به گزارش ایمنا، ارگ بم در سال 1345 با شماره ۵۱۹ در فهرست ميراث ملی به ثبت رسید و در سال 1350 تحت حفاظت سازمان ملی حفاظت آثار باستانی قرار گرفته است. ارگ بم از سال 1351 با تخصيص اعتبار ساليانه مورد تعمير قرار گرفت و در سال 1372 به پايگاه ميراث فرهنگی تبديل شد.
درباره ارگ بم، پیش از زلزله
ارگ بم در شمال شرقی شهر بم واقع است. از طرف شمال به رودخانه بم یا رودخانه پشترود، از شرق به یخچال قدیمی و بقایای مسجد حضرت رسول(ص) و باغهای محله باغ دروازه، از جنوب به پارک تازه احداث ارگ و محله حافظ آباد و از غرب به محله مزار خواجه مراد محدود است. مجموعه ارگ بم، شامل شهر قدیم و قلعه قریب به 20 هکتار وسعت دارد و مساحت ارگ و قلعه قریب به 6 هکتار است. بخش علیا یا همان و ارگ حکومت نشین و مرکز فرماندهی سیاسی و نظامی شهر بوده و مساکن وبناهای آن رو به جانب قلعه یا بخش علیا داشتند مشرف است. این ارگ تاریخی از گونه های معماری متعددی از جمله دیوار حصار، برج و بارو و دروازه های متعدد، مسجد، بازار، تکیه، کاروانسرا، مدرسه، حمام، زورخانه و محله های مسکونی با خانه های اعیان نشین یا عامه نشین، بخش حاکم نشین شامل سربازخانه، اصطبل، آسیاب، خانه فرمانده قشون و بخش اقامت حاکم شامل خانه حاکم، عمارت چهارفصل و برج دیدبانی تشکیل شده است. اگرچه پیرامون تاریخچه شکل گیری این ارگ تاریخی بین دوره های اشکانی و حتی قبل از آن در دوره هخامنشی اختلاف نظر وجود دارد اما اغلب بناهای آن که در زمان قبل از زلزله برپا بودند به دوره تیموری تا قاجار نسبت داده می شود. با این وجود بخشهایی همانند ایوان مسجد جامع با مقیاس متفاوت و عظیم خود دوره های بسیار قدیمی تر(همانند قرن چهارم هجری در دوره سامانیان تا قرن هفتم هجری در دوره سلجوقیان) را یادآوری می کنند. نهایتا ارگ بم در دوره قاجار خالی از سکنه شده است.
ارگ بم عضوي از منظومه اي بزرگ از بناهاي تاريخي است كه آن را در ميان گرفته اند؛ شهر باستاني دارزين با قدمتي در حدود هزاره اول پيش از ميلاد در اراضي شمال غربي بم امروزي برپا بوده و هنوز كوشك هاي ميان محله هاي شهردوران قرون اوليه اسلامي در آن بر پامانده اند و تنها قريه كوچكي در حوزه غربي آن آباد است؛ قلعه دختر در شمال رودخانه پشت رود و در جنوب آن بناي چارطاق و ساختمان كوشك و پير علمدار و همچنين در مشرق و نزديكي ارگ، بناي تاريخي مسجد حضرت رسول بر پيرامون فضاي ارگ برپا بوده اند. هرچند كه پيشينه اين بناها ساليابي نشده است، با اين حال قدمت آن ها، از قرون اوليه دوران اسلامي تا دوره ايلخاني قابل تخمين به نظر مي رسد. ساكنان ارگ بم در حدود يكصد و پنجاه سال پيش، براي آخرين بار مأواي ارگ را ترك نموده و درون باروي شارستان و در ميان باغ ها و نخلستان هاي بيرون از شهر سكني گزيدند. جز باروي شارستان كه درحوزه شمالي به باروي ارگ نزديك است و به فاصله اندكي از باروي ارگ جا دارد. در حوزه جنوبي چهار بارو بخش فراز كوه سنگي را احاطه كرده است كه به احتمال زياد راستاي هر بارو نشان دهنده گسترش حاكم نشين ارگ در دوره اي از تاريخ است. ساختمان ارگ بم در شكل توسعه يافته اش از دو بخش مردم نشين و حاكم نشين تشكيل شده است. در فضاي شمالي بيرون ارگ، بناي گنبد بزرگ يخدان و در نزديكي آن ديواره رفيع يخ چاوون جا دارد. بخش حاكم نشين بر فراز قله صخره و در شمال ارگ جا دارد و متشكل از بناهايي است، همچون برج اصلي، چهارفصل، خانه حاكم، چاه آب، حمام، خانه رئيس سرباز خانه(ساختمان معروف به آسياب بادي)، سرباز خانه، دروازه(ساساني) و برج و باروي اين مجموعه را شامل مي شود.
به جز بناي آسياب بادي، ديگر بخش هاي حاكم نشين بر باروهايي سنگي با بلندي نزديك به هفت متر استوار شده است كه در زير روكش كاهگلي پنهان مانده است، چنين به نظر مي رسد كه در لايه هاي مانده در محدوده باروي سنگي به ويژه در سطوح زيرين آن كهنه ترين بخش حاكم نشين باشد. در بخش شرقي حاكم نشين دروازه مسدود شده اي است كه آن را كد كرم(خانه كرم) مي خواندند و وجود اين پديده را سندي بر جا مانده از داستان هفتواد تلقي نموده اند. فضاي مردم نشين يا عامه نشين با حصاري بلند در راستاي شرقي غربي از بخش حاكم نشين جداشده و دسترسي اين دوبخش به يكديگر از راه دروازه اي است كه از شمال بناي ميرآخور به سرباز خانه حاكم نشين مي رسد. بخش مردم نشين را به دوره اي از گسترش ارگ نسبت داده اند، با اين حال اين دوبخش در ميان باروي حصيني با 38 برج بزرگ و كوچك جاي دارد كه يكپارچه به نظر مي رسد وتنها دروازه اين مجموعه در ميان باروي جنوبي مردم نشين جاسازي شده است. فضاي مردم نشين شامل دروازه ورودي، بناي سردروازه، راسته بازار، مسجد جامع، بناي زورخانه(مقبره)، ساباط و خانه جهودا، ميدان تكيه، مسجد پيامبر، حمام، مدرسه(خانقاه)، اصطبل، بناي ميراخور و محله هاي مسكوني است.
