به گزارش ایمنا، سالک یا لیشمانیوز پوستی، شایعترین نوع بیماری پوستی لیشمانیاز است که بر اثر گزش جنس ماده نوعی پشه خاکی به انسان منتقل میشود. عامل این بیماری انگلی به نام "لیشمانیا" است. این بیماری در کشورهای گرمسیری از جمله چین، سوریه، عربستان سعودی، عراق، ایران، فلسطین، قفقاز و جنوبشرقی روسیه، پاکستان، افغانستان و هند شایع است. این در حالی است که با نزدیک شدن به فصل گرما و وجود حشرات در محل زندگی انسانها، خطر گزش انواع حشرات وجود دارد.
ایران جز کشورهایی است که سالک در آن بومی است و در اکثر مناطق کشور بیماری سالک یافت می شود. تهران، نقاطي از اصفهان، جنوب فارس، خراسان، مازندران، خوزستان، ايلام، بوشهر و هرمزگان شایع است.
زخم های سالک به شکلهای متفاوت بروز میکند
رمضان پور، کارشناس بیماری های مشترک بین انسان و حیوان (بیماری های زئونوز) و مسئول بیماری سالک مرکز بهداشت استان اصفهان در خصوص بیماری سالک به خبرنگار ایمنا گفت: بیماری سالک جزء بیماری های انگلی پوستی انسان است که از بیماری های مشترک انسان و حیوان نیز محسوب می شود. این بیماری که به آن لیشمانیاز جلدی نیز گفته می شود به دو شکل شهری و روستایی در کشور و نقاط آلوده جهان وجود دارد.
رمضان پور ادامه می دهد: در استان اصفهان نوع غالب بیماری سالک مرطوب، روستایی و یا وحشی است که نوع موش جونده صحرایی یا خرمایی است. روش انتقال بیماری به این صورت است که پشه ناقل انگل را از طریق لانه موش دریافت کرده و در ابتدای غروب آفتاب تا طلوع صبح به افرادی که در جریان مسیر پشه قرار دارند و به صورت تصادفی منتقل می کند.
زخم های متعدد يا به علت گزش يا در بيشتر موارد به علت خاراندن زخم و انتقال انگل به قسمت های سالم پوست بروز می کند. زخم های سالک به شکل های متفاوت، از جمله شکل خشک (نوع شهری ) و شکل مرطوب ( نوع روستايی ) بروز می کند. در تمام شکل های زخم، پس از ورود انگل به درون پوست از طريق نيش پشه خاکی ، ابتدا برآمدگی کوچک و قرمز رنگی ظاهر می شود.
در نوع خشک، زخم مرطوب ايجاد نمی شود. اما در شکل مرطوب، وسط ضايعه زخم شده و حاشيه پيشرفت می کند. زخم به شکل دهانه کوه آتشفشان است، زخم های مرطوب بين شش تا نه ماه و زخم های خشک حدود يک سال دوام دارند. به این معنی که زخم سالک کمتر از يک سال دوام يافته، پس از آن بهبود می يابد و جای آن به صورت جوش گاه فرو رفته و پايدار برای تمام عمر باقی می ماند که ممکن است اگر زخم در صورت فرد باشد به زيبايی فرد لطمه وارد کند.
زمستان؛ پشه ناقل بیماری کم میشود و انتقال بیماری کاهش می یابد
این کارشناس زمان شیوع بیماری سالک روستایی را از اواخر فروردین ماه و اوایل ماه اردیبهشت عنوان می کند و می گوید: انتقال بیماری توسط پشه ناقل آغاز شده و تا پایان شهریور و اوایل مهرماه به انسان منتقل می شود. این در حالی است که با سرد شدن هوا، فعالیت پشه ناقل کم شده و می توان گفت که در زمستان تقریبا انتقال بیماری نداریم. اما افرادی که در مرداد و شهریور مورد گزش پشه قرار گیرند، در ماه های مهر، آبان و آذر به سیستم مراکز بهداشتی سالک مراجعه می کنند. در واقع بین زمان ابتلا تا بروز علائم حداقل مدت دو هفته تا یک ماه طول می کشد.
