به گزارش ایمنا، اجرای پارکینگ طبقاتی توسط «سازمان فرهنگی ـ هنری مصلی اعظم امام خمینی تبریز»، در حریم درجه یک مسجد تاج الدین علیشاه جیلانی تبریزی، صدای اهالی دوستدار میراث فرهنگی را درآورده است.
موقعیت جغرافیایی ارگ علیشاه
ارگ علیشاه در مرکز شهر تبریز، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی و در نزدیکی محدوده میدان ساعت قرار دارد و امروزه فضای اطراف آن برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار میگیرد و مصلای بزرگ تبریز بدون در نظر گرفتن حریم این سایت تاریخی در این مکان احداث شده است.
تاریخچه
کار احداث بنای اولیه ارگ باشکوه تبریز در فاصله سالهای ۷۱۶ تا ۷۲۴ هجری قمری به همت تاجالدین علیشاه گیلانی، وزیر ایلخانان مغول، با هدف ساخت آرامگاه بزرگی در صحن مسجد آغاز شد. قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بوده است و در تاریخ ذکر شده که علیشاه از معماران آن زمان اندازه طاق کسری را پرسیده و دستور داده که ۴ گز(هر گز ۱۰۴ سانتیمتر ) از آن بزرگتر ساخته شود که پس از ساخت، که به دلیل نشست شالوده و تعجیل در اتمام ساخت آن، طاق مذكور شكسته و فروریخته است. از طرفی، فوت علیشاه نیز از دیگر عوامل توقف ادامه ساخت بنا در آن زمان ذکر شده است.
کاربریهای مختلف
در دوران سلطنت قاجاریه، این مسجد و محوطه آن به انبار غلات و انبار مهمات نظامی تبدیل شده و ازاین رو، حصاری دور آن کشیده شد؛ و به همین دلیل نام آن به ارگ تغییر یافت. در واقع، با آغاز جنگهای ایران و روسیه در سالهای ۱۸۰۴-۱۸۲۴ و جنگ ایران و انگلیس در ۱۸۵۷، مجموعه ارگ علیشاه به ارگی نظامی تبدیل شد و به فرمان عباس میرزا، ولیعهد قاجار، 2 نهاد نظامی مهم از جمله سربازخانه «ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران» و کارخانه ریختهگری و توپریزی در محوطه ارگ تبریز ساخته شد. علاوهبراین، در دوره قاجار عمارت کلاه فرنگی نیز در همین محوطه احداث شد.
در زمان مشروطیت و قیام مردم تبریز، این بنای تاریخی باز همسنگری برای مبارزان مشروطهخواه بود و باعث تقویت موضع نیروهای ستارخان و باقرخان در برابر شلیک توپخانه محمدعلی شاه قاجار شد. جای گلولههای توپ که یادگار مبارزه آزادیخواهان بااستبداد است، هنوز روی دیوارهای ارگ قابل مشاهده است. در دوران پس از مشروطه نیز مردم تبریز به مقابله با تهاجم ارتش روس برخاستند و مانند گذشته ارگ علیشاه پایگاهی مستحکم برای مدافعان بود. آنها توپی را در بالای ارگ برای دفاع از مواضع خود قرار داده بودند. در سال ۱۲۹۰ ه.ش. با سقوط تبریز و اشغال آن، نیروهای روس دیوار ارگ را به توپ بستند. البته در دوره مشروطه و پس از آن در محوطهی ارگ، بناهای دیگری مانند مدرسهی نجات – یکی از نخستین مدارس مدرن ایرانی- و سالن تئاتر ساخته شد که نمونه آن فقط در سنپترزبورگ وجود داشت. در سالهای قبل از انقلاب نیز محوطه ارگ علیشاه به باغ ملی یا گردشگاه عمومی تبدیل شده بود و هماکنون از محوطه این اثر باستانی به عنوان مصلی استفاده میشود.