ارگ بم، بعد از زلزله
در ساعت پنج و بیست و هشت دقیقه صبح روز جمعه پنج دی ماه 1382، زلزله مهیبی به قدرت شش و سه دهم ریشتر در شهر تاریخی بم شهر قنات، خشت و درختان خرما که در فاصله حدودی هزار کیلومتری جنوب شرق تهران، پایتخت ایران واقع است اتفاق افتاد و بسیاری از محله های آنرا ویران کرد. ارگ تاریخی بم در این زلزله ویرانگر به شدت تخریب شد.
اين اتفاق ناگوار توجه همگان را بيش از پيش به اين مجموعه معماری منحصر بفرد معطوف داشت که در ادامه و در سايه توجهات ملی و همكاری هاي بين المللی، در تاريخ ۱۷ تیرماه ۸۳ بم و منظر فرهنگی آن با احراز چهار معيار(دوم، سوم، چهارم، پنجم) از شش معيار، در فهرست ميراث جهانی به ثبت رسيد.
چند روز بعد از وقوع زمین لرزه رئیس جمهور وقت اعلام کرد که این بنای تاریخی بازسازی خواهد شد و این به معنای تزریق خون تازه در رگ های خشکیده و بی جان ارگ بم بود. اقدامات حفاظتی و مرمتی ارگ بم از سال ۸۳ آغاز شد و کشورهای دیگر نیز به دلیل ارزش بالای این بنای تاریخی وارد میدان شدند؛ همکاری هایی که برخی از آنها هنوز هم ادامه دارد.
بعد از گذشت ۱3 سال عملیات مرمت و بازسازی ارگ بم همچنان ادامه دارد و به گفته مدیر پایگاه جهانی بم براساس طرح جامع مدیریت حفاظتی بم، شاکله اصلی اقدامات مرمتی آن تا سال ۲۰۱۷ به پایان خواهد رسید. امروز که به ارگ بم نگاه می کنیم نمی توانیم این واقعیت که زلزله سال ۸۲ با تاریخ این ارگ عجین شده است را کتمان کنیم؛ به همین دلیل، قرار است ارگ بم به گونه ای بازسازی شود که بخشی از آسیب هایی که زمین لرزه به آن وارد کرده است را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد. این اقدام به این صورت است که در دل بخش هایی که مرمت شده اند قسمت هایی از اثر خشم طبیعت بر بزرگترین سازه خشت و گلی جهان به بینندگان نشان داده می شود. در واقع زلزله بم در کنار تمام مصیبت های و آسیب هایی که به همراه داشت باعث شد در حین عملیات آواربرداری اطلاعات مفیدی از گذشته این ارگ حاصل آید و معماهای ناگفته این مکان تاریخی سرباز کنند.
خبرگزاری مهر، مرداد 1394
مدیر پایگاه جهانی بم با اشاره به ثبت جهانی بم و منظر فرهنگی آن، می گوید: ارگ بم تنها یکی از آثار موجود در این محدوده وسیع ۲۳ هزار هکتاری است. بم به لحاظ وسعت بزرگترین محدوده میراث جهانی کشور به شمار می رود که تعداد زیادی آثار شامل بناهای تاریخی، محوطه های باستانی و منابع میراثی دیگر اعم از ملموس و ناملموس در این محدوده عظیم وجود دارد.
افشین ابراهیمی به آغاز اقدامات حفاظتی و مرمتی ارگ بم از سال ۸۳ اشاره کرده و می افزاید: بخش اول کار مربوط به اقدامات تحقیقاتی و پژوهشی در زمینه های معماری، مرمت، باستان شناسی و سایر علوم مرتبط بود. پایگاه جهانی بم چند سال اول درگیر آوار برداری بود که کاری بسیار دقیق و حساس است. آوار برداری کاری تخصصی و باستان شناسانه است به این دلیل که در این روند اطلاعات بسیار مهمی به دست می آید و در واقع آوارها حاوی یافته های باستان شناسی مهمی بودند که باید استخراج شده و مورد مطالعه قرار می گرفتند. وی ادامه می دهد: در حال حاضر اقدامات حفاظتی- مرمتی در سطوح مختلف و در یکی از قالب های آوار برداری، حفاظت های اضطراری، خواناسازی، ایمن سازی، نجات بخشی یا بازسازی کماکان استمرار دارد.
ابراهیمی در خصوص مشارکت های بین المللی برای بازسازی ارگ بم می گوید: این همکاری ها از بدو زلزله بم آغاز شد که بعضی از آنها به اتمام رسیده، برخی در حال انجام بوده و با برخی از کشورها نیز تفاهم نامه های همکاری در موضوعات جدید تمدید شده است و تفاهم نامه ای با ایتالیا منعقد شده که براساس آن همکاری ها برای بررسی باستان شناسی بخشی از حصار غربی ارگ بم به زودی آغاز خواهد شد. وی با اشاره به اینکه آلمان در بحث پروژه مرمت و بهسازی لرزه ای خانه سیستانی ارگ بم با پایگاه همکاری داشته و کماکان این همکاری در حال انجام است، می افزاید: «موسسه عالی مرمت ایتالیا» نیز در مرمت و بهسازی لرزه برج شماره یک حصار پیرامونی ارگ بم همکاری داشت که این همکاری در سال ۹۰ به اتمام رسید و هم اکنون تفاهم نامه ای با ایتالیا منعقد شده که براساس آن همکاری ها برای بررسی باستان شناسی بخشی از حصار غربی ارگ بم به زودی آغاز خواهد شد.
وی همچنین از همکاری با «موسسه فرانسوی کراتر» در قالب راه اندازی آزمایشگاه مکانیک خاک خبر داد و ابراز داشت: ژاپن نیز در قالب طرح های پژوهشی متعدد به ویژه مستندسازی با پایگاه جهانی بم همکاری خوبی داشته و همچنین حجم قابل توجهی از تجهیزات و لوازم کارگاهی از سوی آنها به پایگاه اهدا شده است. ابراهیمی با اشاره به تجهیزات و لوازم پایگاه جهانی بم؛ از این مرکز به عنوان یکی از مجهزترین پایگاه های حفاظتی و مرمتی کشور نام می برد و می گوید: دانشگاه ها و مراکز علمی تحقیقاتی داخل ایران نیز در قالب طرح های پژوهشی و اقدامات مرمتی در این عرصه وارد شدند که بخشی از اقدامت مرمتی در محور بازار، تکیه، مسجد پیامبر و بخشی از اصطبل ارگ بم صورت گرفت.