رمشان پور معتقد است: متاسفانه قبلا مبتلایان آگاهی های لازم را در مورد این بیماری نداشتند و بعد از مدت 2 یا 3 ماه از زمان ابتلا به بیماری به مراکز بهداشتی مراجعه می کردند و در این زمان زخم ایجاد شده بزرگ شده بود. اما با آموزش های لازم افرادی که در مناطق مستعد بیماری زندگی می کنند و یا به این مناطق مسافرت کرده اند، می دانند هر نوع زخمی که از طریق گزش پشه ایجاد شده و بیش از 2 هفته طول بکشد، باید به عنوان فرد مشکوک به سالک به مراکز بهداشتی مراجعه کند و چنانچه نتیجه آزمایش مثبت بود تحت درمان قرار می گیرد. حال اگر نتیجه آزمایش منفی بود، یکی دو مرتبه دیگر نمونه برداری و آزمایش سالک برای وی صورت می گیرد.
وی در ادامه می گوید: پشه نقاطی از بدن را مورد گزش قرار می دهد که به صورت برهنه در اختیار آن قرار داشته باشد که شایع ترین این نقاط شامل دست و صورت و پاها می شود. اما به دلیل اینکه انتقال بیماری در اواخر فصل بهار و تابستان صورت می گیرد و برخی از افراد عادت دارند در فصول گرم لباس های آستین کوتاه به تن کنند، این موضوع سبب می شود پشه بخش بیشتری از بدن بیمار را در اختیار داشته باشد و بنابراین روی سینه، پشت، کمر، کشاله ران ها و در موارد معدود در ناحیه تناسلی نیز گزش صورت گیرد.
رمضان پور زمان مراجعه بیماران برای تشخیص را مهم عنوان می کند و می گوید: چنانچه بیماران 2 هفته پس از ایجاد زخم به مراکز مراجعه کنند و بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود در مدت کمتر از یک ماه فرد بیمار بهبود یافته و ممکن است جای زخم باقی نماند. متاسفانه برخی از بیماران به دلیل عدم آگاهی و یا عدم توجه لازم با تاخیر 2 تا 3 ماه از بروز علائم مراجعه می کنند، بنابراین زخم بزرگ شده و مراحل پیشرفته بیماری اتفاق می افتد. بنابراین درمان بیماری ممکن است بیش از 2 ماه نیز طول بکشد. این در حالی است که درمان بیماری در حالت روستایی معمولا کمتر از یک ماه طول می کشد، اما در نوع شهری ممکن است درمان تا بیش از یک سال نیز طول بکشد.
37 مرکز تشخیص و درمان رایگان سالک در سطح استان وجود دارد
این مقام مسئول می گوید: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در خصوص درمان بیماری سالک فعالیت خوبی داشته است، به گونه ای که حدود 37 مرکز تشخیص و درمان رایگان سالک در سطح استان وجود دارد که خدمات تشخیص و درمان رایگان را ارائه می دهند.
وی ادامه می دهد: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان از سال 1386 با همکاری وزارت بهداشت و استانداری اصفهان، برنامه ریزی جامع و قاطعی برای کنترل بیماری سالک انجام داد که شروع آن از سال 87 بود و این برنامه شامل کنترل جونده و مخزن بیماری، آموزش و اطلاع رسانی به افراد، ترویج استفاده از وسایل حفاظت فردی برای ساکنان مناطق آلوده ،ارائه خدمات تشخیصی درمانی رایگان توسط دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و بهسازی محیط بود.
وی به مراکز موجود در استان اشاره می کند و میگوید: مرکز صدیقه طاهره از مراکز تحقیقات دانشگاهی واقع در خیابان خرم (دروازه تهران اصفهان)، مرکز خانه اصفهان در ملک شهر و مهم تر از همه مرکز نواب صفوی واحد فعال سالک شهر اصفهان هستند. همچنین مرکز تشخیصی درمانی منطقه پایگاه هشتم شکاری، شهرستان های نظنز در منطقه آقاعلی عباس، شهرستان اردستان شامل زواره، شهرستان برخورا، دستگرد، منطقه گز و برخوار شاهین شهر و منطقه محمدیه نایین که بیماری در آن مهار شده است آلوده به سالک است و مراکز تشخیص و درمان در این مناطق وجود دارد.
