به گزارش ایمنا، پس از آنکه شاه عباس کبیر، اصفهان را به پایتختی برگزید، برای ساخت بناهای باشکوه در محور تاریخی چهارباغ و محور میراثی دولت خانه صفوی تلاش کرد که از نخستین فرامین این پادشاه شیعه مذهب دستور ساخت گردشگاهی به نام چهارباغ با کاخها و قصرهای باشکوه در اطرافش بود.
موقعیت جغرافیایی
مدرسه تاریخی چهارباغ که به حوزه علمیه امام صادق(ع) سپرده شده، در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد و آخرین بنای نفیس و باشکوهی است که در عصر صفویان در اصفهان ساخته شده که به مدرسه «مادر شاه» و نیز مدرسه «سلطانی» هم معروف است. در شمال مدرسه چهارباغ بازارچهای زیبا قرار دارد که بالاتر از سطح مدرسه است و در قدیم به بازارچه شاهی یا بازار بلند معروف بوده است. همچنین بخش شرقی این بنا که به دلیل استفاده هتل عباسی از آن برای تمام جهانگردان و گردشگران داخلی و خارجی معرف حضور است نیز بنای مشهور کاروان سرای «مادر شاه» را در برمیگیرد و اکنون در مرحله مرمت و بازسازی کامل توسط سازمان میراث قرار دارد. صحن شرقی مهمانسرای عباسی که برای پذیرایی در فضای باز هم از آن استفاده میشود با چشمانداز زیبای گنبد و مدرسه چهارباغ نمایی زیبا و به یاد ماندنی برای مسافران و گردشگران رقم زده که در قاب عکسهای زیادی به یادگار مانده است.
قدمت تاریخی
مدرسه چهارباغ در زمان شاه سلطان حسین در سال 1116 تا 1126 هجری قمری و در طول مدت 10 سال ساخته شد و به «کلکسیون کاشیکاری ایران» معروف است. هیچ بنای ایرانی دیگر به مانند مدرسه چهارباغ از نظر کاشیکاریهای خاص و زیبا اهمیت ندارد و بسیاری از جهانگردان و پژوهشگران در سفرنامهها و کتب خود به این مورد مهم اذعان کردند. به قول بسیاری از محققین این مجموعه، شامل مدرسه و مسجد و کاروانسرا بوده که باغات و مزارع و بازارها و املاک و مغازههای هم در سایر نقاط به عنوان موقوفات دارد، ولی آنچه امروز باقی است حدود 8500 مترمربع مساحت است که پس از انقلاب در اختیار حوزه علمیه قرارگرفته و بر «مدرسه امام صادق (ع)» نامگذاری شده است.
وجه تسمیه
دلیل نامیدن به «سلطانی»: وجه تسمیه این بنا به مدرسه سلطانی بدین جهت است كه یك مدرسه شاهی بوده و خود شاه نیز دراین مدرسه دارای حجره ای بوده وپاره ای ازاوقات خود را در اینجا سپری می كرده است.
دلیل نامیدن به «مادرشاه»: اولا فكر ساخت این بنا متعلق به مادر شاه بوده است، ثانیا بدین جهت كه مادر شاه سلطان حسین چند كاروانسرا وبازار را وقف این مدرسه كرده است.
دلیل نامیدن به «چهارباغ»: بدین جهت كه از نظر موقعیت جغرافیایی در خیابان چهارباغ واقع شده است.
دلیل نامیدن به «امام صادق(ع)»: بدین جهت كه حوزه علمیه بوده و بخش عمده ای از فقه ما شیعیان متعلق به این امام همام است.
مدرسه ای چهار ایوانی
مدرسه چهارباغ به صورت 4 ایوانی ساختهشده و نمای خارجی عمارت شامل سر دری بلند و باشکوه است که 17 تاق نمای دو طبقه آجری در اطرافش خودنمایی میکند و کاشیهای ریز و ظریف، همراه با مقرنسکاریهای پر نقش و نگار در ورودی آن خبر از شکوه و عظمت چند برابری در داخل بنا دارد. ایوانها و حجرهها رو به باغی ساختهشده که جویباری هم به نام «مادی فرشادی» از آن میگذرد که صحن مدرسه را از نمونههای عالی معماری درونگرا و بومی عصر صفوی قرار میدهد. حجرههایی هم در دو طبقه در فواصل ایوانهای مدرسه برای سکونت طلاب ساختهشده که دارای نقشه یکسان، تشکیلشده از اتاق نشیمن، صندوقخانه و بالا خانه است که ایوان خوش زیبای جلوی هر حجره خودنمایی میکند.
