانه ریسباف چطور شکل گرفت؟
کارخانه ریسباف در نهم بهمن ماه ۱۳۱۱ با سرمایهای حدود ۳۱۴ هزار تومان و در قالب شرکت سهامی در سمت جنوب شرقی سیوسه پل، در محل باغهای «اعتمادالدوله» و «حاتم بیگ»، در سمت شرق چهارباغ بالا که آن زمان محور «هزارجریب» نامیده میشد، در زمینی به مساحت بیش از ۶۹ هزار متر مربع احداث شد. این کارخانه را میتوان دومین کارخانه ریسندگی اصفهان و اولین محصول کار و سرمایه جمعی مردم اصفهان نامید. در سال ۱۳۰۴ کارخانه وطن با شراکت دو نفر از بازرگانان اصفهان به نام عطاءالملک دهش و محمدحسین کازرونی تأسیس شد. چند سال بعد و در پی سفر رضاشاه به اصفهان در آبانماه ۱۳۱۱ و ملاقات وی با سرمایهداران اصفهانی، کلنگ ساخت کارخانه ریسباف که عنوانش ترکیبی از دو کلمه ریسندگی و بافندگی است، بر زمین زده شد. در واقع در پی این سفر، حاکم اصفهان و سرمایهداران موظف شدند سرمایهگذاری در کارهای تولیدی را آغاز کنند و احداث کارخانه ریسباف نتیجه دستور رضاشاه در آن زمان بود.
«سیدجواد کسایی» از اعضای اتاق بازرگانی اصفهان، که بعدها به ریاست این اتاق هم برگزیده شد به عنوان مدیرعامل شرکت انتخاب شد. در حالی که نام افراد دیگری از جمله حیدرعلی امامی، حسن سلطانی، اعزاز نیکپی، عبدالعلی فیض و ابراهیم کسائیان نیز به عنوان موسسان اصلی این کارخانه در اسناد به جا مانده از آن دوران، به چشم میخورد. ریسباف در زمان آغاز به کارش در زمینه تولید ریسمان نخی، پارچه پنبهای و پارچه پشمی فعالیت میکرد و بعد از فعال شدن این بخشها در سال ۱۳۱۳، قسمت بافندگی پنبه و پشم کارخانه در جشنی افتتاح شد و بعد از مدتی نیز تولید پتوی ریسباف آغاز شد. استاد معتمدی تحت نظارت مهندسی آلمانی به نام «ماکس اتوشونمان»، مسئولیت ساخت ریسباف را بر عهده گرفت و سبک خاصی از معماری را در آن پیاده کرد. مدیریت «کسایی» بر کارخانه ریسباف موفقیت زیادی را برای این کارخانه به همراه داشت و کارخانه به سوددهی رسید. سوددهی ریسباف سبب شد بازار ساخت کارخانههای نساجی در محور چهارباغ بالا در اصفهان داغ شود. در ادامه، این بنای تاریخی به دلایلی مانند دریافت وامهای بانکی سنگین، بدهی، کمبود مواد اولیه و عدم توانایی در پرداخت حقوق کارگران، تعطیل و بارها دستخوش تغییر و تحول شد. بانک ملی یکی از طلبکاران اصلی ریسباف بود که در نهایت موجب شد این کارخانه در گروی بانک درآید و بعد از مدتی به طور کامل توسط بانک ملی تملک شود و نامش نیز به «شرکت ملی ریسباف» تغییر یابد.
تعطیلی ریسباف برای همیشه
این کارخانه ابتدای سال ۱۳۳۰ تعطیل شد اما از آنجا که بیکار شدن کارگران کارخانهای با این وسعت تأثیر بسیار زیادی از نظر اجتماعی و اقتصادی در پی داشت، در میانه سال ۱۳۳۱ هیئت نظارت صنعتی با پرداخت وامی سه میلیون تومانی به شرکت ریسباف موافقت کرد، اما این مبلغ هم نتوانست مشکلات را از سر راه این کارخانه بردارد. ریسباف در سال ۱۳۳۳ بار دیگر تعطیل شد و این بار دولت به کمک ریسباف آمد و یک و نیم میلیون تومان به مسئولان این کارخانه قرض داد تا بار دیگر سرپا شود. در اوایل سال ۱۳۳۴ بود که سیدجواد کسایی از مدیریت کارخانه استعفا کرد. سید جواد کسایی در اطلاعیهای که در تاریخ 27/2/34 منتشر کرد از علل استعفای خود گفت و این که «تا سال 1328 نیز ترازنامه شرکت زیانی نشان نداد» اما بعد از این تاریخ «کار به جایی رسید که فروش محصول تکافوی خرید مواد اولیه و پرداخت دستمزد کارگران را ننمود و ورود سیل آسای منسوجات خارجی نیز آخرین تیشه را به ریشه این کارخانه نواخت» و اعتراف کرد که ناچار شده است برای مدت 27 ماه حقوق کارگر را که بالغ بر سی میلیون ریال میشد، بدون آن که کاری انجام دهند، بپردازد. وی اعلام کرد هر کس در خود این صلاحیت را میبیند برای نجات و مدیریت ریسباف قدم پیش بگذارد. فعالیت ریسباف با تمام مشکلات ادامه پیدا کرد تا اینکه در دهه هشتاد به دلیل همین مشکلات و قانونی که اجازه فعالیت کارخانهها در درون شهر را نمیداد، برای همیشه تعطیل شد. این بنای تاریخی که بانک ملی مالکیت آن را برعهده داشت، در روز ۸ مرداد۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۱۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و در نهایت در دولت یازدهم و با تلاش وزارت راه و شهرسازی و شرکت عمران و بهسازی شهری ایران و مسئولان استانی به قیمت حدود ۲۱۵ میلیارد تومان خریداری شد تا مرمت و بهرهبرداری از آن با هدف احیای این اثر ارزشمند و ایجاد فضای فرهنگی، تفریحی و اجتماعی آغاز شود. کارخانه ریسباف در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۱۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ایجاد موزه بزرگ اصفهان برای من و همکارانم از نان شب واجبتر است!