معماری
بنای ارگ علیشاه یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران به شمار میرود که عظمت آن در هنر معماری ایران و به عنوان نمونهای از بنای اسلامی، کمنظیر است. سبک معماری این بنا با توجه به نظرات استاد پیرنیا، به شیوه آذری بوده و معمار آن استاد فلکی تبریزی یاد شده است. . شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانی پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی – مغول نیز نامیده میشود که در دورهی حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافت. در ساخت این بنا، ساروج و مصالح ساختمانی بادوام استفاده شده است. این بنا نیز مانند سایر آثار تاریخی از زلزله ویرانگر قرن دهم شهر تبریز در امان نمانده و بخش اعظم مجموعه ارگ در این پدیده طبیعی فروریخته است. با این حال بخشی از دیوارهای بلند این مجموعه بر جای ماند تا یادگار پایداری در برابر این پدیده طبیعی مهیب باشد، گرچه شکستگی بزرگی در بدنه ارگ از این زلزله پدیدار شد.
بقایای موجود بنا به صورت سه دیوار بلند است که به شكل ایوان دیده میشود. قسمت مسقف مسجد بوده و در حقیقت تشکیلدهندهی ایوان طاقپوش و طاق استوانهای عظیمی است. این بخش، شبستان و عنصر اصلی مسجد علیشاه بهشمار میرفته است. عرض این بنای به جا مانده ۳۰ متر و ارتفاع آن ۲۶ متر است. عرض هر یک از این دیوارها نیز ۱۰ متر و داخل آن ها مرکب از 2 دیوار عریض است که توسط طاقهایی به هم اتصال یافتهاند. البته در حفاریهای انجام گرفته این نکته مشخص شده است که ۷ متر از دیوارها زیر خاک قرار دارد.
به دلیل تخریبها و آسیبهای متعدد، تصویر مشخصی در مورد شکل اولیه و کامل مجموعه وجود ندارد، ولی این بنای عظیم در بیشتر سفرنامهها و نیز توسط مورخان معتبری مانند ابنبطوطه، بدرالدین محمودالعینی، مرتضی میزرا پسر عم نادر میرزا مولف تاریخ و جغرافیای دارالسطنه تبریز، حمد الله مستوفی و بسیاری دیگر توصیف شده است. میتوان دریافت که این بنا در زمان تاجالدین علیشاه، مسجد جامع شهر محسوب میشده و مزین به كاشی و ازاره سنگی و ستونهای مرمری و كتیبهها و گچبریهای زیبایی بوده که بعدها رو به ویرانی نهاده و متروک شده است.
نامه انجمن دوستداران میرث فرهنگی تبریز به معاونت میراث کشور
دوستداران میراث فرهنگی تبریز پس از خاکبرداری در عرصه بنای تاریخی ارگ علیشاه، نامهای به معاون میراث فرهنگی کشور نوشته و خواستار اقدام فوری برای جلوگیری از ساخت پارکینگ طبقاتی شدند.
«معاونت محترم میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری کشور
جناب آقای دکتر محمد حسن طالبیان
با سلام و دعای خیر
احتراما باستحضار می رساند مسجد تاج الدین علیشاه گیلانی معروف به ارگ علیشاه تبریز در تاریخ 15 دی ماه 1310 هجری به شماره 170 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است و تصویب قانون حفظ آثار تاریخی مصوب 12 آبانماه 1309 نشانگر میزان اهمیت موضوع می باشد . بدین خاطر در 29 خرداد 1357 حریم این اثر بی نظیر در شورای حفاظت اداره کل آثار تاریخی مصوب و برای اجرا ابلاغ گردید.