از ایوان شرقی نیز همانند سایر ایوانها به عنوان مسجد و كلاس درس استفاده می شود بیش ترین كاربرد خط بنایی مدرسه در این ایوان موجود است . بر دو جرز طرفین ایوان شرقی مدرسه به خط بنایی سه رگه معرق(دومشكی ویك سفید) بر زمینه فیروزه ای سوره قدر و عصر نوشته شده است . هم چنین بر چهار جرز داخل ایوان به خط بنایی سه رگه ای(دولاجوردی ویك زرد ) بر زمینه فیروزهای سوره اخلاص نوشته شده است. هلال داخل ایوان و تاق آن به خط بنایی لاجوردی معرق بر زمینه سفید در الواح جدا از هم اسماءالله وتعدادی روایات مذهبی استفاده شده است . كتیبه افقی نمای خارجی ایوان شرقی به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی با «عن ابی عبدالله علیه السلام « آغاز می شود ودر حاشیه سمت چپ كتیبه این ایوان تاریخ تعمیر به سال» فی شوال 1346«نقش بسته است . از دیگر نكات جالب توجه این می توان به مقرنس های زیبای تاق آن اشاره كرد كه شكوه وجلوه گری خاصی به این ایوان داده اند.
ایوان شمالی به شیوه ایوان جنوبی با كاشی های نفیس هفت رنگ تزئین شده واز نفایس آن داشتن پنجره معرق وبی نظیری است كه در قسمت فوقانی مدخل كه ایوان را به سرسرای شمالی مدرسه ارتباط می دهد نصب شده است. مدخلی با درب نفیس به بازارچه بلند(بازار هنر) كه آن نیز از احداثات شاه سلطان حسین می باشد ارتباط پیدا می كند. لازم به ذكراست مدرسه دارای هفت درب تمامی نقاط بوده است. سردرب مدرسه در بازار با كاشیهای معرق آراسته شده و كتیبه آن به خط ثلث سفید معرق بر زمینه كاشی لاجوردی رنگ بقلم عبدالرحیم جزایری و مورخ 1112 هجری قمری است. اشعار سرسرای این ایوان كه به خط محمد صالح اصفهانی مورخ به سال 1118 و 1119 هجری قمری در الواح جداگانه به خط نستعلیق سفید برزمینه كاشی لاجوردی می باشد با این مضمون آغاز می شود: ابر عالمگیر گوهر قطره بحر كرم عالم آرا آفتاب داد ودین سلطان حسین بر هلال تاق ایوان شمالی مدرسه چهارباغ بخط ثلث سفید برزمینه لاجوردی به ترتیب آیه 35 از سوره نور، آیه 56 از سوره احزاب، آیه 55 از سوره مائده و آخر كتیبه به عبارت «صدق ا... وصدق رسوله النبی الكریم» ختم می شود. بر نمای خارجی این ایوان روایتی از حضرت رسول درباره فضیلت علم و مقام و وظیفه متعلم بخط ثلث بر زمینه خشت لاجوردی بقلم محمدمحسن علی نقی امامی مورخ به سال 1119 كه با «روی عن رسول ا..». آغاز و با نام علی نقی امامی پایان می یابد. در جلوی این ایوان سنگ مكعبی وجود دارد كه به آن شاخص گویند و از آن برای تعیین ظهر حقیقی استفاده می شده است كه چون سایه جدار غربی آن محو شود ظهر حقیقی معلوم می شود. حجراتی كه در این ضلع موجود است، درب كوتاهی دارند و فقط پستو ندارد.
ایوان جنوبی به دلیل استقبال قبله مهم ترین ایوان مدرسه محسوب و از اهمیت ویژه ای برخوردار است به همین منظور محراب، منبر، شبستان، گنبد، مناره در این ایوان واقع شده اند همچ نین اكثر كاشیكاری وطرح و نقش های گوناگون مدرسه متعلق به این ایوان می باشد.
شبستان مدرسه
شبستان مسقف مدرسه چهارباغ که در ضلع شرقی مدرسه بناشده، با دربی منبتکاری به محوطه زیر گنبد میرسد که دارای 3 محراب است و کتیبههای اطرافش را هم «محمد مؤمن الحسینی» به سال 1118 هجری قمری کتابت کرده است. شبستان مسقف مدرسه چهارباغ درضلع شرقی ایوان جنوبی بنا شده وبوسیله درب منبت كاری نفیس با ایوان جنوبی ارتباط می یابد. معنای اصطلاحی شبستان « بیت الشتاء» می باشد و به دلیل قطور بودن دیواره هاوكوتاه بودن سقف آن سرمابه این مكان كمتر نفوذ كرده ودر زمستانها به عنوان مسجد وكلاس درس مورد استفاده قرار می گرفته است .این شبستان دارای 12 تاقنما می باشد كه اگر شخصی در زیر كانون هركدام از این 12 تاق بر روی سنگی كه نسبت به سایر سنگهای اطراف خود بزرگتر است بایستد و صحبت كند، صدای او تغییر نموده واین تغیر صدا صرفا برای خود گوینده آشكار می شود . نكته دوم اینكه اگر دوفرد به یك اندازه معین از نقطه مركزی(سنگ وسط) فاصله بگیرند وقرینه یكدیگر بایستند ویكی از آن افراد شروع به صحبت نماید شخص مقابل صدای او را به صورت بم دریافت می نماید ولی خود گوینده متوجه این حالت نمی شود. نكته سوم اینكه اگر در حاشیه گوشه ستونها به شكل مورب شخصی در یكی از حاشیه مقابل(ضربدری) گوش فرا می دهد متوجه صدا می شود. در زمان صفویه و قاجاریه به موجب روشن كردن آتش دراین بنا بوده كه خیلی سیاه وتاریك شده بوددر اوایل انقلاب تراش مختصری بر روی آجرهای آن توسط كارشناسان داده شده تابنابه شكل ساخت اولیه روشن شود.