وی با تاکید بر اینکه قرار نیست ارگ بم مانند ارگ پیش از زمان زلزله شود، می افزاید: زلزله بخشی از تاریخ این ارگ بوده و باید شواهد این اتفاق تاریخی در سیمای آن قابل مشاهده باشد. دو عامل، یعنی آیین نامه های حفاظتی موجود در سطح بین المللی و همچنین لزوم حفظ ارزش های تاریخی زلزله باعث شد که مسئله بازسازی ارگ بم به مانند شاکله قبل از زلزله منتفی شود. مخاطب باید زمانی که در ارگ بم حضور پیدا می کند چهره معماری ارگ و همچنین آثار زلزله را احساس کند. ابراهیمی ادامه می دهد: ارگ بم قبل از زمین لرزه برای باستان شناسان به صورت اسطوره و افسانه بود؛ اما زمین لرزه به مانند کالبدشکافی ارگ بم بود، چرا که در ضمن آواربرداری از این بنای تاریخی اطلاعات علمی مهمی به دست آمد. زلزله بر خلاف صدمات و تلفات ناگواری که داشت باعث شد که دانش و اطلاعات ما از ارگ به صورت فزاینده ای افزایش پیدا کند.
وی با اشاره به اینکه در حال حاضر عمده کار پایگاه جهانی بم، مربوط به نگهداری از این میراث باستانی بوده و کارهای مرمتی تا حد زیادی انجام شده است؛ یادآور می شود: اقدامات اساسی مرمتی و بازسازی باید تا سال ۲۰۱۷ به اتمام برسد و از آن پس، عمده اقدامات مربوط به کارهای نگهداری و مراقبتی و ادامه پژوهش ها و تحقیقات خواهد بود. ابراهیمی ادامه می دهد: حصار پیرامون ارگ، حصار دوم و سوم، محور بازار، تکیه، مسجد پیامبر، خانه سیستانی، اصطبل، سربازخانه، خانه یهودی ها، مدرسه میرزا نعیم، خانه میر اکبر، بخشی از حاکم نشین و بخشی از مسجد جامع از عمده بخش های ارگ بم است که مورد مرمت قرار گرفته اند و در تمام این بخش ها قسمت هایی به منظور مشهود بودن آثار زلزله، مرمت نشده اند. وی مرمت را اقدامی تخصصی و بسیار حساس دانسته و می گوید: به دلیل ظرافت و حساسیت های موجود کار مرمت زمان بر بوده که برخی به اشتباه از آن به کندی در روند مرمت یاد می کنند. ما باید در کار مرمت نهایت دقت را در نظر بگیرم چرا که در کار مرمت حق اشتباه نداریم و در اثر کوچکترین اشتباه ممکن است به سرنوشت قبلی ارگ دچار شویم.
ابراهیمی در ادامه در خصوص امنیت سازه های ارگ بم تاکید می کند: پایگاه جهانی بم تمام سعی خود را برای این مسئله بکار گرفته است؛ اما در نهایت باید انتظار معقول از این سازه خشت و گلی داشته باشیم و باید بدانیم که قرار نیست ارگ بمی ضد زلزله داشته باشیم. کار بهینه سازی اقدامات مرمتی ارگ بم در نهایت دقت و در چهارچوب ضوابط و مبانی انجام شده و تلاش کردیم از شیوه های علمی در انتخاب خاک، تولید و کاربرد مصالح و تهیه طرح مرمتی مناسب استفاده کنیم. وی می گوید: منظر فرهنگی بم زمانی که به ثبت جهانی رسید در فهرست آثار در معرض خطر قرار گرفت؛ اما در سال ۹۲ اثر و منظر فرهنگی بم از فهرست آثار در معرض خطر خارج شد.
ابراهیمی ابراز داشت: بعد از گذشت ۱۰ سال برآیند اقدامات مرمتی و حفاظتی پایگاه از دید بازرسان یونسکو و کمیته میراث جهانی به گونه ای مطلوب تشخیص داده شد که تصمیم گرفتند این اثر را از فهرست آثار در معرض خطر خارج کنند. این بدین معناست که اقدامات حفاظتی و عملکرد پایگاه جهانی بم مطلوب بوده و این یکی از مهم ترین دستاوردهای پایگاه به شمار می رود.
خبرگزاری ایرنا، آذرماه 1395
با گذشت 13 سال از زلزله بم روند بازسازی و مرمت ارگ بم همچنان ادامه دارد اما مشکلاتی نظیر دست از کار کشیدن کارگران به دلیل پرداخت نشدن حقوق کار اجرایی مرمت را با توقف و اختلال روبرو کرده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان روز یکشنبه به خبرنگار ایرنا گفت: تعداد 118 نفر به صورت قراردادی و چهار نفر روزمزد در عملیات بازسازی و مرمت ارگ بم مشغول به فعالیت هستند که پرداخت دستمزد و حقوق کارگران بازسازی و مرمت ارگ بم هر ماه 185 میلیون تومان اعتبار لازم دارد. محمود وفایی با بیان اینکه اعتبارات طرح مرمت ارگ بم، ملی است افزود: حقوق کارگران پایگاه ثبت جهانی بم از محل اعتبارات ملی تامین می شود و باید پرداخت آن به استان ابلاغ شود. وی تصریح کرد: این مشکل مختص به پایگاه ثبت جهانی بم نیست و مربوط به همه پایگاه های سراسر کشور است اما به دلیل اینکه این پایگاه بزرگترین و فعال ترین پایگاه ثبت جهانی کشور است بیشتر به چشم می آید. مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان گفت: مشکل پرداخت نشدن دستمزد کارگران ارگ بم در مرداد امسال نیز اتفاق افتاده بود که حقوق چهار ماه ابتدایی امسال آنها پرداخت شد.