مسجد تاج الدین علیشاه از بناهای مربوط به دوره ایلخانی و یکی از بناهای منحصر به فرد می باشد که توانست آرزوی دیرینه مسلمانان برای ساخت بنایی شبیه بنای طاق کسری را جامعه عمل بپوشاند و الگوی جدید از مساجد را در زمان خود معرفی کند . بنابراین حفظ و نگهداری آن می توانست نشان دهنده ی توان و قدرت مهندسی مسلمانان در زمینه ساخت بناهای عظیم باشد ولی گذر ایام و زلزله موجب گردید تا تنها بخشی از آن برای نسل حاضر به یادگار بماند و امید بود نسبت به حفظ و نگهداری این اثر گرانقدر در روزگار معاصر نیز رویکرد بهتری وجود داشت ، ولی متاسفانه چنین نشد و بخش های زیادی از آن در سال های اخیر به عناوین مختلف تخریب گردید.
در چند روز گذشته خاکبرداری عمیق در عرصه ی خانه فتح اله یف و حریم مسجد علیشاه موجبات نگرانی شدید اهالی و فرهیختگان و دوستداران میراث فرهنگی تبریز را فراهم آورده است .گفته می شود که مدیریت مجموعه در نظر دارد پارگینگ طبقاتی برای مراجعین محترم مصلی و نمازگزاران گرامی احداث نماید و خاکبرداری های انجام شده حاکی از ساخت و ساز مجدد دیگری در عرصه بنای تاریخی ارزشمند این محدوده و تداوم تخریب آثار و شواهد تاریخی مدفون می باشد؛ لذا خواهشمند است دستور فرمایید در اسرع وقت اقدامات لازم برای جلوگیری از ادامه خاکبرداری صورت گیرد و موضوع از مجاری قانونی لازم پیگیری گردد تا تبریز باردیگر شاهد تخریب یکی دیگر از سرمایه های فرهنگی – تاریخی خود نباشد.
از خداوند برای حضرتعالی توفیق روزافزون خواستاریم».
ارگ تبریز و محوطه باستانی آن در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی به شماره ۱۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و نقشهی حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی آن، در نشست ۲۹ خرداد ۱۳۵۷ شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی مشخص و مورد تایید اعضا قرار گرفته است.
12168/135
موقعیت جغرافیایی ارگ علیشاه
ارگ علیشاه در مرکز شهر تبریز، در ضلع جنوبی تقاطع خیابان امام خمینی و فردوسی و در نزدیکی محدوده میدان ساعت قرار دارد و امروزه فضای اطراف آن برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار میگیرد و مصلای بزرگ تبریز بدون در نظر گرفتن حریم این سایت تاریخی در این مکان احداث شده است.
تاریخچه
کار احداث بنای اولیه ارگ باشکوه تبریز در فاصله سالهای ۷۱۶ تا ۷۲۴ هجری قمری به همت تاجالدین علیشاه گیلانی، وزیر ایلخانان مغول، با هدف ساخت آرامگاه بزرگی در صحن مسجد آغاز شد. قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بوده است و در تاریخ ذکر شده که علیشاه از معماران آن زمان اندازه طاق کسری را پرسیده و دستور داده که ۴ گز(هر گز ۱۰۴ سانتیمتر ) از آن بزرگتر ساخته شود که پس از ساخت، که به دلیل نشست شالوده و تعجیل در اتمام ساخت آن، طاق مذكور شكسته و فروریخته است. از طرفی، فوت علیشاه نیز از دیگر عوامل توقف ادامه ساخت بنا در آن زمان ذکر شده است.
کاربریهای مختلف
در دوران سلطنت قاجاریه، این مسجد و محوطه آن به انبار غلات و انبار مهمات نظامی تبدیل شده و ازاین رو، حصاری دور آن کشیده شد؛ و به همین دلیل نام آن به ارگ تغییر یافت. در واقع، با آغاز جنگهای ایران و روسیه در سالهای ۱۸۰۴-۱۸۲۴ و جنگ ایران و انگلیس در ۱۸۵۷، مجموعه ارگ علیشاه به ارگی نظامی تبدیل شد و به فرمان عباس میرزا، ولیعهد قاجار، 2 نهاد نظامی مهم از جمله سربازخانه «ستاد فرماندهی جنگ ارتش ایران» و کارخانه ریختهگری و توپریزی در محوطه ارگ تبریز ساخته شد. علاوهبراین، در دوره قاجار عمارت کلاه فرنگی نیز در همین محوطه احداث شد.