گنبد مدرسه
گنبد مدرسه چهار باغ بعد از گنبد مسجد شیخ لطف الله قرار دارد ولى در مجلل آن كه با طلا و نقره تزیین شده از لحاظ زرگرى و طلاكارى و طراحى و قلمزنى در نظر استادان بزرگ امروز این فن شاهكارى از صنایع ظریفه است و نظیر ندارد. گنبد این بنا دو پوسته به صورت یک پوسته درونی و یك پوسته بیرونی است. در بین این دو پوسته از تعدادی چوب بسیار ضخیم به صورت افقی و عمودی استفاده شده تا استحكام و مقاومت گنبد حفظ شود. دور گنبد چهار پنجره از جنس كاشی معرق وجود دارد كه جهت تامین نور ایوان وهمچنین تهـویه هـوا تعـبیه شده اند. ارتفاع بین نوك پوسته بیرونی گنبد تا كف ایوان 38 متر می باشد. فاصله دو پوست گنبد 8 متر می باشد. علت دو پوسته بودن گنبد نیز استحكام و زیبائی است و جریان هوا و علت دو پوسته بودن پنجره ها نیامدن پرندگان به داخل است.
محراب
این بنا دارای سه محراب می باشد، دراطراف محراب ها آیاتی از قرآن كتابت شده است محراب اول و سوم مزین به آیه 143 سوره بقره می باشد كه مربوط به تغییر قبله مسلمین می باشد ، محراب دوم نیز مزین به آیه 82 از سوره اسرا(بنی اسرائیل) است. تمام سطوح داخلی بنا به قسمتهای کوچکی تقسیم میشود که هر کدام با کاشی تزئین شده و منبری زیبا با سنگ مرمرین که نمونه زیباترین منابر حجاری ایرانی است نیز با محرابی بسیار زیبا همراه با خوشنویسی های عبدالرحیم جزایری به چشم میخورد که به منبر و محراب «دروازه پله» معروف است. محراب مدرسه یكی از ظریف ترین وزیباترین نوع كاشی كاری معرق و مقرنس را در خود جای داده است و طرح موجود در این نقوش چهار علی بوده كه بیانگر شیعه بودن حكومت آن زمان واحترام ویژه آنها به اهل بیت(ع) و حضرت علی(ع) می باشد.
منبر
در كنار محراب منبری از سنگ مرمر وجود دارد كه شاهكار معماری آن عصر محسوب می شود زیرا سنگ این منبر به صورت یكپارچه و یكدست بوده و پلها وبدنه به یكدیگر متصل است. این منبر دارای 12 پله بوده كه این نكته نیز دلالت براهمیت به اهل بیت(ع) را می رساند.
کتیبه ها
کتیبه سر در با خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی لاجورد، سال 1112 هجری قمری را بر خود دارد که به وسیله عبدالرحیم جزایری نگاشته شده است و دو دهانه سر درب نیز با کاشیهای فیروزهای تزئین شده و بر روی دو پایه سنگ مرمرین گلدانی به شکلی زیبا قرارگرفته و در دو طرف درب نیز دو سکوی مرمرین عالی ساخته شده است. در اطراف سرسرای مدرسه اشعاری به خط زیبای نستعلیق مربوط به سال 1119 هجری به چشم میآید و کتیبه افقی داخل گنبد هم به سال 1121 توسط جزایری نگاشته شده است.
درب هفت هنر
درب نقره پوش و طلاكاری شده به عنوان درب اصلی مدرسه كه شامل دو لنگه است، از چوب چنار ساخته شده و با روكش نقره و طلا تزئین شده است. سازنده این درب ارزشمند عبدالطیف تبریزی و خطاط آن محمد صالح اصفهانی می باشد. این درب مشهور به درب هفت هنر می باشد، زیرا هفت هنربسیار ظریف وخیره كننده را در خود جای داده است. این هفت هنر عبارتند از زرگری، نقاشی، مطلا، منبت، منیله، قابلمه، و هنر قلمزنی که عمده ترین دلیل بی نظیری این درب نفیس نیز وجود همین هفت هنر است. اشعاری كه برروی لنگه سمت راست نوشته شده، در مدح شاه سلطان حسین صفوی بوده و اشعاری كه بر روی لنگه سمت چپ نوشته شده، درشان و منزلت علم وعلم آموزی است. در وسط دو لنگه درب، دو كوبه از جنس تمام نقره بوده كه در زمان مشروطیت به سرقت رفته است به همین منظور در زمان قاجاریه درب دیگری(چوبی قهوه ای رنگ) به متظور حفاظت از درب اصلی به این ورودی اضافه شده است. در پشت درب نقاشی های زیبائی وجودداشته كه تا حدی از بین رفته است.