استاندار فعلی اصفهان در دیداری که در روز 19 اردیبهشت ماه 1395 با اعضای هیئت مدیره انجمن موزه داران ایران که با حضور مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان انجام شد، تاکید کرد: اصفهان در آینده بسیار نزدیک دارای یکی از بزرگترین موزه های ایران خواهد شد. رسول زرگرپور اظهار داشت: بدون شک همگان معتقدند استان اصفهان دارای ظرفیت های فراوانی در حوزه های فرهنگ و هنر و به صورت خاص در حوزه میراث فرهنگی است، لذا گواه من در این باره اظهارنظر بسیاری از محققین و مورخین و خصوصاً میهمانان ویژه ای است که به اصفهان سفر نموده و یا می نمایند.
استاندار اصفهان افزود: در سفر سال گذشته ریاست محترم جمهوری به اصفهان به ایشان اظهار داشتم، اصفهان حداقل تا ده سال آینده از نظر صنعت و کشاورزی به نقطه اشباع رسیده، لذا در اسناد بالا دستی استان اولویت توسعه استان را در حوزه هائی همچون علم و فناوری، میراث فرهنگی وگ ردشگری قرار داده ایم، لکن ایشان ضمن تائید این مطلب عنوان نمودند تا جایگاه توسعه هنر نیز در آینده استان به جد دیده شود و عنوان نمودند اگر هنر در اصفهان رشد نیابد کمتر جایی در ایران است که بتواند این مسئولیت عظیم را به سرانجام برساند. با این وصف معتقدیم امروز تمامی اصحاب خرد و اندیشه در این حوزه ها می بایست تمامی هم و غم خود را در راستای توسعه استان در این زمینه ها قرار دهند.
زرگرپور ادامه داد: با پیگیری های بسیار بالاخره موفق شدیم تا به طور کامل با حمایت های مسئولین از جمله وزیر محترم راه و شهرسازی کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان را تملک کنیم و این اتفاق در ابتدای سال جاری نهائی شد.
وی تاکید کرد: اصفهان دارای هشت کارخانه تاریخی دیگر بود که متاسفانه همگی در گذشته بدون توجه به شاخصه های میراثی، تخریب شدند، لذا با تلاش شبانه روزی و با توجه به وضعیت خاص اقتصادی کشور و کمبودهای ناشی از آن توانستیم این کارخانه را با رقمی معادل 2100 میلیارد ریال از تعاونی بانک ملی خریداری نمائیم و بخش قابل توجهی از این رقم در نوروز امسال همانگونه که عنوان کردم با مساعدت وزیر محترم راه و شهر سازی پرداخت شده و این کارخانه تاریخی از خطر ویرانی تدریجی نجات یافت.
زرگرپور عنوان کرد: معتقدم در حال حاضر با توجه به تدوین اسناد بالادستی توسعه استان، پرداختن به حوزه فرهنگ و ایجاد موزه بزرگ اصفهان برای من و همکارانم از نان شب واجب تر است. لذا با تملک این مجموعه توانستیم فضایی تاریخی و عظیم با وسعتی در حدود 7 هکتار در بهترین نقطه شهر اصفهان را برای تاسیس این موزه اختصاص دهیم، لذا کار طراحی این موزه عظیم که در کشور و حتی در منطقه بی نظیر است در دو ماه آینده از طریق برگزاری یک مسابقه بین المللی با نظارت سازمان ها و کارشناسان مرتبط آغاز خواهد شد.
اولین جلسه رسمی شورای راهبردی بهرهبرداری مجدد از کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان
مدیرعامل شرکت عمران و بهسازی شهری ایران فروردین ماه 1395 اظهار کرد: در این بازدید ظرفیتهای فوقالعاده کارخانه ریسباف برای تبدیل به بنایی چند منظوره که در خدمت شهر قرار بگیرد مورد بررسی قرار گرفت. یکی از حوزههای فعالیتی که شرکت عمران و بهسازی شهری ایران تمرکز زیادی بر آن دارد استفاده مجدد از ساختمانهای ارزشمند تاریخی است تا با تغییر کاربری آنها، ضمن حفاظت از این بناها بتواند آنها را به کانون تولید ثروت و کانون کار و فعالیت تبدیل کند.
محمدسعید ایزدی گفت: با تاکید دکتر آخوندی بر بازآفرینی بناهای تاریخی که هویت شهرها را شکل میدهند قرار شد اولین جلسه رسمی شورای راهبردی بهرهبرداری مجدد از کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان بعد از تعطیلات نوروز در دفتر وزیر راه و شهرسازی تشکیل و برای تعیین نحوه بهرهبرداری از این کارخانه نیز مسابقهای بینالمللی برگزار شود. معاون وزیر راه و شهرسازی از تامین منابع مالی برای آغاز عملیات مرمت کارخانه ریسباف خبر داد و گفت: امیدواریم مرمت این بنای باارزش شهر اصفهان بلافاصله بعد از تحویل و از پایان فروردین ماه آغاز شود.
طرح تبدیل ریسباف به موزه بزرگ منطقهای اصفهان
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان فروردین ماه 1395 تبدیل کارخانه ریسباف به موزهای بینالمللی را یکی از طرحهای پیشنهاد شده خواند و گفت: این کار علاوه بر تمام ارزشهایی که این بنا به لحاظ معماری و تاریخی دارد میتواند ارزش افزوده فرهنگی ویژهای را به این مجموعه بدهد.
فریدون الهیاری اظهار داشت: کارخانههای اصفهان از نظر تاریخی، میراثی و فرهنگی از ارزش بسیار بالایی برخوردار هستند، به ویژه کارخانه ریسباف که با همت وزارت راه و شهرسازی تملک شده است و از نظر موقعیت مکانی در شهر اصفهان نیز جایگاه بسیار مطلوبی برای برنامهریزی شهری دارد.