در این مراکز آمپول درمان سالک با نام "گلوکانتیم" وجود دارد و پزشکان آموزش دیده در این مراکز حضور دارند که روش صحیح درمان بیماران را به مبتلایان ارائه می دهند و به محض تشخیص بیماری حدود 40 کارشناس آزمایشگاه، نحوه صحیح نمونه گیری و تشخیص را انجام می دهند. بنابراین تشخیص و درمان به موقع بیماری برای مبتلایان به صورت تزریق آمپول به صورت داخل زخم و یا روش کرایوتراپی (سرما درمانی) به صورت رایگان صورت می گیرد.
این مقام مسئول کنترل بیماری سالک در استان اصفهان را از سال 87 اعلام می کند و معتقد است: نخستین استراتژی مبارزه با مخزن و موش صحرایی بوده است که مورد حمایت استانداری و وزارت بهداشت قرار گرفت، به گونه ای که با کنترل سالک روستایی آمار مبتلایان از 6هزار مورد به کمتر از 2 هزار مورد رسیده است.
اما باید در نظر داشت که بیماری های مشترک میان انسان و حیوان قابل ریشه کن شدن نمی باشد، زیرا مخازن متنوعی در شیوع و گسترش بیماری دخالت دارند. همچنین به افرادی که در مناطق سالک خیز زندگی می کنند و یا قصد مسافرت به این مناطق را دارند توصیه می شود که قبل از مسافرت اطلاعاتی در خصوص استان و بیماری های استان داشته باشند. در مرحله دوم توصیه می شود چنانچه این افراد در فصل انتقال بیماری سالک به سر می برند، اگر ضرورتی ندارد از ابتدای غروب آفتاب تا طلوع صبح در این مناطق نمانند و چنانچه ضرورت ایجاد می کند، موارد حفاظت فردی را رعایت کنند.
رمضان پور استفاده از اسپری دافع حشرات، استفاده از توری پشه بند مناسب، استحمام مرتب و بهداشت فردی را به عنوان راه های پیشگیری از ابتلا به این بیماری معرفی می کند و می جگوید: پشه ناقل بیشتر افرادی که بوی عرق می دهند را مورد گزش قرار می دهند. همچنین مناطقی که فاضلاب روباز وجود دارد، شیوع بیماری بیشتر و خطرناک تر است پس رعایت بهداشت در کاهش این بیماری تاثیر دارد.
شیوع سالک در منطقه جرقویه، به علت یک استعداد جغرافیایی است
غلامرضا اصغری، رئیس دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز در مورد استعداد منطقه جرقویه اصفهان در خصوص بیماری سالک می گوید: این استعداد جغرافیایی است که از دوران صفویه و قاجار نیز بحث سالک همواره وجود داشته است. اما سالک تنها محدود به اصفهان نمی شود، در استان خراسان و فارس نیز بیماری سالک وجود دارد.
وی بیشترین آمار سالک در کشوررا به ترتیب متعلق به مشهد، فارس و اصفهان می داند و ادامه می دهد: به دلیل اقداماتی که صورت گرفته، امسال آمار سالک کمتر شده است که این کاهش شامل جرقویه اصفهان نیز می شود.
ایران جز کشورهایی است که سالک در آن بومی است و در اکثر مناطق کشور بیماری سالک یافت می شود. تهران، نقاطي از اصفهان، جنوب فارس، خراسان، مازندران، خوزستان، ايلام، بوشهر و هرمزگان شایع است.
زخم های سالک به شکلهای متفاوت بروز میکند
رمضان پور، کارشناس بیماری های مشترک بین انسان و حیوان (بیماری های زئونوز) و مسئول بیماری سالک مرکز بهداشت استان اصفهان در خصوص بیماری سالک به خبرنگار ایمنا گفت: بیماری سالک جزء بیماری های انگلی پوستی انسان است که از بیماری های مشترک انسان و حیوان نیز محسوب می شود. این بیماری که به آن لیشمانیاز جلدی نیز گفته می شود به دو شکل شهری و روستایی در کشور و نقاط آلوده جهان وجود دارد.
رمضان پور ادامه می دهد: در استان اصفهان نوع غالب بیماری سالک مرطوب، روستایی و یا وحشی است که نوع موش جونده صحرایی یا خرمایی است. روش انتقال بیماری به این صورت است که پشه ناقل انگل را از طریق لانه موش دریافت کرده و در ابتدای غروب آفتاب تا طلوع صبح به افرادی که در جریان مسیر پشه قرار دارند و به صورت تصادفی منتقل می کند.