سنگاب
دو سنگاب در داخل مدرسه چهارباغ یکی در سرسرای ورودی و دیگری در صحن مدرسه قرار دارند. سنگاب سرسرای ورودی از جنس سنگ پارسی است و بر روی آن کتیبه صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث برجسته در لوحه های کوچکی کنده کاری شده است. هم چنین بر طبق کتیبه، سنگاب در ماه شعبان سال 1110 هجری قمری توسط سنگ تراشی به نام «محمد طاهر» ساخته شده است. در وسط دو لوح آخر عبارات زیر به خط نستعلیق وجود دارد: «کتیبه اقل الطلبة محمد مهدی الحسینی عفی عنه»(در شهر شعبان المعظم سنه 1110 به اتمام رسید عمل کمترین محمد طاهر). سنگاب موجود در صحن مدرسه روبروی ایوان جنوبی قرار گرفته و آنهم از جنس سنگ پارسی است. کتیبه این سنگاب به شرح زیر است: «وفق حضرت امام حسین صلوات الله و سلامه علیه نمود این سنگاب را حاجی ابوالحسن اردکانی فی شوال المکرم سنة تسعین و الف» بر طبق کتیبه، سنگاب را در سال 1090 ه.ق ساخته اند. از آنجایی که سال ساخت مدرسه چهارباغ بین سالهای 1116 و 1126 ه.ق و در زمان حکومت سلطان حسین صفوی است، چنین استنباط می شود که سنگاب قبل از ساختمان مدرسه در جای دیگری قرار داشته و بعدها به صحن مدرسه انتقال داده شده است.
در وسط هشتی ورودی یك سنگاب بسیار نفیس و ارزشمند وجود دارد كه در نوع خود كم نظیر است. دورتا دور این سنگاب توسط یكی از طلاب عصر صفوی به صلوات بر چهارده معصوم مزین شده است. جنس این سنگاب از سنگ آذرین درونی می باشد كه در داخل این سنگ حفره های بسیار ریزی وجود دارد كه هوا در داخل این حفره ها جریان دارد و موجب می شود كه آب داخل این سنگاب خنك نگه داشته شود. قابل ذكر است كه این سنگاب در همین محل ساخته شده است.
حجره شاه سلطان حسین
اغلب حجره های مدرسه چهارباغ دارای نقش واحدی هسنتد كه از یک اتاق نشمین در جلو و قسمتی به صورت صندوقخانه در عقب و قسمت دیگری بصورت بالاخانه تشكیل می شود و در بین آنها حجره ضلع شمالی مدرسه از سمت مغرب به حجره شاه سلطان حسین معروف است كه از لحاظ تزئینات داخلی با سایر حجره ها متفاوت است. شاه سلطان حسین قسمتی از ایام عمر خود را در حجره مخصوص خود به شركت در مباحث دینی با علمای بزرگ گذرانده است. هم چنین بعد از شورش افغان@ها وتسلط محمود افغان بر اصفهان وتصاحب تاج و تخت شاهی، شاه سلطان حسین صفوی به این مدرسه منتقل و به مدت 7 سال در همین اتاق سكونت گزیدند. بعد از گذشت 7 سال از طغیانگری و خونریزی افغانها در اصفهان و برخی شهرهای دیگر ایران، نادرشاه افشار از كلات مشهد قیام نموده وبار دیگر استقلال را به ایران باز می گرداند. در این هنگام(قیام نادر) دستور قتل شاه سلطلن حسین از طرف اشرف افغان صادر شده و نهایتا بدست غلام خویش كه از كودكی با وی هم بازی و نمك پرورده او بوده كشته می شود. تنها چیزی كه از آن زمان به یادگار مانده زیلویی است كه هم اكنون نیز در همین حجره پهن می باشد در اطراف این زیلو این بیت شعر که: این مدرسه كه روح فزاست وقف نواب اشرف اعلا ست، تكرار شده است. این حجره با آب طلا نقاشی شده است وهیچ گونه تغییری با زمان اولیه ندارد در صندوقخانه این اتاق یكی از زیباترین بخاری های موجود قدیمی با طاوسی در بالا موجود است و دراطراف بخاری دو نقاشی زیبا كه نمادی از تاج شاهی است به چشم می خورد. این حجره در زمان ظل السلطان بر روی طلا كاریش گچ سفید كشیده شده است كه بعد از پیروزی انقلاب با صرف 2 سال وقت وهزینه بسیار گزافی به دست استاد كاران، گچ از روی رنگ پاك شده است. هم چنین در ضلع غربی مدرسه حجره ایی وجود دارد كه رنگ آب نقره دارد وهنوز گچ كشیده شده بر روی نقره وجود دارد.