وی ریسباف را از نظر سبک معماری نیز ارزشمند خواند و گفت: بناهای موجود در فضای این کارخانه نمونههای ماندگاری از معماری صنعتی دوره اول پهلوی هستند که همین امر ارزش ویژهای به ریسباف میدهد، به طوری که به نوعی کالبد این کارخانهها گویای تاریخ ارزشمند اجتماعی و اقتصادی مقطع مهمی از ایران است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به موقعیت مکانی مناسب کارخانه ریسباف گفت: یکی از طرحهای پیشنهادی بر اساس برنامهریزیهای انجام شده این بود که ریسباف به موزه بزرگ منطقهای اصفهان تبدیل شود. این ایده بسیار ارزشمند و مهم است و در کنار تمام ارزشهایی که این بنا به لحاظ معماری و تاریخی دارد میتواند ارزش افزوده ویژهای را به این مجموعه بدهد.
الهیاری درباره نقش سازمان میراث فرهنگی در بهرهبرداری مجدد از کارخانه ریسباف اصفهان چنین توضیح داد: همانطور که اشاره کردم بر اساس آنچه در سوابق اداری و سازمانی مطرح شده، تاکید بر استقرار موزه بزرگ منطقهای اصفهان در این کارخانه از قبل مطرح بوده اما در دولت گذشته مصوبهای داشتیم مبنی بر اینکه کارخانه ریسباف و ساختمان بانک ملی ایران در خیابان سپه اصفهان که هر دو از بناهای تاریخی اصفهان هستند از بانک ملی ایران به سازمان میراث فرهنگی واگذار شوند و این سازمان اقدام لازم برای نگهداری و تغییر کاربری آنها را انجام دهد، اما چون پیش بینی مباحث حقوقی به جد صورت نگرفته بود این کار به تاخیر افتاد.
وی افزود: علیرغم مشکلات موجود در دولت تدبیر و امید و با همت وزارت راه و شهرسازی و پیگیریهای مستمر استانداری و اداره کل راه و شهرسازی استان این کار به ثمر نشسته و ما اعلام میکنیم سازمان میراث فرهنگی کشور و اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان آمادگی لازم را دارند که بعد از تملک و تفاهم با وزارت راه و شهرسازی، موزه منطقهای اصفهان در این مکان راهاندازی شود. بخشی از مطالعات بخش موزه و محتوای آن نیز قبلا انجام شده است ولی این فرایند چون به تاخیر افتاد با گسست مواجه شد.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان ثبت این کارخانههای تاریخی و صنعتی ارزشمند را از وظایف سازمان میراث فرهنگی دانست و اظهار کرد: ثبت این آثار پشتوانه حقوقی نگهداری آنها را افزایش میدهد و اجازه تخریب این بناهای ارزشمند را نمیدهد. کارخانه ریسباف هم اگر ثبت نبود و بانک ملی به عنوان یک بانک دولتی صاحب آن نبود، برای مالکان اقتصادی و به صرفه بود که آن را تخریب و زمین را تفکیک کنند و به فروش برسانند.
الهیاری درباره کاربریهای مناسب این کارخانه گفت: میتوان کاربریهای متفاوتی را بر اساس ضوابط میراث فرهنگی برای ریسباف تعیین و از آن در چرخه تامین میراثهای شهری و تولید درآمد و خدمات بهرهبرداری کرد. این امر از مهمترین کارهایی است که میتوان برای نجات کارخانههای قدیمی و بناهای ارزشمند تاریخی انجام داد و کسی این تصور را نداشته باشد که قدیمی بودن این بناها دلیلی برای تخریب آنهاست.
موافقتهای اولیه برای تملک کارخانه ریسباف
مدیرکل راه و شهرسازی اصفهان در شهریورماه 1395 اظهار داشت: در گذشته باتوجه به مصوبه انتقال کارخانهها به خارج از شهر با هدف بهینه کردن سرمایههای این واحدهای صنعتی، تعداد زیادی از کارخانهها تمایل به فروش زمین و مسکونی کردن این مناطق را داشتند، به همین دلیل درحال حاضر اکثر آنها تخریب و تخلیه شده و تبدیل به مسکونی شده و تنها کارخانه باقیمانده ریسباف است که خوشبختانه تملک آن از طریق ادارهکل راه و شهرسازی استان بنا به دستور وزیر صادر شد.
حجتاله غلامی با بیان این مطلب که در راستای این تملک موافقتهای اولیه برای تملک کارخانه با امضای وزیر راه و شهرسازی، ریاست بانک ملی، ادارهکل راه و شهرسازی اصفهان و استانداری تنظیم شده است گفت: به استناد این تفاهمنامه مقرر شد تا ارزش ریالی این کارخانه برابر با قیمت روز کارشناسی شده و وجه آن از طریق املاک موجود در اصفهان و یا بخشی به صورت نقدی بانک ملی پرداخت شود.
وی همچنین خاطرنشان کرد: براساس این تفاهمنامه هماکنون، توافق نهایی درحال انجام بوده و در صورت توافق نهایی با بانک ملی و سازمان ملی زمین و مسکن تمامی وجوه آن آماده پرداخت است. درحال حاضر این توافقنامه در سازمان ملی در حال انجام بوده و امید است هرجه زودتر نهایی شود.
غلامی با اشاره به این نکته که این توافقنامه، انتقال اسناد و مدارک از محل تفکیکی استان فراهم شده و مورد قبول بانک نیز است گفت: با ادامه مراحل پایانی سند این کارخانه از سوی بانک به نام سازمان ملی زمین و مسکن زده خواهد شد.
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه اقدامات مربوط به ریسباف باید تا تاریخ ۳۰ آبان به پایان برسد گفت: تا آن زمان تمامی وجوه باید پرداخت شده و سند آن بدون معارض انتقال یابد و رسما به وزارت راه تحویل داده شود.