زخم های متعدد يا به علت گزش يا در بيشتر موارد به علت خاراندن زخم و انتقال انگل به قسمت های سالم پوست بروز می کند. زخم های سالک به شکل های متفاوت، از جمله شکل خشک (نوع شهری ) و شکل مرطوب ( نوع روستايی ) بروز می کند. در تمام شکل های زخم، پس از ورود انگل به درون پوست از طريق نيش پشه خاکی ، ابتدا برآمدگی کوچک و قرمز رنگی ظاهر می شود.
در نوع خشک، زخم مرطوب ايجاد نمی شود. اما در شکل مرطوب، وسط ضايعه زخم شده و حاشيه پيشرفت می کند. زخم به شکل دهانه کوه آتشفشان است، زخم های مرطوب بين شش تا نه ماه و زخم های خشک حدود يک سال دوام دارند. به این معنی که زخم سالک کمتر از يک سال دوام يافته، پس از آن بهبود می يابد و جای آن به صورت جوش گاه فرو رفته و پايدار برای تمام عمر باقی می ماند که ممکن است اگر زخم در صورت فرد باشد به زيبايی فرد لطمه وارد کند.
زمستان؛ پشه ناقل بیماری کم میشود و انتقال بیماری کاهش می یابد
این کارشناس زمان شیوع بیماری سالک روستایی را از اواخر فروردین ماه و اوایل ماه اردیبهشت عنوان می کند و می گوید: انتقال بیماری توسط پشه ناقل آغاز شده و تا پایان شهریور و اوایل مهرماه به انسان منتقل می شود. این در حالی است که با سرد شدن هوا، فعالیت پشه ناقل کم شده و می توان گفت که در زمستان تقریبا انتقال بیماری نداریم. اما افرادی که در مرداد و شهریور مورد گزش پشه قرار گیرند، در ماه های مهر، آبان و آذر به سیستم مراکز بهداشتی سالک مراجعه می کنند. در واقع بین زمان ابتلا تا بروز علائم حداقل مدت دو هفته تا یک ماه طول می کشد.
رمشان پور معتقد است: متاسفانه قبلا مبتلایان آگاهی های لازم را در مورد این بیماری نداشتند و بعد از مدت 2 یا 3 ماه از زمان ابتلا به بیماری به مراکز بهداشتی مراجعه می کردند و در این زمان زخم ایجاد شده بزرگ شده بود. اما با آموزش های لازم افرادی که در مناطق مستعد بیماری زندگی می کنند و یا به این مناطق مسافرت کرده اند، می دانند هر نوع زخمی که از طریق گزش پشه ایجاد شده و بیش از 2 هفته طول بکشد، باید به عنوان فرد مشکوک به سالک به مراکز بهداشتی مراجعه کند و چنانچه نتیجه آزمایش مثبت بود تحت درمان قرار می گیرد. حال اگر نتیجه آزمایش منفی بود، یکی دو مرتبه دیگر نمونه برداری و آزمایش سالک برای وی صورت می گیرد.
وی در ادامه می گوید: پشه نقاطی از بدن را مورد گزش قرار می دهد که به صورت برهنه در اختیار آن قرار داشته باشد که شایع ترین این نقاط شامل دست و صورت و پاها می شود. اما به دلیل اینکه انتقال بیماری در اواخر فصل بهار و تابستان صورت می گیرد و برخی از افراد عادت دارند در فصول گرم لباس های آستین کوتاه به تن کنند، این موضوع سبب می شود پشه بخش بیشتری از بدن بیمار را در اختیار داشته باشد و بنابراین روی سینه، پشت، کمر، کشاله ران ها و در موارد معدود در ناحیه تناسلی نیز گزش صورت گیرد.
رمضان پور زمان مراجعه بیماران برای تشخیص را مهم عنوان می کند و می گوید: چنانچه بیماران 2 هفته پس از ایجاد زخم به مراکز مراجعه کنند و بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود در مدت کمتر از یک ماه فرد بیمار بهبود یافته و ممکن است جای زخم باقی نماند. متاسفانه برخی از بیماران به دلیل عدم آگاهی و یا عدم توجه لازم با تاخیر 2 تا 3 ماه از بروز علائم مراجعه می کنند، بنابراین زخم بزرگ شده و مراحل پیشرفته بیماری اتفاق می افتد. بنابراین درمان بیماری ممکن است بیش از 2 ماه نیز طول بکشد. این در حالی است که درمان بیماری در حالت روستایی معمولا کمتر از یک ماه طول می کشد، اما در نوع شهری ممکن است درمان تا بیش از یک سال نیز طول بکشد.