نهر روان مدرسه
در سطح شهر زیبای اصفهان نهرهای متعددی وجود دارد كه همگی انشعاباتی از زاینده رود بوده ودر گویش اصفهان به این نهرها لفظ «مادی» گفته می شود. در زمان صفویه شیخ بهائی به دلیل گسترش و تحول شهر اصفهان تغییراتی را در این سیستم آب رسانی انجام داده است. یكی از این نهرها به نام فرشادی یا مادی فرشادی از وسط این مدرسه عبور می كند كه لطافت و شادابی خاصی به این بنا می دهد. اساسا ساخت این بنا در این محل به خاطر همین نهر بوده و به نظر می آید با بالا رفتن بهداشت و دسترسی همیشگی به آب مدرسه در این محل بنا شده است، عمق نهر به حدود 4 متر می رسیده كه به مرور پر شده است. در نیمه شمالی مدرسه نیز حوضی وجود دارد كه در دوره قاجاریه به این بنا اضافه شده است.
مدرسه چهارباغ دارای مساحتی حدود 8550 متر مربع است و مساحت حیاط آن نیز3900 مترمربع و هم چنین تعداد 120 حجره دارد.
موقوفات
مادر شاه سلطان حسین، برای اداره این مدرسه و ترویج علوم دینی در آن، چند کاروانسرا و بازار و مواردی دیگر در اصفهان و چند شهر دیگر را وقف آن کرده، تا از درآمدش مخارج این مدرسه و هزینه مرمتش تأمین شود.
وقفنامه
شاه سلطان حسين نيز در سال 1118 هجری که ساختمان آجري مدرسه مشرف بر تمامشدن بود، طي وقفنامهاي، تمامي زمين مدرسه، گنبد، ايوان و شبستان متصل به آن و ايوان جنوبي و صفّه مغربي قرينه در را به صيغه مسجد، وقف کافه شيعيان اثني عشريه کرد و حجرههاي تحتاني و فوقاني را وقف بر طالبان علوم دينيه اثني عشري صحيح الاعتقاد نمود. همچنين عرصهها، حوضها، چاه، مطبخ و باقي عمارات مدرسه وقف طالب علمان و نمازکنندگان در مسجد و ساير صادرين و واردين گرديد. نسخه اصل وقفنامه مزبور اکنون به شماره 8549 در موزه ايران باستان موجود است و استاد محمدتقي دانشپژوه در جلد دوم نشريه نسخههاي خطي طي فهرستي که از نسخههاي خطي موزه ايران باستان ارائه دادهاند، در خصوص اين وقفنامه چنين نگاشتهاند: وقفنامه شماره 8549، رقاع با قلم ميرزا احمد نيريزي مورخ 1129 هجری، با سرلوح و حاشيهسازي و جدول و ستونبندي به زر و لاجورد و شنگرف. عنوان زرين، کاغذ فرنگي، جلد تيماج سرخ با آستر چرمي سبز در کتابخانه بهمن ميرزا پسر عباسميرزا بوده است. درباره وقف ابوالمظفر ابوالمنصور شاه سلطان حسين موسوي حسيني صفوي بهادرخان است زمين مسجد و مدرسه پهلوي چهارباغ شهر سپاهان را که نزديک به نُهجريب است با توليت پادشاه وقت و مورخ 15 رجب 1118 با گواهي محمد مؤمن وزير ديوان و جمالالدين محمد خوانساري و محمدباقر پسر اسماعيل حسيني خاتونآبادي مدرس همين مدرسه سلطاني و محمدباقر حسيني و محمدزمان حسني حسيني. در صفحه عنوان وقفنامه توضيحي وجود دارد که متن کامل آن چنين است:«رساله خط ميرزا احمد به تاريخ سنه هزار و دويست و پنجاه و نه، داخل کتابخانه نواب شاهزاده کامياب بهمن ميرزا بهين خلف وليعهد مغفور مبرور عباس ميرزا گرديد. في شهر شعبان سنه 1259». «اين وقفنامه را نواب مستطاب محمدرحيم ميرزا ولد مرحوم مغفور شاهزاده به رسم يادگاري به بنده مرحمت نمودند. چندي هم به عاريت نزد من خواهد بود.في شهر رجب 1315، جعفرقلي»
سجع مهر: يگانه گوهر درياي خسروي بهمن به روي دو صفحه نخست وقفنامه همچنين سه سجع مهر وجود دارد که متعلق به شهود وقفنامه است، وجود اين مهرها حاکي از آن است که وقفنامه سواد نبوده بلکه نسخه اصل است.
موزه كاشىكارى اصفهان
مدرسه چهارباغ از لحاظ كاشیکارى انواع مختلف این فن مانند كاشی هاى هفت رنگ و معرق و گره سازى و پیلى و معقلى را در خود جای داده و و در حقیقت موزه كاشىكارى اصفهان است.
فعالیت کنونی
مدرسه علمیه چهارباغ اما صادق(ع) با چنین معماری وهنر باشکوهی که تنها بخشی از آن برای مخاطبین متذکر شدیم، بعد از گذشت قرن ها هنوز مأمن سربازان امام زمان(طلاب و روحانیون و مبلغین) علوم دینی و اسلامی است و زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان مدیریت می شود.
در نگاه پایانی، همین بس که «اوژن فلاندن» سیاح غربی، مدرسه چهارباغ را اعجوبه معماری و دارای جذابیت سحرآمیز توصیف میکند، همچنین «کنت دوگوبینو» دیگر جهانگرد اروپایی در سفرنامهاش این بنا را شاهکار مسلم معماری جهان و دلپذیر ترین بنای اصفهان میداند.