وی ادامه داد: هفته گذشته کارگران پایگاه ثبت جهانی بم به دلیل پرداخت نشدن دستمزدشان به مدت سه روز دست از کار کشیدند که با پیگیری های پایگاه ثبت جهانی بم، اداره کل میراث فرهنگی کرمان و معاونت میراث فرهنگی کشور بخش از حقوق معوقه آنها پرداخت شد و انتظار می رود تا هفته آینده مابقی طلب آنها نیز پرداخت شود. وفایی تاکید کرد: در حال حاضر کارگران در تمامی 14 کارگاه پایگاه ثبت جهانی بم در ارگ بم و داخل شهر بم مشغول به فعالیت هستند. وی گفت: برای بازسازی ارگ بم هیچ اعتبار خارجی نداریم و فقط به دلیل در معرض خطر بودن این بنای تاریخی کشورهای ایتالیا و ژاپن به لحاظ تجهیزات مرمت در بازسازی قسمت هایی از ارگ بم مشارکت کردند. مدیر پایگاه میراث جهانی بم نیز به خبرنگار ایرنا گفت: پس از زلزله سال 82 عملیات بازسازی ارگ بم در سال های اولیه به صورت آواربرداری و در کنار آن مستندسازی و کار پژوهشی انجام می شد و عملیات مرمت به طور جدی از سال 1387 آغاز شده است.
افشین ابراهیمی با اشاره به ثبت جهانی ارگ بم و منظر فرهنگی آن افزود: پایگاه ثبت جهانی ارگ بم چیزی حدود 23 هزار هکتار است که 18 هزار هکتار آن را بنای ارگ بم تشکیل می دهد. وی بیان کرد: به دلیل ثبت جهانی ارگ بم و منظر فرهنگی آن باید در تمام زمینه ها با کمیته میراث جهانی یونسکو هماهنگ باشیم و طرح جامع مدیریت حفاظتی بم که مورد تایید سازمان یونسکو و طبق مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی تهیه شده، نقشه راه ماست که برای بازسازی ارگ بم از آن بهره می گیریم.
مدیر پایگاه میراث جهانی بم گفت: رویکرد این پایگاه، برگشتن به چهره ارگ بم به قبل از تخریب نیست زیرا باید با مطالعات بیشتر عمل کرد و برخی آثاری که به لحاظ معماری و باستان شناسی پس از زلزله هویدا شده اند، ارزشمند هستند که نباید آنها را با لایه های مرمتی پوشاند و باید آنها را برای مطالعات بعد نگهداری کرد. وی ادامه داد: حصار پیرامونی، حصار دوم و سوم، بخشی از حاکم نشین و حصار آن، بازار، تکیه، سربازخانه، بخشی از اصطبل، تعدادی از خانه های اعیانی، مسجد پیامبر(ص)، خانه سیستانی و مسجد جامع در داخل ارگ بم و همچنین قسمت هایی از بیرون ارگ نیز مرمت شده است. ابراهیمی گفت: در عملیات مرمت و بازسازی ارگ بم به دلیل خشتی بودن سازه، بهینه سازی و استفاده از مصالح باکیفیت طی یک پروسه علمی انجام می شود که اگر روزی باز هم زلزله رخ داد تخریب به حداقل برسد.
وی با اشاره به همکاری کشورهای خارجی در عملیات بازسازی ارگ بم تصریح کرد: مشارکت کشورهای ایتالیا، فرانسه، آلمان و ژاپن پر رنگ تر بوده البته همکاری آنها در حد فنی، پژوهشی و آموزشی در روند عملیات مرمت بوده است. مدیر پایگاه میراث جهانی بم گفت: خوشبختانه نقشه ها و اسناد مرمتی ارگ بم قبل از زلزله موجود بوده و در عملیات مرمت سهم داخلی 99 درصد و سهم کشورهای خارجی کمتر از یک درصد است. وی با اشاره به وجود مشکلاتی در پرداخت دستمزد کارگران مرمت ارگ بم بیان کرد: اعتبارت موجود در حال حاضر ملی است اما اعتبارات ملی با توجه به حجم کار به تنهایی جوابگو نیست و جا دارد از اعتبارات استانی نیز اختصاص داده شود تا کارگران با خیال راحت به فعالیت خود بپردازند. وی تاکید کرد: برای ارگ بم تنها بلیط فروشی می شود که درآمد آن به خزانه برمی گردد. ابراهیمی گفت: خوشبختانه امکانات زیرساختی، اقامتی و رفاهی در شهر بم بسیار خوب است و بازدید گردشگران از ارگ بم ادامه دارد و آمار حضور گردشگران خارجی پس از زلزله به صورت تصاعدی افزایش داشته است. وی افزود: با توجه به اینکه منطقه زلزله خیز است و گسل ها فعال هستند، روند بازسازی، مراقبت و حفاظت از ارگ بم مستمر است.
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، مرداد 1395
مدیر پایگاه جهانی بم اظهارداشت: به دنبال تمایل بازدیدکنندگان ارگ بم برای بازدید از بخش حاکمنشین این اثر، مرمت و ایمنسازی این بخش از ارگ از فروردین ماه در دستور کار قرار گرفت و بر اساس برنامهریزی صورت گرفته، امیدواریم تا نوروز 96 این عملیات پایان یابد. به گفته افشین ابراهیمی، پس از زلزله بم و انجام اقدامات مرمت و ایمنسازی امکان بازدید از این اثر جهانی از دروازه اصلی تا سربازخانه فراهم شده بود که با پایان این عملیات علاقمندان میتوانند تا بخشهای دیگر این اثر را از دروازه اصلی تا حاکم نشین بازدید کنند. وی با تاکید بر اینکه بم و منظر فرهنگی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است گفت: از این رو فعالیتهای پایگاه از محدوه ارگ بم فراتر رفته و شهر بم را در بر میگیرد.
ابراهیمی با اشاره به پایان 98 درصدی آواربرداری این مجموعه به فعالیتهای انجام شده و در حال انجام در این زمینه پرداخت و گفت: در حال حاضر علاوه بر 20 کارگاه فعال مرمت در ارگ بم، چهار کارگاه در خارج از ارگ بم فعال است و فعالیت سه کارگاه نیز پایان یافته است. مدیر پایگاه جهانی بم و منظر فرهنگی آن با اشاره به پایان مرمت در کارخانه «حناسابی»، مقبره «خواجه آفاق» و مقبره «میرزا ابراهیم» پایان اقدامات حفاظتی اضطراری در کوشک «رحیمآباد» در قلعه دختر و چهارطاقی و همچنین ادامه مرمت در مجموعهی «عامری» و مجموعه «وکیل» را از جمله اقدامات امسال این پایگاه اعلام کرد.
ابراهیمی مسجد پیامبر، تکیه، مرمت و ساماندهی حصار ارگ بم، حصار دوم و سوم، سربازخانه، خانه یهودیها، بازار، بخشی از حاکم نشین، بخشی از مسجد جامع و دروازه دوم و سوم را از بخشهایی برشمرد که مرمت آنها به پایان رسیده است.