تأخیر در تحویل کارخانه ریسباف به راه و شهرسازی استان ازسوی بانک ملی
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان مهرماه 1395 در رابطه با وضعیت کنونی نقل و انتقال کارخانه ریسباف، آخرین بازمانده از کارخانههای نساجی و بناهای تاریخی باقیمانده از عصر معماری صنعتی گفت: با توجه به تفاهمنامه انجام شده فی مابین وزارت راه و شهرسازی و بانک ملی ایران مبنی بر تحویل کارخانه ریسباف به وزارت راه و شهرسازی در جهت ایجاد موزه بزرگ در استان مقرر بوده بر اساس نظریه کارشناسان رسمی دادگستری معادل ۱۵ درصد ارزش ریالی بهصورت نقدی و مابقی از اراضی و املاک مرغوب این اداره کل به بانک ملی پرداخت گردد و بانک نسبت به تحویل آن به وزارت راه و شهرسازی اقدام نماید.
حجت اله غلامی افزود: در راستای تأمین اراضی، یکی از باارزشترین زمینهای این اداره کل واقع در خیابان فرایبورگ پیشنهاد و مورد قبول طرفین قرار گرفت و تمامی موانع نقل و انتقال نیز با حضور استاندار اصفهان برطرف شد.
وی با اشاره به طفره رفتن بانک ملی ایران در تحویل این مکان تاریخی به وزارت راه و شهرسازی گفت: متأسفانه بانک ملی با برگزاری جلسات تکراری و بیثمر و با درخواستهای جدید به بهانههای مختلف از تحویل کارخانه ریسباف بهمنظور ایجاد فضای شهری مناسب و موزه بزرگ اصفهان طفره رفته و ناخواسته راه را برای سوداگران بخش زمین و مسکن باز میکند و چه بسا با این اقدام تخریب این بنای تاریخی باقیمانده از عصر معماری صنعتی را رقم خواهند زد.
این مقام مسئول با اشاره به مورد مشابه در این زمینه گفت: زمانی مقرر بود ساختمان واقع در خیابان سپه اصفهان نیز به موزه تبدیل شود که بعد از فراهم شدن مقدمات لازم و خرید مکان مناسب برای جابجایی بانک ملی از خیابان سپه متأسفانه سالهاست این اتفاق رخ نداده و اقدامی صورت نگرفته است.
غلامی تصریح نمود: ثبت ملی کارخانه ریسباف مانع بزرگی است بر سر راه سوداگران زمین که خیالهای خامی را در سر میپرورانند که امید است بانک ملی نیز به این اقدام دامن نزند و فرصت را غنیمت شمرده و از بهانهجویی دست برداشته و در راستای خدمتی شایسته و در شان شهر اصفهان قدم بردارد.
قرارداد انتقال مالکیت کارخانه ریسباف امضاء شد
استاندار اصفهان 23 دی ماه 1395 از انتقال قرارداد مالکیت کارخانه ریسباف برای ایجاد موزه بزرگ اصفهان خبر داد و اظهار داشت: احداث موزه بزرگ برای کهنشهر اصفهان در شأن پایتخت فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی یکی از آرزوهای دیرینه من و یکی از مطالبات اصلی و اساسی مردم نصف جهان بود.
رسول زرگرپور با بیان اینکه کارخانه قدیمی ریسباف به عنوان مناسبترین محل برای تأسیس این موزه انتخاب شده است، افزود: خوشبختانه با پیگیریهای صورت گرفته، نهایتاً در روز دوشنبه بیستم دیماه با حضور وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل بانک ملی ایران و استاندار اصفهان در دفتر وزیر قرارداد انتقال کارخانه ریسباف به امضاء رسید.
وی خاطرنشان کرد: وزارت راه و شهرسازی برای تملک زمین و سازه میراثی آن، بیش از 215 میلیارد تومان اعتبار هزینه کرده است که 160 میلیارد تومان آن با واگذاری مستغلات و مابقی بهصورت نقدی به بانک ملی انجام شده است.
زرگرپور افزود: این کارخانه به عنوان آخرین بازمانده از کارخانجات نساجی و بناهای تاریخی باقیمانده از عصر معماری، صنعتی و نمادی از فرهنگ، معماری، مناسبات اجتماعی و تاریخی مردم در سده معاصر است که در مساحت 7 هکتار و با دارا بودن چندین سازه مرغوب میراثی در بهترین نقطه شهر قرار دارد و در آینده نزدیک با فراخوان صورت گرفته جهت طراحی به موزه بزرگ فرهنگ و هنر اصفهان تبدیل خواهد شد.
به گفته پیروز حناچی، معاون وزیر راه و شهرسازی، «تجربه نشان داده هر زمان که مسوولان ارشد استانی با علاقه چنین پروژههایی را تعقیب میکنند نتایج مثبتی به دست آمده و در حال حاضر اصفهان چنین مزیتی را دارد که باعث شده تلاش برای حفظ ریسباف نتیجه مثبتی هم داشته باشد. در اصفهان عقلانیت و تجربه مناسبی دیده میشود و مسوولان متوجه هستند که چگونه باید از این فرصت به نحو احسن استفاده کنند». اکنون بعد از یکصد سال که اصفهان به دلیل راه اندازی کارخانجات متعدد نساجی، منچستر شرق نام گرفت، این بار منچشتر شرق با احیای کارخانه ریسباف و تبدیل آن به موزه بزرگ اصفهان شکوهی دوباره می یابد.
شیرین مستغاثی
12168/135/20
جنبش کارخانه سازی در اصفهان
«رضا افشار» یکی از استانداران مهم و اثرگذار اصفهان بود. او در سال 1311 خورشیدی به استانداری اصفهان منصوب شد و اقدامات عمرانی مهمی در این شهر انجام داد و مقدمات تأسیس صنایع جدید نساجی را در این شهر پایه گذاری کرد. کارخانه وطن در سال1304 راه افتاده بود، اما در زمان «افشار» بود که جنبش کارخانه سازی به یکباره در اصفهان به راه افتاد و کارخانه ریسباف با مشارکت جمعی مردم اصفهان و به صورت یک شرکت سهامی تأسیس شد. اما هنری که افشار در آن زمان به خرج داد، اصلاح رویکرد و نگاه روانشناسانه مردم اصفهان بود. به قول نصرالله سیف پور فاطمی(برادر بزرگ دکتر حسین فاطمی): در دوره ای که مردم به خود و به دولت اعتمادی نداشتند و اصولاً کار جمعی پیش نمی رفت، او توانست در اصفهان چندین کارخانه با مشارکت و مدیریت همین مردم و بزرگان شهر راه اندازی کند. او توانست در قالب شرکت سهامی سرمایه های اندک مردم شهر را گرد آورده و کارخانه ریسباف را در خیابان چهارباغ بالا بسازد. وقتی این رویه آثار مثبت خود را نشان داد، اعتماد ایجاد شد و سرمایه های دیگری جمع شده و کارخانه های زاینده رود، نختاب، صنایع پشم، شهرضا و...سر بر آوردند و چنین شد که اصفهان «منچستر شرق» لقب گرفت.