12168/135
موقعیت جغرافیایی
مدرسه تاریخی چهارباغ که به حوزه علمیه امام صادق(ع) سپرده شده، در ضلع شرقی خیابان چهارباغ قرار دارد و آخرین بنای نفیس و باشکوهی است که در عصر صفویان در اصفهان ساخته شده که به مدرسه «مادر شاه» و نیز مدرسه «سلطانی» هم معروف است. در شمال مدرسه چهارباغ بازارچهای زیبا قرار دارد که بالاتر از سطح مدرسه است و در قدیم به بازارچه شاهی یا بازار بلند معروف بوده است. همچنین بخش شرقی این بنا که به دلیل استفاده هتل عباسی از آن برای تمام جهانگردان و گردشگران داخلی و خارجی معرف حضور است نیز بنای مشهور کاروان سرای «مادر شاه» را در برمیگیرد و اکنون در مرحله مرمت و بازسازی کامل توسط سازمان میراث قرار دارد. صحن شرقی مهمانسرای عباسی که برای پذیرایی در فضای باز هم از آن استفاده میشود با چشمانداز زیبای گنبد و مدرسه چهارباغ نمایی زیبا و به یاد ماندنی برای مسافران و گردشگران رقم زده که در قاب عکسهای زیادی به یادگار مانده است.
قدمت تاریخی
مدرسه چهارباغ در زمان شاه سلطان حسین در سال 1116 تا 1126 هجری قمری و در طول مدت 10 سال ساخته شد و به «کلکسیون کاشیکاری ایران» معروف است. هیچ بنای ایرانی دیگر به مانند مدرسه چهارباغ از نظر کاشیکاریهای خاص و زیبا اهمیت ندارد و بسیاری از جهانگردان و پژوهشگران در سفرنامهها و کتب خود به این مورد مهم اذعان کردند. به قول بسیاری از محققین این مجموعه، شامل مدرسه و مسجد و کاروانسرا بوده که باغات و مزارع و بازارها و املاک و مغازههای هم در سایر نقاط به عنوان موقوفات دارد، ولی آنچه امروز باقی است حدود 8500 مترمربع مساحت است که پس از انقلاب در اختیار حوزه علمیه قرارگرفته و بر «مدرسه امام صادق (ع)» نامگذاری شده است.
وجه تسمیه
دلیل نامیدن به «سلطانی»: وجه تسمیه این بنا به مدرسه سلطانی بدین جهت است كه یك مدرسه شاهی بوده و خود شاه نیز دراین مدرسه دارای حجره ای بوده وپاره ای ازاوقات خود را در اینجا سپری می كرده است.
دلیل نامیدن به «مادرشاه»: اولا فكر ساخت این بنا متعلق به مادر شاه بوده است، ثانیا بدین جهت كه مادر شاه سلطان حسین چند كاروانسرا وبازار را وقف این مدرسه كرده است.
دلیل نامیدن به «چهارباغ»: بدین جهت كه از نظر موقعیت جغرافیایی در خیابان چهارباغ واقع شده است.
دلیل نامیدن به «امام صادق(ع)»: بدین جهت كه حوزه علمیه بوده و بخش عمده ای از فقه ما شیعیان متعلق به این امام همام است.
مدرسه ای چهار ایوانی
مدرسه چهارباغ به صورت 4 ایوانی ساختهشده و نمای خارجی عمارت شامل سر دری بلند و باشکوه است که 17 تاق نمای دو طبقه آجری در اطرافش خودنمایی میکند و کاشیهای ریز و ظریف، همراه با مقرنسکاریهای پر نقش و نگار در ورودی آن خبر از شکوه و عظمت چند برابری در داخل بنا دارد. ایوانها و حجرهها رو به باغی ساختهشده که جویباری هم به نام «مادی فرشادی» از آن میگذرد که صحن مدرسه را از نمونههای عالی معماری درونگرا و بومی عصر صفوی قرار میدهد. حجرههایی هم در دو طبقه در فواصل ایوانهای مدرسه برای سکونت طلاب ساختهشده که دارای نقشه یکسان، تشکیلشده از اتاق نشیمن، صندوقخانه و بالا خانه است که ایوان خوش زیبای جلوی هر حجره خودنمایی میکند.
از ایوان شرقی نیز همانند سایر ایوانها به عنوان مسجد و كلاس درس استفاده می شود بیش ترین كاربرد خط بنایی مدرسه در این ایوان موجود است . بر دو جرز طرفین ایوان شرقی مدرسه به خط بنایی سه رگه معرق(دومشكی ویك سفید) بر زمینه فیروزه ای سوره قدر و عصر نوشته شده است . هم چنین بر چهار جرز داخل ایوان به خط بنایی سه رگه ای(دولاجوردی ویك زرد ) بر زمینه فیروزهای سوره اخلاص نوشته شده است. هلال داخل ایوان و تاق آن به خط بنایی لاجوردی معرق بر زمینه سفید در الواح جدا از هم اسماءالله وتعدادی روایات مذهبی استفاده شده است . كتیبه افقی نمای خارجی ایوان شرقی به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی با «عن ابی عبدالله علیه السلام « آغاز می شود ودر حاشیه سمت چپ كتیبه این ایوان تاریخ تعمیر به سال» فی شوال 1346«نقش بسته است . از دیگر نكات جالب توجه این می توان به مقرنس های زیبای تاق آن اشاره كرد كه شكوه وجلوه گری خاصی به این ایوان داده اند.