12168/135/10
درباره ارگ بم، پیش از زلزله
ارگ بم در شمال شرقی شهر بم واقع است. از طرف شمال به رودخانه بم یا رودخانه پشترود، از شرق به یخچال قدیمی و بقایای مسجد حضرت رسول(ص) و باغهای محله باغ دروازه، از جنوب به پارک تازه احداث ارگ و محله حافظ آباد و از غرب به محله مزار خواجه مراد محدود است. مجموعه ارگ بم، شامل شهر قدیم و قلعه قریب به 20 هکتار وسعت دارد و مساحت ارگ و قلعه قریب به 6 هکتار است. بخش علیا یا همان و ارگ حکومت نشین و مرکز فرماندهی سیاسی و نظامی شهر بوده و مساکن وبناهای آن رو به جانب قلعه یا بخش علیا داشتند مشرف است. این ارگ تاریخی از گونه های معماری متعددی از جمله دیوار حصار، برج و بارو و دروازه های متعدد، مسجد، بازار، تکیه، کاروانسرا، مدرسه، حمام، زورخانه و محله های مسکونی با خانه های اعیان نشین یا عامه نشین، بخش حاکم نشین شامل سربازخانه، اصطبل، آسیاب، خانه فرمانده قشون و بخش اقامت حاکم شامل خانه حاکم، عمارت چهارفصل و برج دیدبانی تشکیل شده است. اگرچه پیرامون تاریخچه شکل گیری این ارگ تاریخی بین دوره های اشکانی و حتی قبل از آن در دوره هخامنشی اختلاف نظر وجود دارد اما اغلب بناهای آن که در زمان قبل از زلزله برپا بودند به دوره تیموری تا قاجار نسبت داده می شود. با این وجود بخشهایی همانند ایوان مسجد جامع با مقیاس متفاوت و عظیم خود دوره های بسیار قدیمی تر(همانند قرن چهارم هجری در دوره سامانیان تا قرن هفتم هجری در دوره سلجوقیان) را یادآوری می کنند. نهایتا ارگ بم در دوره قاجار خالی از سکنه شده است.
ارگ بم عضوي از منظومه اي بزرگ از بناهاي تاريخي است كه آن را در ميان گرفته اند؛ شهر باستاني دارزين با قدمتي در حدود هزاره اول پيش از ميلاد در اراضي شمال غربي بم امروزي برپا بوده و هنوز كوشك هاي ميان محله هاي شهردوران قرون اوليه اسلامي در آن بر پامانده اند و تنها قريه كوچكي در حوزه غربي آن آباد است؛ قلعه دختر در شمال رودخانه پشت رود و در جنوب آن بناي چارطاق و ساختمان كوشك و پير علمدار و همچنين در مشرق و نزديكي ارگ، بناي تاريخي مسجد حضرت رسول بر پيرامون فضاي ارگ برپا بوده اند. هرچند كه پيشينه اين بناها ساليابي نشده است، با اين حال قدمت آن ها، از قرون اوليه دوران اسلامي تا دوره ايلخاني قابل تخمين به نظر مي رسد. ساكنان ارگ بم در حدود يكصد و پنجاه سال پيش، براي آخرين بار مأواي ارگ را ترك نموده و درون باروي شارستان و در ميان باغ ها و نخلستان هاي بيرون از شهر سكني گزيدند. جز باروي شارستان كه درحوزه شمالي به باروي ارگ نزديك است و به فاصله اندكي از باروي ارگ جا دارد. در حوزه جنوبي چهار بارو بخش فراز كوه سنگي را احاطه كرده است كه به احتمال زياد راستاي هر بارو نشان دهنده گسترش حاكم نشين ارگ در دوره اي از تاريخ است. ساختمان ارگ بم در شكل توسعه يافته اش از دو بخش مردم نشين و حاكم نشين تشكيل شده است. در فضاي شمالي بيرون ارگ، بناي گنبد بزرگ يخدان و در نزديكي آن ديواره رفيع يخ چاوون جا دارد. بخش حاكم نشين بر فراز قله صخره و در شمال ارگ جا دارد و متشكل از بناهايي است، همچون برج اصلي، چهارفصل، خانه حاكم، چاه آب، حمام، خانه رئيس سرباز خانه(ساختمان معروف به آسياب بادي)، سرباز خانه، دروازه(ساساني) و برج و باروي اين مجموعه را شامل مي شود.
به جز بناي آسياب بادي، ديگر بخش هاي حاكم نشين بر باروهايي سنگي با بلندي نزديك به هفت متر استوار شده است كه در زير روكش كاهگلي پنهان مانده است، چنين به نظر مي رسد كه در لايه هاي مانده در محدوده باروي سنگي به ويژه در سطوح زيرين آن كهنه ترين بخش حاكم نشين باشد. در بخش شرقي حاكم نشين دروازه مسدود شده اي است كه آن را كد كرم(خانه كرم) مي خواندند و وجود اين پديده را سندي بر جا مانده از داستان هفتواد تلقي نموده اند. فضاي مردم نشين يا عامه نشين با حصاري بلند در راستاي شرقي غربي از بخش حاكم نشين جداشده و دسترسي اين دوبخش به يكديگر از راه دروازه اي است كه از شمال بناي ميرآخور به سرباز خانه حاكم نشين مي رسد. بخش مردم نشين را به دوره اي از گسترش ارگ نسبت داده اند، با اين حال اين دوبخش در ميان باروي حصيني با 38 برج بزرگ و كوچك جاي دارد كه يكپارچه به نظر مي رسد وتنها دروازه اين مجموعه در ميان باروي جنوبي مردم نشين جاسازي شده است. فضاي مردم نشين شامل دروازه ورودي، بناي سردروازه، راسته بازار، مسجد جامع، بناي زورخانه(مقبره)، ساباط و خانه جهودا، ميدان تكيه، مسجد پيامبر، حمام، مدرسه(خانقاه)، اصطبل، بناي ميراخور و محله هاي مسكوني است.
ارگ بم، بعد از زلزله
در ساعت پنج و بیست و هشت دقیقه صبح روز جمعه پنج دی ماه 1382، زلزله مهیبی به قدرت شش و سه دهم ریشتر در شهر تاریخی بم شهر قنات، خشت و درختان خرما که در فاصله حدودی هزار کیلومتری جنوب شرق تهران، پایتخت ایران واقع است اتفاق افتاد و بسیاری از محله های آنرا ویران کرد. ارگ تاریخی بم در این زلزله ویرانگر به شدت تخریب شد.