کارخانه ریسباف چطور شکل گرفت؟
کارخانه ریسباف در نهم بهمن ماه ۱۳۱۱ با سرمایهای حدود ۳۱۴ هزار تومان و در قالب شرکت سهامی در سمت جنوب شرقی سیوسه پل، در محل باغهای «اعتمادالدوله» و «حاتم بیگ»، در سمت شرق چهارباغ بالا که آن زمان محور «هزارجریب» نامیده میشد، در زمینی به مساحت بیش از ۶۹ هزار متر مربع احداث شد. این کارخانه را میتوان دومین کارخانه ریسندگی اصفهان و اولین محصول کار و سرمایه جمعی مردم اصفهان نامید. در سال ۱۳۰۴ کارخانه وطن با شراکت دو نفر از بازرگانان اصفهان به نام عطاءالملک دهش و محمدحسین کازرونی تأسیس شد. چند سال بعد و در پی سفر رضاشاه به اصفهان در آبانماه ۱۳۱۱ و ملاقات وی با سرمایهداران اصفهانی، کلنگ ساخت کارخانه ریسباف که عنوانش ترکیبی از دو کلمه ریسندگی و بافندگی است، بر زمین زده شد. در واقع در پی این سفر، حاکم اصفهان و سرمایهداران موظف شدند سرمایهگذاری در کارهای تولیدی را آغاز کنند و احداث کارخانه ریسباف نتیجه دستور رضاشاه در آن زمان بود.
«سیدجواد کسایی» از اعضای اتاق بازرگانی اصفهان، که بعدها به ریاست این اتاق هم برگزیده شد به عنوان مدیرعامل شرکت انتخاب شد. در حالی که نام افراد دیگری از جمله حیدرعلی امامی، حسن سلطانی، اعزاز نیکپی، عبدالعلی فیض و ابراهیم کسائیان نیز به عنوان موسسان اصلی این کارخانه در اسناد به جا مانده از آن دوران، به چشم میخورد. ریسباف در زمان آغاز به کارش در زمینه تولید ریسمان نخی، پارچه پنبهای و پارچه پشمی فعالیت میکرد و بعد از فعال شدن این بخشها در سال ۱۳۱۳، قسمت بافندگی پنبه و پشم کارخانه در جشنی افتتاح شد و بعد از مدتی نیز تولید پتوی ریسباف آغاز شد. استاد معتمدی تحت نظارت مهندسی آلمانی به نام «ماکس اتوشونمان»، مسئولیت ساخت ریسباف را بر عهده گرفت و سبک خاصی از معماری را در آن پیاده کرد. مدیریت «کسایی» بر کارخانه ریسباف موفقیت زیادی را برای این کارخانه به همراه داشت و کارخانه به سوددهی رسید. سوددهی ریسباف سبب شد بازار ساخت کارخانههای نساجی در محور چهارباغ بالا در اصفهان داغ شود. در ادامه، این بنای تاریخی به دلایلی مانند دریافت وامهای بانکی سنگین، بدهی، کمبود مواد اولیه و عدم توانایی در پرداخت حقوق کارگران، تعطیل و بارها دستخوش تغییر و تحول شد. بانک ملی یکی از طلبکاران اصلی ریسباف بود که در نهایت موجب شد این کارخانه در گروی بانک درآید و بعد از مدتی به طور کامل توسط بانک ملی تملک شود و نامش نیز به «شرکت ملی ریسباف» تغییر یابد.
تعطیلی ریسباف برای همیشه
این کارخانه ابتدای سال ۱۳۳۰ تعطیل شد اما از آنجا که بیکار شدن کارگران کارخانهای با این وسعت تأثیر بسیار زیادی از نظر اجتماعی و اقتصادی در پی داشت، در میانه سال ۱۳۳۱ هیئت نظارت صنعتی با پرداخت وامی سه میلیون تومانی به شرکت ریسباف موافقت کرد، اما این مبلغ هم نتوانست مشکلات را از سر راه این کارخانه بردارد. ریسباف در سال ۱۳۳۳ بار دیگر تعطیل شد و این بار دولت به کمک ریسباف آمد و یک و نیم میلیون تومان به مسئولان این کارخانه قرض داد تا بار دیگر سرپا شود. در اوایل سال ۱۳۳۴ بود که سیدجواد کسایی از مدیریت کارخانه استعفا کرد. سید جواد کسایی در اطلاعیهای که در تاریخ 27/2/34 منتشر کرد از علل استعفای خود گفت و این که «تا سال 1328 نیز ترازنامه شرکت زیانی نشان نداد» اما بعد از این تاریخ «کار به جایی رسید که فروش محصول تکافوی خرید مواد اولیه و پرداخت دستمزد کارگران را ننمود و ورود سیل آسای منسوجات خارجی نیز آخرین تیشه را به ریشه این کارخانه نواخت» و اعتراف کرد که ناچار شده است برای مدت 27 ماه حقوق کارگر را که بالغ بر سی میلیون ریال میشد، بدون آن که کاری انجام دهند، بپردازد. وی اعلام کرد هر کس در خود این صلاحیت را میبیند برای نجات و مدیریت ریسباف قدم پیش بگذارد. فعالیت ریسباف با تمام مشکلات ادامه پیدا کرد تا اینکه در دهه هشتاد به دلیل همین مشکلات و قانونی که اجازه فعالیت کارخانهها در درون شهر را نمیداد، برای همیشه تعطیل شد. این بنای تاریخی که بانک ملی مالکیت آن را برعهده داشت، در روز ۸ مرداد۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۱۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و در نهایت در دولت یازدهم و با تلاش وزارت راه و شهرسازی و شرکت عمران و بهسازی شهری ایران و مسئولان استانی به قیمت حدود ۲۱۵ میلیارد تومان خریداری شد تا مرمت و بهرهبرداری از آن با هدف احیای این اثر ارزشمند و ایجاد فضای فرهنگی، تفریحی و اجتماعی آغاز شود. کارخانه ریسباف در تاریخ ۸ مرداد ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۶۰۱۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ایجاد موزه بزرگ اصفهان برای من و همکارانم از نان شب واجبتر است!