ایوان شمالی به شیوه ایوان جنوبی با كاشی های نفیس هفت رنگ تزئین شده واز نفایس آن داشتن پنجره معرق وبی نظیری است كه در قسمت فوقانی مدخل كه ایوان را به سرسرای شمالی مدرسه ارتباط می دهد نصب شده است. مدخلی با درب نفیس به بازارچه بلند(بازار هنر) كه آن نیز از احداثات شاه سلطان حسین می باشد ارتباط پیدا می كند. لازم به ذكراست مدرسه دارای هفت درب تمامی نقاط بوده است. سردرب مدرسه در بازار با كاشیهای معرق آراسته شده و كتیبه آن به خط ثلث سفید معرق بر زمینه كاشی لاجوردی رنگ بقلم عبدالرحیم جزایری و مورخ 1112 هجری قمری است. اشعار سرسرای این ایوان كه به خط محمد صالح اصفهانی مورخ به سال 1118 و 1119 هجری قمری در الواح جداگانه به خط نستعلیق سفید برزمینه كاشی لاجوردی می باشد با این مضمون آغاز می شود: ابر عالمگیر گوهر قطره بحر كرم عالم آرا آفتاب داد ودین سلطان حسین بر هلال تاق ایوان شمالی مدرسه چهارباغ بخط ثلث سفید برزمینه لاجوردی به ترتیب آیه 35 از سوره نور، آیه 56 از سوره احزاب، آیه 55 از سوره مائده و آخر كتیبه به عبارت «صدق ا... وصدق رسوله النبی الكریم» ختم می شود. بر نمای خارجی این ایوان روایتی از حضرت رسول درباره فضیلت علم و مقام و وظیفه متعلم بخط ثلث بر زمینه خشت لاجوردی بقلم محمدمحسن علی نقی امامی مورخ به سال 1119 كه با «روی عن رسول ا..». آغاز و با نام علی نقی امامی پایان می یابد. در جلوی این ایوان سنگ مكعبی وجود دارد كه به آن شاخص گویند و از آن برای تعیین ظهر حقیقی استفاده می شده است كه چون سایه جدار غربی آن محو شود ظهر حقیقی معلوم می شود. حجراتی كه در این ضلع موجود است، درب كوتاهی دارند و فقط پستو ندارد.
ایوان جنوبی به دلیل استقبال قبله مهم ترین ایوان مدرسه محسوب و از اهمیت ویژه ای برخوردار است به همین منظور محراب، منبر، شبستان، گنبد، مناره در این ایوان واقع شده اند همچ نین اكثر كاشیكاری وطرح و نقش های گوناگون مدرسه متعلق به این ایوان می باشد.
شبستان مدرسه
شبستان مسقف مدرسه چهارباغ که در ضلع شرقی مدرسه بناشده، با دربی منبتکاری به محوطه زیر گنبد میرسد که دارای 3 محراب است و کتیبههای اطرافش را هم «محمد مؤمن الحسینی» به سال 1118 هجری قمری کتابت کرده است. شبستان مسقف مدرسه چهارباغ درضلع شرقی ایوان جنوبی بنا شده وبوسیله درب منبت كاری نفیس با ایوان جنوبی ارتباط می یابد. معنای اصطلاحی شبستان « بیت الشتاء» می باشد و به دلیل قطور بودن دیواره هاوكوتاه بودن سقف آن سرمابه این مكان كمتر نفوذ كرده ودر زمستانها به عنوان مسجد وكلاس درس مورد استفاده قرار می گرفته است .این شبستان دارای 12 تاقنما می باشد كه اگر شخصی در زیر كانون هركدام از این 12 تاق بر روی سنگی كه نسبت به سایر سنگهای اطراف خود بزرگتر است بایستد و صحبت كند، صدای او تغییر نموده واین تغیر صدا صرفا برای خود گوینده آشكار می شود . نكته دوم اینكه اگر دوفرد به یك اندازه معین از نقطه مركزی(سنگ وسط) فاصله بگیرند وقرینه یكدیگر بایستند ویكی از آن افراد شروع به صحبت نماید شخص مقابل صدای او را به صورت بم دریافت می نماید ولی خود گوینده متوجه این حالت نمی شود. نكته سوم اینكه اگر در حاشیه گوشه ستونها به شكل مورب شخصی در یكی از حاشیه مقابل(ضربدری) گوش فرا می دهد متوجه صدا می شود. در زمان صفویه و قاجاریه به موجب روشن كردن آتش دراین بنا بوده كه خیلی سیاه وتاریك شده بوددر اوایل انقلاب تراش مختصری بر روی آجرهای آن توسط كارشناسان داده شده تابنابه شكل ساخت اولیه روشن شود.