اين اتفاق ناگوار توجه همگان را بيش از پيش به اين مجموعه معماری منحصر بفرد معطوف داشت که در ادامه و در سايه توجهات ملی و همكاری هاي بين المللی، در تاريخ ۱۷ تیرماه ۸۳ بم و منظر فرهنگی آن با احراز چهار معيار(دوم، سوم، چهارم، پنجم) از شش معيار، در فهرست ميراث جهانی به ثبت رسيد.
چند روز بعد از وقوع زمین لرزه رئیس جمهور وقت اعلام کرد که این بنای تاریخی بازسازی خواهد شد و این به معنای تزریق خون تازه در رگ های خشکیده و بی جان ارگ بم بود. اقدامات حفاظتی و مرمتی ارگ بم از سال ۸۳ آغاز شد و کشورهای دیگر نیز به دلیل ارزش بالای این بنای تاریخی وارد میدان شدند؛ همکاری هایی که برخی از آنها هنوز هم ادامه دارد.
بعد از گذشت ۱3 سال عملیات مرمت و بازسازی ارگ بم همچنان ادامه دارد و به گفته مدیر پایگاه جهانی بم براساس طرح جامع مدیریت حفاظتی بم، شاکله اصلی اقدامات مرمتی آن تا سال ۲۰۱۷ به پایان خواهد رسید. امروز که به ارگ بم نگاه می کنیم نمی توانیم این واقعیت که زلزله سال ۸۲ با تاریخ این ارگ عجین شده است را کتمان کنیم؛ به همین دلیل، قرار است ارگ بم به گونه ای بازسازی شود که بخشی از آسیب هایی که زمین لرزه به آن وارد کرده است را در معرض دید بازدیدکنندگان قرار دهد. این اقدام به این صورت است که در دل بخش هایی که مرمت شده اند قسمت هایی از اثر خشم طبیعت بر بزرگترین سازه خشت و گلی جهان به بینندگان نشان داده می شود. در واقع زلزله بم در کنار تمام مصیبت های و آسیب هایی که به همراه داشت باعث شد در حین عملیات آواربرداری اطلاعات مفیدی از گذشته این ارگ حاصل آید و معماهای ناگفته این مکان تاریخی سرباز کنند.
خبرگزاری مهر، مرداد 1394
مدیر پایگاه جهانی بم با اشاره به ثبت جهانی بم و منظر فرهنگی آن، می گوید: ارگ بم تنها یکی از آثار موجود در این محدوده وسیع ۲۳ هزار هکتاری است. بم به لحاظ وسعت بزرگترین محدوده میراث جهانی کشور به شمار می رود که تعداد زیادی آثار شامل بناهای تاریخی، محوطه های باستانی و منابع میراثی دیگر اعم از ملموس و ناملموس در این محدوده عظیم وجود دارد.
افشین ابراهیمی به آغاز اقدامات حفاظتی و مرمتی ارگ بم از سال ۸۳ اشاره کرده و می افزاید: بخش اول کار مربوط به اقدامات تحقیقاتی و پژوهشی در زمینه های معماری، مرمت، باستان شناسی و سایر علوم مرتبط بود. پایگاه جهانی بم چند سال اول درگیر آوار برداری بود که کاری بسیار دقیق و حساس است. آوار برداری کاری تخصصی و باستان شناسانه است به این دلیل که در این روند اطلاعات بسیار مهمی به دست می آید و در واقع آوارها حاوی یافته های باستان شناسی مهمی بودند که باید استخراج شده و مورد مطالعه قرار می گرفتند. وی ادامه می دهد: در حال حاضر اقدامات حفاظتی- مرمتی در سطوح مختلف و در یکی از قالب های آوار برداری، حفاظت های اضطراری، خواناسازی، ایمن سازی، نجات بخشی یا بازسازی کماکان استمرار دارد.
ابراهیمی در خصوص مشارکت های بین المللی برای بازسازی ارگ بم می گوید: این همکاری ها از بدو زلزله بم آغاز شد که بعضی از آنها به اتمام رسیده، برخی در حال انجام بوده و با برخی از کشورها نیز تفاهم نامه های همکاری در موضوعات جدید تمدید شده است و تفاهم نامه ای با ایتالیا منعقد شده که براساس آن همکاری ها برای بررسی باستان شناسی بخشی از حصار غربی ارگ بم به زودی آغاز خواهد شد. وی با اشاره به اینکه آلمان در بحث پروژه مرمت و بهسازی لرزه ای خانه سیستانی ارگ بم با پایگاه همکاری داشته و کماکان این همکاری در حال انجام است، می افزاید: «موسسه عالی مرمت ایتالیا» نیز در مرمت و بهسازی لرزه برج شماره یک حصار پیرامونی ارگ بم همکاری داشت که این همکاری در سال ۹۰ به اتمام رسید و هم اکنون تفاهم نامه ای با ایتالیا منعقد شده که براساس آن همکاری ها برای بررسی باستان شناسی بخشی از حصار غربی ارگ بم به زودی آغاز خواهد شد.
وی همچنین از همکاری با «موسسه فرانسوی کراتر» در قالب راه اندازی آزمایشگاه مکانیک خاک خبر داد و ابراز داشت: ژاپن نیز در قالب طرح های پژوهشی متعدد به ویژه مستندسازی با پایگاه جهانی بم همکاری خوبی داشته و همچنین حجم قابل توجهی از تجهیزات و لوازم کارگاهی از سوی آنها به پایگاه اهدا شده است. ابراهیمی با اشاره به تجهیزات و لوازم پایگاه جهانی بم؛ از این مرکز به عنوان یکی از مجهزترین پایگاه های حفاظتی و مرمتی کشور نام می برد و می گوید: دانشگاه ها و مراکز علمی تحقیقاتی داخل ایران نیز در قالب طرح های پژوهشی و اقدامات مرمتی در این عرصه وارد شدند که بخشی از اقدامت مرمتی در محور بازار، تکیه، مسجد پیامبر و بخشی از اصطبل ارگ بم صورت گرفت.