37 مرکز تشخیص و درمان رایگان سالک در سطح استان وجود دارد
این مقام مسئول می گوید: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان در خصوص درمان بیماری سالک فعالیت خوبی داشته است، به گونه ای که حدود 37 مرکز تشخیص و درمان رایگان سالک در سطح استان وجود دارد که خدمات تشخیص و درمان رایگان را ارائه می دهند.
وی ادامه می دهد: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان از سال 1386 با همکاری وزارت بهداشت و استانداری اصفهان، برنامه ریزی جامع و قاطعی برای کنترل بیماری سالک انجام داد که شروع آن از سال 87 بود و این برنامه شامل کنترل جونده و مخزن بیماری، آموزش و اطلاع رسانی به افراد، ترویج استفاده از وسایل حفاظت فردی برای ساکنان مناطق آلوده ،ارائه خدمات تشخیصی درمانی رایگان توسط دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و بهسازی محیط بود.
وی به مراکز موجود در استان اشاره می کند و میگوید: مرکز صدیقه طاهره از مراکز تحقیقات دانشگاهی واقع در خیابان خرم (دروازه تهران اصفهان)، مرکز خانه اصفهان در ملک شهر و مهم تر از همه مرکز نواب صفوی واحد فعال سالک شهر اصفهان هستند. همچنین مرکز تشخیصی درمانی منطقه پایگاه هشتم شکاری، شهرستان های نظنز در منطقه آقاعلی عباس، شهرستان اردستان شامل زواره، شهرستان برخورا، دستگرد، منطقه گز و برخوار شاهین شهر و منطقه محمدیه نایین که بیماری در آن مهار شده است آلوده به سالک است و مراکز تشخیص و درمان در این مناطق وجود دارد.
در این مراکز آمپول درمان سالک با نام "گلوکانتیم" وجود دارد و پزشکان آموزش دیده در این مراکز حضور دارند که روش صحیح درمان بیماران را به مبتلایان ارائه می دهند و به محض تشخیص بیماری حدود 40 کارشناس آزمایشگاه، نحوه صحیح نمونه گیری و تشخیص را انجام می دهند. بنابراین تشخیص و درمان به موقع بیماری برای مبتلایان به صورت تزریق آمپول به صورت داخل زخم و یا روش کرایوتراپی (سرما درمانی) به صورت رایگان صورت می گیرد.
این مقام مسئول کنترل بیماری سالک در استان اصفهان را از سال 87 اعلام می کند و معتقد است: نخستین استراتژی مبارزه با مخزن و موش صحرایی بوده است که مورد حمایت استانداری و وزارت بهداشت قرار گرفت، به گونه ای که با کنترل سالک روستایی آمار مبتلایان از 6هزار مورد به کمتر از 2 هزار مورد رسیده است.
اما باید در نظر داشت که بیماری های مشترک میان انسان و حیوان قابل ریشه کن شدن نمی باشد، زیرا مخازن متنوعی در شیوع و گسترش بیماری دخالت دارند. همچنین به افرادی که در مناطق سالک خیز زندگی می کنند و یا قصد مسافرت به این مناطق را دارند توصیه می شود که قبل از مسافرت اطلاعاتی در خصوص استان و بیماری های استان داشته باشند. در مرحله دوم توصیه می شود چنانچه این افراد در فصل انتقال بیماری سالک به سر می برند، اگر ضرورتی ندارد از ابتدای غروب آفتاب تا طلوع صبح در این مناطق نمانند و چنانچه ضرورت ایجاد می کند، موارد حفاظت فردی را رعایت کنند.
رمضان پور استفاده از اسپری دافع حشرات، استفاده از توری پشه بند مناسب، استحمام مرتب و بهداشت فردی را به عنوان راه های پیشگیری از ابتلا به این بیماری معرفی می کند و می جگوید: پشه ناقل بیشتر افرادی که بوی عرق می دهند را مورد گزش قرار می دهند. همچنین مناطقی که فاضلاب روباز وجود دارد، شیوع بیماری بیشتر و خطرناک تر است پس رعایت بهداشت در کاهش این بیماری تاثیر دارد.