در زمان مشروطیت و قیام مردم تبریز، این بنای تاریخی باز همسنگری برای مبارزان مشروطهخواه بود و باعث تقویت موضع نیروهای ستارخان و باقرخان در برابر شلیک توپخانه محمدعلی شاه قاجار شد. جای گلولههای توپ که یادگار مبارزه آزادیخواهان بااستبداد است، هنوز روی دیوارهای ارگ قابل مشاهده است. در دوران پس از مشروطه نیز مردم تبریز به مقابله با تهاجم ارتش روس برخاستند و مانند گذشته ارگ علیشاه پایگاهی مستحکم برای مدافعان بود. آنها توپی را در بالای ارگ برای دفاع از مواضع خود قرار داده بودند. در سال ۱۲۹۰ ه.ش. با سقوط تبریز و اشغال آن، نیروهای روس دیوار ارگ را به توپ بستند. البته در دوره مشروطه و پس از آن در محوطهی ارگ، بناهای دیگری مانند مدرسهی نجات – یکی از نخستین مدارس مدرن ایرانی- و سالن تئاتر ساخته شد که نمونه آن فقط در سنپترزبورگ وجود داشت. در سالهای قبل از انقلاب نیز محوطه ارگ علیشاه به باغ ملی یا گردشگاه عمومی تبدیل شده بود و هماکنون از محوطه این اثر باستانی به عنوان مصلی استفاده میشود.
معماری
بنای ارگ علیشاه یکی از شاهکارهای هنر معماری ایران به شمار میرود که عظمت آن در هنر معماری ایران و به عنوان نمونهای از بنای اسلامی، کمنظیر است. سبک معماری این بنا با توجه به نظرات استاد پیرنیا، به شیوه آذری بوده و معمار آن استاد فلکی تبریزی یاد شده است. . شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانی پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی – مغول نیز نامیده میشود که در دورهی حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافت. در ساخت این بنا، ساروج و مصالح ساختمانی بادوام استفاده شده است. این بنا نیز مانند سایر آثار تاریخی از زلزله ویرانگر قرن دهم شهر تبریز در امان نمانده و بخش اعظم مجموعه ارگ در این پدیده طبیعی فروریخته است. با این حال بخشی از دیوارهای بلند این مجموعه بر جای ماند تا یادگار پایداری در برابر این پدیده طبیعی مهیب باشد، گرچه شکستگی بزرگی در بدنه ارگ از این زلزله پدیدار شد.
بقایای موجود بنا به صورت سه دیوار بلند است که به شكل ایوان دیده میشود. قسمت مسقف مسجد بوده و در حقیقت تشکیلدهندهی ایوان طاقپوش و طاق استوانهای عظیمی است. این بخش، شبستان و عنصر اصلی مسجد علیشاه بهشمار میرفته است. عرض این بنای به جا مانده ۳۰ متر و ارتفاع آن ۲۶ متر است. عرض هر یک از این دیوارها نیز ۱۰ متر و داخل آن ها مرکب از 2 دیوار عریض است که توسط طاقهایی به هم اتصال یافتهاند. البته در حفاریهای انجام گرفته این نکته مشخص شده است که ۷ متر از دیوارها زیر خاک قرار دارد.