وی با تاکید بر اینکه قرار نیست ارگ بم مانند ارگ پیش از زمان زلزله شود، می افزاید: زلزله بخشی از تاریخ این ارگ بوده و باید شواهد این اتفاق تاریخی در سیمای آن قابل مشاهده باشد. دو عامل، یعنی آیین نامه های حفاظتی موجود در سطح بین المللی و همچنین لزوم حفظ ارزش های تاریخی زلزله باعث شد که مسئله بازسازی ارگ بم به مانند شاکله قبل از زلزله منتفی شود. مخاطب باید زمانی که در ارگ بم حضور پیدا می کند چهره معماری ارگ و همچنین آثار زلزله را احساس کند. ابراهیمی ادامه می دهد: ارگ بم قبل از زمین لرزه برای باستان شناسان به صورت اسطوره و افسانه بود؛ اما زمین لرزه به مانند کالبدشکافی ارگ بم بود، چرا که در ضمن آواربرداری از این بنای تاریخی اطلاعات علمی مهمی به دست آمد. زلزله بر خلاف صدمات و تلفات ناگواری که داشت باعث شد که دانش و اطلاعات ما از ارگ به صورت فزاینده ای افزایش پیدا کند.
وی با اشاره به اینکه در حال حاضر عمده کار پایگاه جهانی بم، مربوط به نگهداری از این میراث باستانی بوده و کارهای مرمتی تا حد زیادی انجام شده است؛ یادآور می شود: اقدامات اساسی مرمتی و بازسازی باید تا سال ۲۰۱۷ به اتمام برسد و از آن پس، عمده اقدامات مربوط به کارهای نگهداری و مراقبتی و ادامه پژوهش ها و تحقیقات خواهد بود. ابراهیمی ادامه می دهد: حصار پیرامون ارگ، حصار دوم و سوم، محور بازار، تکیه، مسجد پیامبر، خانه سیستانی، اصطبل، سربازخانه، خانه یهودی ها، مدرسه میرزا نعیم، خانه میر اکبر، بخشی از حاکم نشین و بخشی از مسجد جامع از عمده بخش های ارگ بم است که مورد مرمت قرار گرفته اند و در تمام این بخش ها قسمت هایی به منظور مشهود بودن آثار زلزله، مرمت نشده اند. وی مرمت را اقدامی تخصصی و بسیار حساس دانسته و می گوید: به دلیل ظرافت و حساسیت های موجود کار مرمت زمان بر بوده که برخی به اشتباه از آن به کندی در روند مرمت یاد می کنند. ما باید در کار مرمت نهایت دقت را در نظر بگیرم چرا که در کار مرمت حق اشتباه نداریم و در اثر کوچکترین اشتباه ممکن است به سرنوشت قبلی ارگ دچار شویم.
ابراهیمی در ادامه در خصوص امنیت سازه های ارگ بم تاکید می کند: پایگاه جهانی بم تمام سعی خود را برای این مسئله بکار گرفته است؛ اما در نهایت باید انتظار معقول از این سازه خشت و گلی داشته باشیم و باید بدانیم که قرار نیست ارگ بمی ضد زلزله داشته باشیم. کار بهینه سازی اقدامات مرمتی ارگ بم در نهایت دقت و در چهارچوب ضوابط و مبانی انجام شده و تلاش کردیم از شیوه های علمی در انتخاب خاک، تولید و کاربرد مصالح و تهیه طرح مرمتی مناسب استفاده کنیم. وی می گوید: منظر فرهنگی بم زمانی که به ثبت جهانی رسید در فهرست آثار در معرض خطر قرار گرفت؛ اما در سال ۹۲ اثر و منظر فرهنگی بم از فهرست آثار در معرض خطر خارج شد.
ابراهیمی ابراز داشت: بعد از گذشت ۱۰ سال برآیند اقدامات مرمتی و حفاظتی پایگاه از دید بازرسان یونسکو و کمیته میراث جهانی به گونه ای مطلوب تشخیص داده شد که تصمیم گرفتند این اثر را از فهرست آثار در معرض خطر خارج کنند. این بدین معناست که اقدامات حفاظتی و عملکرد پایگاه جهانی بم مطلوب بوده و این یکی از مهم ترین دستاوردهای پایگاه به شمار می رود.
خبرگزاری ایرنا، آذرماه 1395
با گذشت 13 سال از زلزله بم روند بازسازی و مرمت ارگ بم همچنان ادامه دارد اما مشکلاتی نظیر دست از کار کشیدن کارگران به دلیل پرداخت نشدن حقوق کار اجرایی مرمت را با توقف و اختلال روبرو کرده است.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان روز یکشنبه به خبرنگار ایرنا گفت: تعداد 118 نفر به صورت قراردادی و چهار نفر روزمزد در عملیات بازسازی و مرمت ارگ بم مشغول به فعالیت هستند که پرداخت دستمزد و حقوق کارگران بازسازی و مرمت ارگ بم هر ماه 185 میلیون تومان اعتبار لازم دارد. محمود وفایی با بیان اینکه اعتبارات طرح مرمت ارگ بم، ملی است افزود: حقوق کارگران پایگاه ثبت جهانی بم از محل اعتبارات ملی تامین می شود و باید پرداخت آن به استان ابلاغ شود. وی تصریح کرد: این مشکل مختص به پایگاه ثبت جهانی بم نیست و مربوط به همه پایگاه های سراسر کشور است اما به دلیل اینکه این پایگاه بزرگترین و فعال ترین پایگاه ثبت جهانی کشور است بیشتر به چشم می آید. مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمان گفت: مشکل پرداخت نشدن دستمزد کارگران ارگ بم در مرداد امسال نیز اتفاق افتاده بود که حقوق چهار ماه ابتدایی امسال آنها پرداخت شد.
وی ادامه داد: هفته گذشته کارگران پایگاه ثبت جهانی بم به دلیل پرداخت نشدن دستمزدشان به مدت سه روز دست از کار کشیدند که با پیگیری های پایگاه ثبت جهانی بم، اداره کل میراث فرهنگی کرمان و معاونت میراث فرهنگی کشور بخش از حقوق معوقه آنها پرداخت شد و انتظار می رود تا هفته آینده مابقی طلب آنها نیز پرداخت شود. وفایی تاکید کرد: در حال حاضر کارگران در تمامی 14 کارگاه پایگاه ثبت جهانی بم در ارگ بم و داخل شهر بم مشغول به فعالیت هستند. وی گفت: برای بازسازی ارگ بم هیچ اعتبار خارجی نداریم و فقط به دلیل در معرض خطر بودن این بنای تاریخی کشورهای ایتالیا و ژاپن به لحاظ تجهیزات مرمت در بازسازی قسمت هایی از ارگ بم مشارکت کردند. مدیر پایگاه میراث جهانی بم نیز به خبرنگار ایرنا گفت: پس از زلزله سال 82 عملیات بازسازی ارگ بم در سال های اولیه به صورت آواربرداری و در کنار آن مستندسازی و کار پژوهشی انجام می شد و عملیات مرمت به طور جدی از سال 1387 آغاز شده است.