استاندار فعلی اصفهان در دیداری که در روز 19 اردیبهشت ماه 1395 با اعضای هیئت مدیره انجمن موزه داران ایران که با حضور مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان انجام شد، تاکید کرد: اصفهان در آینده بسیار نزدیک دارای یکی از بزرگترین موزه های ایران خواهد شد. رسول زرگرپور اظهار داشت: بدون شک همگان معتقدند استان اصفهان دارای ظرفیت های فراوانی در حوزه های فرهنگ و هنر و به صورت خاص در حوزه میراث فرهنگی است، لذا گواه من در این باره اظهارنظر بسیاری از محققین و مورخین و خصوصاً میهمانان ویژه ای است که به اصفهان سفر نموده و یا می نمایند.
استاندار اصفهان افزود: در سفر سال گذشته ریاست محترم جمهوری به اصفهان به ایشان اظهار داشتم، اصفهان حداقل تا ده سال آینده از نظر صنعت و کشاورزی به نقطه اشباع رسیده، لذا در اسناد بالا دستی استان اولویت توسعه استان را در حوزه هائی همچون علم و فناوری، میراث فرهنگی وگ ردشگری قرار داده ایم، لکن ایشان ضمن تائید این مطلب عنوان نمودند تا جایگاه توسعه هنر نیز در آینده استان به جد دیده شود و عنوان نمودند اگر هنر در اصفهان رشد نیابد کمتر جایی در ایران است که بتواند این مسئولیت عظیم را به سرانجام برساند. با این وصف معتقدیم امروز تمامی اصحاب خرد و اندیشه در این حوزه ها می بایست تمامی هم و غم خود را در راستای توسعه استان در این زمینه ها قرار دهند.
زرگرپور ادامه داد: با پیگیری های بسیار بالاخره موفق شدیم تا به طور کامل با حمایت های مسئولین از جمله وزیر محترم راه و شهرسازی کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان را تملک کنیم و این اتفاق در ابتدای سال جاری نهائی شد.
وی تاکید کرد: اصفهان دارای هشت کارخانه تاریخی دیگر بود که متاسفانه همگی در گذشته بدون توجه به شاخصه های میراثی، تخریب شدند، لذا با تلاش شبانه روزی و با توجه به وضعیت خاص اقتصادی کشور و کمبودهای ناشی از آن توانستیم این کارخانه را با رقمی معادل 2100 میلیارد ریال از تعاونی بانک ملی خریداری نمائیم و بخش قابل توجهی از این رقم در نوروز امسال همانگونه که عنوان کردم با مساعدت وزیر محترم راه و شهر سازی پرداخت شده و این کارخانه تاریخی از خطر ویرانی تدریجی نجات یافت.
زرگرپور عنوان کرد: معتقدم در حال حاضر با توجه به تدوین اسناد بالادستی توسعه استان، پرداختن به حوزه فرهنگ و ایجاد موزه بزرگ اصفهان برای من و همکارانم از نان شب واجب تر است. لذا با تملک این مجموعه توانستیم فضایی تاریخی و عظیم با وسعتی در حدود 7 هکتار در بهترین نقطه شهر اصفهان را برای تاسیس این موزه اختصاص دهیم، لذا کار طراحی این موزه عظیم که در کشور و حتی در منطقه بی نظیر است در دو ماه آینده از طریق برگزاری یک مسابقه بین المللی با نظارت سازمان ها و کارشناسان مرتبط آغاز خواهد شد.
اولین جلسه رسمی شورای راهبردی بهرهبرداری مجدد از کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان
مدیرعامل شرکت عمران و بهسازی شهری ایران فروردین ماه 1395 اظهار کرد: در این بازدید ظرفیتهای فوقالعاده کارخانه ریسباف برای تبدیل به بنایی چند منظوره که در خدمت شهر قرار بگیرد مورد بررسی قرار گرفت. یکی از حوزههای فعالیتی که شرکت عمران و بهسازی شهری ایران تمرکز زیادی بر آن دارد استفاده مجدد از ساختمانهای ارزشمند تاریخی است تا با تغییر کاربری آنها، ضمن حفاظت از این بناها بتواند آنها را به کانون تولید ثروت و کانون کار و فعالیت تبدیل کند.
محمدسعید ایزدی گفت: با تاکید دکتر آخوندی بر بازآفرینی بناهای تاریخی که هویت شهرها را شکل میدهند قرار شد اولین جلسه رسمی شورای راهبردی بهرهبرداری مجدد از کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان بعد از تعطیلات نوروز در دفتر وزیر راه و شهرسازی تشکیل و برای تعیین نحوه بهرهبرداری از این کارخانه نیز مسابقهای بینالمللی برگزار شود. معاون وزیر راه و شهرسازی از تامین منابع مالی برای آغاز عملیات مرمت کارخانه ریسباف خبر داد و گفت: امیدواریم مرمت این بنای باارزش شهر اصفهان بلافاصله بعد از تحویل و از پایان فروردین ماه آغاز شود.
طرح تبدیل ریسباف به موزه بزرگ منطقهای اصفهان
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان فروردین ماه 1395 تبدیل کارخانه ریسباف به موزهای بینالمللی را یکی از طرحهای پیشنهاد شده خواند و گفت: این کار علاوه بر تمام ارزشهایی که این بنا به لحاظ معماری و تاریخی دارد میتواند ارزش افزوده فرهنگی ویژهای را به این مجموعه بدهد.