به دلیل تخریبها و آسیبهای متعدد، تصویر مشخصی در مورد شکل اولیه و کامل مجموعه وجود ندارد، ولی این بنای عظیم در بیشتر سفرنامهها و نیز توسط مورخان معتبری مانند ابنبطوطه، بدرالدین محمودالعینی، مرتضی میزرا پسر عم نادر میرزا مولف تاریخ و جغرافیای دارالسطنه تبریز، حمد الله مستوفی و بسیاری دیگر توصیف شده است. میتوان دریافت که این بنا در زمان تاجالدین علیشاه، مسجد جامع شهر محسوب میشده و مزین به كاشی و ازاره سنگی و ستونهای مرمری و كتیبهها و گچبریهای زیبایی بوده که بعدها رو به ویرانی نهاده و متروک شده است.
نامه انجمن دوستداران میرث فرهنگی تبریز به معاونت میراث کشور
دوستداران میراث فرهنگی تبریز پس از خاکبرداری در عرصه بنای تاریخی ارگ علیشاه، نامهای به معاون میراث فرهنگی کشور نوشته و خواستار اقدام فوری برای جلوگیری از ساخت پارکینگ طبقاتی شدند.
«معاونت محترم میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری کشور
جناب آقای دکتر محمد حسن طالبیان
با سلام و دعای خیر
احتراما باستحضار می رساند مسجد تاج الدین علیشاه گیلانی معروف به ارگ علیشاه تبریز در تاریخ 15 دی ماه 1310 هجری به شماره 170 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است و تصویب قانون حفظ آثار تاریخی مصوب 12 آبانماه 1309 نشانگر میزان اهمیت موضوع می باشد . بدین خاطر در 29 خرداد 1357 حریم این اثر بی نظیر در شورای حفاظت اداره کل آثار تاریخی مصوب و برای اجرا ابلاغ گردید.
مسجد تاج الدین علیشاه از بناهای مربوط به دوره ایلخانی و یکی از بناهای منحصر به فرد می باشد که توانست آرزوی دیرینه مسلمانان برای ساخت بنایی شبیه بنای طاق کسری را جامعه عمل بپوشاند و الگوی جدید از مساجد را در زمان خود معرفی کند . بنابراین حفظ و نگهداری آن می توانست نشان دهنده ی توان و قدرت مهندسی مسلمانان در زمینه ساخت بناهای عظیم باشد ولی گذر ایام و زلزله موجب گردید تا تنها بخشی از آن برای نسل حاضر به یادگار بماند و امید بود نسبت به حفظ و نگهداری این اثر گرانقدر در روزگار معاصر نیز رویکرد بهتری وجود داشت ، ولی متاسفانه چنین نشد و بخش های زیادی از آن در سال های اخیر به عناوین مختلف تخریب گردید.
در چند روز گذشته خاکبرداری عمیق در عرصه ی خانه فتح اله یف و حریم مسجد علیشاه موجبات نگرانی شدید اهالی و فرهیختگان و دوستداران میراث فرهنگی تبریز را فراهم آورده است .گفته می شود که مدیریت مجموعه در نظر دارد پارگینگ طبقاتی برای مراجعین محترم مصلی و نمازگزاران گرامی احداث نماید و خاکبرداری های انجام شده حاکی از ساخت و ساز مجدد دیگری در عرصه بنای تاریخی ارزشمند این محدوده و تداوم تخریب آثار و شواهد تاریخی مدفون می باشد؛ لذا خواهشمند است دستور فرمایید در اسرع وقت اقدامات لازم برای جلوگیری از ادامه خاکبرداری صورت گیرد و موضوع از مجاری قانونی لازم پیگیری گردد تا تبریز باردیگر شاهد تخریب یکی دیگر از سرمایه های فرهنگی – تاریخی خود نباشد.
از خداوند برای حضرتعالی توفیق روزافزون خواستاریم».
ارگ تبریز و محوطه باستانی آن در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی به شماره ۱۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و نقشهی حریم استحفاظی قانونی و ضوابط حفاظتی آن، در نشست ۲۹ خرداد ۱۳۵۷ شورای حفاظت آثار تاریخی اداره کل حفاظت آثار تاریخی مشخص و مورد تایید اعضا قرار گرفته است.
12168/135
نظر شما