افشین ابراهیمی با اشاره به ثبت جهانی ارگ بم و منظر فرهنگی آن افزود: پایگاه ثبت جهانی ارگ بم چیزی حدود 23 هزار هکتار است که 18 هزار هکتار آن را بنای ارگ بم تشکیل می دهد. وی بیان کرد: به دلیل ثبت جهانی ارگ بم و منظر فرهنگی آن باید در تمام زمینه ها با کمیته میراث جهانی یونسکو هماهنگ باشیم و طرح جامع مدیریت حفاظتی بم که مورد تایید سازمان یونسکو و طبق مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی تهیه شده، نقشه راه ماست که برای بازسازی ارگ بم از آن بهره می گیریم.
مدیر پایگاه میراث جهانی بم گفت: رویکرد این پایگاه، برگشتن به چهره ارگ بم به قبل از تخریب نیست زیرا باید با مطالعات بیشتر عمل کرد و برخی آثاری که به لحاظ معماری و باستان شناسی پس از زلزله هویدا شده اند، ارزشمند هستند که نباید آنها را با لایه های مرمتی پوشاند و باید آنها را برای مطالعات بعد نگهداری کرد. وی ادامه داد: حصار پیرامونی، حصار دوم و سوم، بخشی از حاکم نشین و حصار آن، بازار، تکیه، سربازخانه، بخشی از اصطبل، تعدادی از خانه های اعیانی، مسجد پیامبر(ص)، خانه سیستانی و مسجد جامع در داخل ارگ بم و همچنین قسمت هایی از بیرون ارگ نیز مرمت شده است. ابراهیمی گفت: در عملیات مرمت و بازسازی ارگ بم به دلیل خشتی بودن سازه، بهینه سازی و استفاده از مصالح باکیفیت طی یک پروسه علمی انجام می شود که اگر روزی باز هم زلزله رخ داد تخریب به حداقل برسد.
وی با اشاره به همکاری کشورهای خارجی در عملیات بازسازی ارگ بم تصریح کرد: مشارکت کشورهای ایتالیا، فرانسه، آلمان و ژاپن پر رنگ تر بوده البته همکاری آنها در حد فنی، پژوهشی و آموزشی در روند عملیات مرمت بوده است. مدیر پایگاه میراث جهانی بم گفت: خوشبختانه نقشه ها و اسناد مرمتی ارگ بم قبل از زلزله موجود بوده و در عملیات مرمت سهم داخلی 99 درصد و سهم کشورهای خارجی کمتر از یک درصد است. وی با اشاره به وجود مشکلاتی در پرداخت دستمزد کارگران مرمت ارگ بم بیان کرد: اعتبارت موجود در حال حاضر ملی است اما اعتبارات ملی با توجه به حجم کار به تنهایی جوابگو نیست و جا دارد از اعتبارات استانی نیز اختصاص داده شود تا کارگران با خیال راحت به فعالیت خود بپردازند. وی تاکید کرد: برای ارگ بم تنها بلیط فروشی می شود که درآمد آن به خزانه برمی گردد. ابراهیمی گفت: خوشبختانه امکانات زیرساختی، اقامتی و رفاهی در شهر بم بسیار خوب است و بازدید گردشگران از ارگ بم ادامه دارد و آمار حضور گردشگران خارجی پس از زلزله به صورت تصاعدی افزایش داشته است. وی افزود: با توجه به اینکه منطقه زلزله خیز است و گسل ها فعال هستند، روند بازسازی، مراقبت و حفاظت از ارگ بم مستمر است.
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، مرداد 1395
مدیر پایگاه جهانی بم اظهارداشت: به دنبال تمایل بازدیدکنندگان ارگ بم برای بازدید از بخش حاکمنشین این اثر، مرمت و ایمنسازی این بخش از ارگ از فروردین ماه در دستور کار قرار گرفت و بر اساس برنامهریزی صورت گرفته، امیدواریم تا نوروز 96 این عملیات پایان یابد. به گفته افشین ابراهیمی، پس از زلزله بم و انجام اقدامات مرمت و ایمنسازی امکان بازدید از این اثر جهانی از دروازه اصلی تا سربازخانه فراهم شده بود که با پایان این عملیات علاقمندان میتوانند تا بخشهای دیگر این اثر را از دروازه اصلی تا حاکم نشین بازدید کنند. وی با تاکید بر اینکه بم و منظر فرهنگی آن در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است گفت: از این رو فعالیتهای پایگاه از محدوه ارگ بم فراتر رفته و شهر بم را در بر میگیرد.
ابراهیمی با اشاره به پایان 98 درصدی آواربرداری این مجموعه به فعالیتهای انجام شده و در حال انجام در این زمینه پرداخت و گفت: در حال حاضر علاوه بر 20 کارگاه فعال مرمت در ارگ بم، چهار کارگاه در خارج از ارگ بم فعال است و فعالیت سه کارگاه نیز پایان یافته است. مدیر پایگاه جهانی بم و منظر فرهنگی آن با اشاره به پایان مرمت در کارخانه «حناسابی»، مقبره «خواجه آفاق» و مقبره «میرزا ابراهیم» پایان اقدامات حفاظتی اضطراری در کوشک «رحیمآباد» در قلعه دختر و چهارطاقی و همچنین ادامه مرمت در مجموعهی «عامری» و مجموعه «وکیل» را از جمله اقدامات امسال این پایگاه اعلام کرد.
ابراهیمی مسجد پیامبر، تکیه، مرمت و ساماندهی حصار ارگ بم، حصار دوم و سوم، سربازخانه، خانه یهودیها، بازار، بخشی از حاکم نشین، بخشی از مسجد جامع و دروازه دوم و سوم را از بخشهایی برشمرد که مرمت آنها به پایان رسیده است.
12168/135/10
کانال اطلاع رسانی: https://telegram.me/imnanew
نظر شما