فریدون الهیاری اظهار داشت: کارخانههای اصفهان از نظر تاریخی، میراثی و فرهنگی از ارزش بسیار بالایی برخوردار هستند، به ویژه کارخانه ریسباف که با همت وزارت راه و شهرسازی تملک شده است و از نظر موقعیت مکانی در شهر اصفهان نیز جایگاه بسیار مطلوبی برای برنامهریزی شهری دارد.
وی ریسباف را از نظر سبک معماری نیز ارزشمند خواند و گفت: بناهای موجود در فضای این کارخانه نمونههای ماندگاری از معماری صنعتی دوره اول پهلوی هستند که همین امر ارزش ویژهای به ریسباف میدهد، به طوری که به نوعی کالبد این کارخانهها گویای تاریخ ارزشمند اجتماعی و اقتصادی مقطع مهمی از ایران است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان با اشاره به موقعیت مکانی مناسب کارخانه ریسباف گفت: یکی از طرحهای پیشنهادی بر اساس برنامهریزیهای انجام شده این بود که ریسباف به موزه بزرگ منطقهای اصفهان تبدیل شود. این ایده بسیار ارزشمند و مهم است و در کنار تمام ارزشهایی که این بنا به لحاظ معماری و تاریخی دارد میتواند ارزش افزوده ویژهای را به این مجموعه بدهد.
الهیاری درباره نقش سازمان میراث فرهنگی در بهرهبرداری مجدد از کارخانه ریسباف اصفهان چنین توضیح داد: همانطور که اشاره کردم بر اساس آنچه در سوابق اداری و سازمانی مطرح شده، تاکید بر استقرار موزه بزرگ منطقهای اصفهان در این کارخانه از قبل مطرح بوده اما در دولت گذشته مصوبهای داشتیم مبنی بر اینکه کارخانه ریسباف و ساختمان بانک ملی ایران در خیابان سپه اصفهان که هر دو از بناهای تاریخی اصفهان هستند از بانک ملی ایران به سازمان میراث فرهنگی واگذار شوند و این سازمان اقدام لازم برای نگهداری و تغییر کاربری آنها را انجام دهد، اما چون پیش بینی مباحث حقوقی به جد صورت نگرفته بود این کار به تاخیر افتاد.
وی افزود: علیرغم مشکلات موجود در دولت تدبیر و امید و با همت وزارت راه و شهرسازی و پیگیریهای مستمر استانداری و اداره کل راه و شهرسازی استان این کار به ثمر نشسته و ما اعلام میکنیم سازمان میراث فرهنگی کشور و اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان آمادگی لازم را دارند که بعد از تملک و تفاهم با وزارت راه و شهرسازی، موزه منطقهای اصفهان در این مکان راهاندازی شود. بخشی از مطالعات بخش موزه و محتوای آن نیز قبلا انجام شده است ولی این فرایند چون به تاخیر افتاد با گسست مواجه شد.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان ثبت این کارخانههای تاریخی و صنعتی ارزشمند را از وظایف سازمان میراث فرهنگی دانست و اظهار کرد: ثبت این آثار پشتوانه حقوقی نگهداری آنها را افزایش میدهد و اجازه تخریب این بناهای ارزشمند را نمیدهد. کارخانه ریسباف هم اگر ثبت نبود و بانک ملی به عنوان یک بانک دولتی صاحب آن نبود، برای مالکان اقتصادی و به صرفه بود که آن را تخریب و زمین را تفکیک کنند و به فروش برسانند.
الهیاری درباره کاربریهای مناسب این کارخانه گفت: میتوان کاربریهای متفاوتی را بر اساس ضوابط میراث فرهنگی برای ریسباف تعیین و از آن در چرخه تامین میراثهای شهری و تولید درآمد و خدمات بهرهبرداری کرد. این امر از مهمترین کارهایی است که میتوان برای نجات کارخانههای قدیمی و بناهای ارزشمند تاریخی انجام داد و کسی این تصور را نداشته باشد که قدیمی بودن این بناها دلیلی برای تخریب آنهاست.
موافقتهای اولیه برای تملک کارخانه ریسباف
مدیرکل راه و شهرسازی اصفهان در شهریورماه 1395 اظهار داشت: در گذشته باتوجه به مصوبه انتقال کارخانهها به خارج از شهر با هدف بهینه کردن سرمایههای این واحدهای صنعتی، تعداد زیادی از کارخانهها تمایل به فروش زمین و مسکونی کردن این مناطق را داشتند، به همین دلیل درحال حاضر اکثر آنها تخریب و تخلیه شده و تبدیل به مسکونی شده و تنها کارخانه باقیمانده ریسباف است که خوشبختانه تملک آن از طریق ادارهکل راه و شهرسازی استان بنا به دستور وزیر صادر شد.
حجتاله غلامی با بیان این مطلب که در راستای این تملک موافقتهای اولیه برای تملک کارخانه با امضای وزیر راه و شهرسازی، ریاست بانک ملی، ادارهکل راه و شهرسازی اصفهان و استانداری تنظیم شده است گفت: به استناد این تفاهمنامه مقرر شد تا ارزش ریالی این کارخانه برابر با قیمت روز کارشناسی شده و وجه آن از طریق املاک موجود در اصفهان و یا بخشی به صورت نقدی بانک ملی پرداخت شود.
وی همچنین خاطرنشان کرد: براساس این تفاهمنامه هماکنون، توافق نهایی درحال انجام بوده و در صورت توافق نهایی با بانک ملی و سازمان ملی زمین و مسکن تمامی وجوه آن آماده پرداخت است. درحال حاضر این توافقنامه در سازمان ملی در حال انجام بوده و امید است هرجه زودتر نهایی شود.
غلامی با اشاره به این نکته که این توافقنامه، انتقال اسناد و مدارک از محل تفکیکی استان فراهم شده و مورد قبول بانک نیز است گفت: با ادامه مراحل پایانی سند این کارخانه از سوی بانک به نام سازمان ملی زمین و مسکن زده خواهد شد.