شیوع سالک در منطقه جرقویه، به علت یک استعداد جغرافیایی است
غلامرضا اصغری، رئیس دانشگاه علوم پزشکی اصفهان نیز در مورد استعداد منطقه جرقویه اصفهان در خصوص بیماری سالک می گوید: این استعداد جغرافیایی است که از دوران صفویه و قاجار نیز بحث سالک همواره وجود داشته است. اما سالک تنها محدود به اصفهان نمی شود، در استان خراسان و فارس نیز بیماری سالک وجود دارد.
وی بیشترین آمار سالک در کشوررا به ترتیب متعلق به مشهد، فارس و اصفهان می داند و ادامه می دهد: به دلیل اقداماتی که صورت گرفته، امسال آمار سالک کمتر شده است که این کاهش شامل جرقویه اصفهان نیز می شود.
سالک در اصفهان نسبت به قبل یک سوم کاهش یافته است
حمید ترکزاد، رییس مرکز بهداشت شماره یک اصفهان نیز در حاشیه نشست کارگروه تخصصی سلامت و امنیت غذایی در فرمانداری استان اعلام کرد: با عنایتی که سال پیش توسط مسئولین شد، توانستیم وسائل مورد نیاز در جلوگیری از بیماری سالک را مهیا و سم پاشی در فرایند تخم گذاری انجام شود.
وی آخرین آمار سالک که مربوط به سال 94 است را 224 مورد اعلام کرد و ادامه می دهد: در حال حاضر آمار بروز این بیماری به 93 مورد رسیده است یعنی به یک سوم کاهش پیدا کرده است. این بدان معنی است که دو سوم از این بیماری تحت کنترل قرار دارد.
حمید ترکزاد، رییس مرکز بهداشت شماره یک اصفهان نیز در حاشیه نشست کارگروه تخصصی سلامت و امنیت غذایی در فرمانداری استان اعلام کرد: با عنایتی که سال پیش توسط مسئولین شد، توانستیم وسائل مورد نیاز در جلوگیری از بیماری سالک را مهیا و سم پاشی در فرایند تخم گذاری انجام شود.
وی آخرین آمار سالک که مربوط به سال 94 است را 224 مورد اعلام کرد و ادامه می دهد: در حال حاضر آمار بروز این بیماری به 93 مورد رسیده است یعنی به یک سوم کاهش پیدا کرده است. این بدان معنی است که دو سوم از این بیماری تحت کنترل قرار دارد.
وی ادامه می دهد: تا پایان سال 94 حدود 1006 مورد در منطقه هشتم شکاری توسط تلاش تیم بهداشت به 107 مورد بیماری سالک کاهش پیدا کرده است.
ترکزاد اقدامات در این زمینه را افزایش مناطق تحت پوشش عنوان می کند و می گوید: حدود 2 هزار هکتار را به مناطق تحت پوشش خود اضافه کرده ایم که معیار تعیین آن محل سکونت مردم تا شعاع 500 متری آن است.
مدیر مرکز بهداشت شماره 1 تعیین کمیته های سلامت با حضور بهداشت و بخشداری ها، استفاده از ظرفیت مدارس و مساجد و توزیع پوستر های آموزشی را از دیگر اقدامات این مرکز در زمینه اطلاع رسانی قوی تر در پیشگیری و آموزش سالک برمی شمرد.
11174/130/15
ترکزاد اقدامات در این زمینه را افزایش مناطق تحت پوشش عنوان می کند و می گوید: حدود 2 هزار هکتار را به مناطق تحت پوشش خود اضافه کرده ایم که معیار تعیین آن محل سکونت مردم تا شعاع 500 متری آن است.
مدیر مرکز بهداشت شماره 1 تعیین کمیته های سلامت با حضور بهداشت و بخشداری ها، استفاده از ظرفیت مدارس و مساجد و توزیع پوستر های آموزشی را از دیگر اقدامات این مرکز در زمینه اطلاع رسانی قوی تر در پیشگیری و آموزش سالک برمی شمرد.
11174/130/15
کانال اطلاع رسانی: https://telegram.me/imnanews
نظر شما