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه اقدامات مربوط به ریسباف باید تا تاریخ ۳۰ آبان به پایان برسد گفت: تا آن زمان تمامی وجوه باید پرداخت شده و سند آن بدون معارض انتقال یابد و رسما به وزارت راه تحویل داده شود.
تأخیر در تحویل کارخانه ریسباف به راه و شهرسازی استان ازسوی بانک ملی
مدیرکل راه و شهرسازی استان اصفهان مهرماه 1395 در رابطه با وضعیت کنونی نقل و انتقال کارخانه ریسباف، آخرین بازمانده از کارخانههای نساجی و بناهای تاریخی باقیمانده از عصر معماری صنعتی گفت: با توجه به تفاهمنامه انجام شده فی مابین وزارت راه و شهرسازی و بانک ملی ایران مبنی بر تحویل کارخانه ریسباف به وزارت راه و شهرسازی در جهت ایجاد موزه بزرگ در استان مقرر بوده بر اساس نظریه کارشناسان رسمی دادگستری معادل ۱۵ درصد ارزش ریالی بهصورت نقدی و مابقی از اراضی و املاک مرغوب این اداره کل به بانک ملی پرداخت گردد و بانک نسبت به تحویل آن به وزارت راه و شهرسازی اقدام نماید.
حجت اله غلامی افزود: در راستای تأمین اراضی، یکی از باارزشترین زمینهای این اداره کل واقع در خیابان فرایبورگ پیشنهاد و مورد قبول طرفین قرار گرفت و تمامی موانع نقل و انتقال نیز با حضور استاندار اصفهان برطرف شد.
وی با اشاره به طفره رفتن بانک ملی ایران در تحویل این مکان تاریخی به وزارت راه و شهرسازی گفت: متأسفانه بانک ملی با برگزاری جلسات تکراری و بیثمر و با درخواستهای جدید به بهانههای مختلف از تحویل کارخانه ریسباف بهمنظور ایجاد فضای شهری مناسب و موزه بزرگ اصفهان طفره رفته و ناخواسته راه را برای سوداگران بخش زمین و مسکن باز میکند و چه بسا با این اقدام تخریب این بنای تاریخی باقیمانده از عصر معماری صنعتی را رقم خواهند زد.
این مقام مسئول با اشاره به مورد مشابه در این زمینه گفت: زمانی مقرر بود ساختمان واقع در خیابان سپه اصفهان نیز به موزه تبدیل شود که بعد از فراهم شدن مقدمات لازم و خرید مکان مناسب برای جابجایی بانک ملی از خیابان سپه متأسفانه سالهاست این اتفاق رخ نداده و اقدامی صورت نگرفته است.
غلامی تصریح نمود: ثبت ملی کارخانه ریسباف مانع بزرگی است بر سر راه سوداگران زمین که خیالهای خامی را در سر میپرورانند که امید است بانک ملی نیز به این اقدام دامن نزند و فرصت را غنیمت شمرده و از بهانهجویی دست برداشته و در راستای خدمتی شایسته و در شان شهر اصفهان قدم بردارد.
قرارداد انتقال مالکیت کارخانه ریسباف امضاء شد
استاندار اصفهان 23 دی ماه 1395 از انتقال قرارداد مالکیت کارخانه ریسباف برای ایجاد موزه بزرگ اصفهان خبر داد و اظهار داشت: احداث موزه بزرگ برای کهنشهر اصفهان در شأن پایتخت فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی یکی از آرزوهای دیرینه من و یکی از مطالبات اصلی و اساسی مردم نصف جهان بود.
رسول زرگرپور با بیان اینکه کارخانه قدیمی ریسباف به عنوان مناسبترین محل برای تأسیس این موزه انتخاب شده است، افزود: خوشبختانه با پیگیریهای صورت گرفته، نهایتاً در روز دوشنبه بیستم دیماه با حضور وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل بانک ملی ایران و استاندار اصفهان در دفتر وزیر قرارداد انتقال کارخانه ریسباف به امضاء رسید.
وی خاطرنشان کرد: وزارت راه و شهرسازی برای تملک زمین و سازه میراثی آن، بیش از 215 میلیارد تومان اعتبار هزینه کرده است که 160 میلیارد تومان آن با واگذاری مستغلات و مابقی بهصورت نقدی به بانک ملی انجام شده است.
زرگرپور افزود: این کارخانه به عنوان آخرین بازمانده از کارخانجات نساجی و بناهای تاریخی باقیمانده از عصر معماری، صنعتی و نمادی از فرهنگ، معماری، مناسبات اجتماعی و تاریخی مردم در سده معاصر است که در مساحت 7 هکتار و با دارا بودن چندین سازه مرغوب میراثی در بهترین نقطه شهر قرار دارد و در آینده نزدیک با فراخوان صورت گرفته جهت طراحی به موزه بزرگ فرهنگ و هنر اصفهان تبدیل خواهد شد.
به گفته پیروز حناچی، معاون وزیر راه و شهرسازی، «تجربه نشان داده هر زمان که مسوولان ارشد استانی با علاقه چنین پروژههایی را تعقیب میکنند نتایج مثبتی به دست آمده و در حال حاضر اصفهان چنین مزیتی را دارد که باعث شده تلاش برای حفظ ریسباف نتیجه مثبتی هم داشته باشد. در اصفهان عقلانیت و تجربه مناسبی دیده میشود و مسوولان متوجه هستند که چگونه باید از این فرصت به نحو احسن استفاده کنند». اکنون بعد از یکصد سال که اصفهان به دلیل راه اندازی کارخانجات متعدد نساجی، منچستر شرق نام گرفت، این بار منچشتر شرق با احیای کارخانه ریسباف و تبدیل آن به موزه بزرگ اصفهان شکوهی دوباره می یابد.
شیرین مستغاثی
12168/135/20
کانال اطلاع رسانی: https://telegram.me/imnanews
نظر شما