گنبد مدرسه
گنبد مدرسه چهار باغ بعد از گنبد مسجد شیخ لطف الله قرار دارد ولى در مجلل آن كه با طلا و نقره تزیین شده از لحاظ زرگرى و طلاكارى و طراحى و قلمزنى در نظر استادان بزرگ امروز این فن شاهكارى از صنایع ظریفه است و نظیر ندارد. گنبد این بنا دو پوسته به صورت یک پوسته درونی و یك پوسته بیرونی است. در بین این دو پوسته از تعدادی چوب بسیار ضخیم به صورت افقی و عمودی استفاده شده تا استحكام و مقاومت گنبد حفظ شود. دور گنبد چهار پنجره از جنس كاشی معرق وجود دارد كه جهت تامین نور ایوان وهمچنین تهـویه هـوا تعـبیه شده اند. ارتفاع بین نوك پوسته بیرونی گنبد تا كف ایوان 38 متر می باشد. فاصله دو پوست گنبد 8 متر می باشد. علت دو پوسته بودن گنبد نیز استحكام و زیبائی است و جریان هوا و علت دو پوسته بودن پنجره ها نیامدن پرندگان به داخل است.
محراب
این بنا دارای سه محراب می باشد، دراطراف محراب ها آیاتی از قرآن كتابت شده است محراب اول و سوم مزین به آیه 143 سوره بقره می باشد كه مربوط به تغییر قبله مسلمین می باشد ، محراب دوم نیز مزین به آیه 82 از سوره اسرا(بنی اسرائیل) است. تمام سطوح داخلی بنا به قسمتهای کوچکی تقسیم میشود که هر کدام با کاشی تزئین شده و منبری زیبا با سنگ مرمرین که نمونه زیباترین منابر حجاری ایرانی است نیز با محرابی بسیار زیبا همراه با خوشنویسی های عبدالرحیم جزایری به چشم میخورد که به منبر و محراب «دروازه پله» معروف است. محراب مدرسه یكی از ظریف ترین وزیباترین نوع كاشی كاری معرق و مقرنس را در خود جای داده است و طرح موجود در این نقوش چهار علی بوده كه بیانگر شیعه بودن حكومت آن زمان واحترام ویژه آنها به اهل بیت(ع) و حضرت علی(ع) می باشد.
منبر
در كنار محراب منبری از سنگ مرمر وجود دارد كه شاهكار معماری آن عصر محسوب می شود زیرا سنگ این منبر به صورت یكپارچه و یكدست بوده و پلها وبدنه به یكدیگر متصل است. این منبر دارای 12 پله بوده كه این نكته نیز دلالت براهمیت به اهل بیت(ع) را می رساند.
کتیبه ها
کتیبه سر در با خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشی لاجورد، سال 1112 هجری قمری را بر خود دارد که به وسیله عبدالرحیم جزایری نگاشته شده است و دو دهانه سر درب نیز با کاشیهای فیروزهای تزئین شده و بر روی دو پایه سنگ مرمرین گلدانی به شکلی زیبا قرارگرفته و در دو طرف درب نیز دو سکوی مرمرین عالی ساخته شده است. در اطراف سرسرای مدرسه اشعاری به خط زیبای نستعلیق مربوط به سال 1119 هجری به چشم میآید و کتیبه افقی داخل گنبد هم به سال 1121 توسط جزایری نگاشته شده است.
درب هفت هنر
درب نقره پوش و طلاكاری شده به عنوان درب اصلی مدرسه كه شامل دو لنگه است، از چوب چنار ساخته شده و با روكش نقره و طلا تزئین شده است. سازنده این درب ارزشمند عبدالطیف تبریزی و خطاط آن محمد صالح اصفهانی می باشد. این درب مشهور به درب هفت هنر می باشد، زیرا هفت هنربسیار ظریف وخیره كننده را در خود جای داده است. این هفت هنر عبارتند از زرگری، نقاشی، مطلا، منبت، منیله، قابلمه، و هنر قلمزنی که عمده ترین دلیل بی نظیری این درب نفیس نیز وجود همین هفت هنر است. اشعاری كه برروی لنگه سمت راست نوشته شده، در مدح شاه سلطان حسین صفوی بوده و اشعاری كه بر روی لنگه سمت چپ نوشته شده، درشان و منزلت علم وعلم آموزی است. در وسط دو لنگه درب، دو كوبه از جنس تمام نقره بوده كه در زمان مشروطیت به سرقت رفته است به همین منظور در زمان قاجاریه درب دیگری(چوبی قهوه ای رنگ) به متظور حفاظت از درب اصلی به این ورودی اضافه شده است. در پشت درب نقاشی های زیبائی وجودداشته كه تا حدی از بین رفته است.
سنگاب
دو سنگاب در داخل مدرسه چهارباغ یکی در سرسرای ورودی و دیگری در صحن مدرسه قرار دارند. سنگاب سرسرای ورودی از جنس سنگ پارسی است و بر روی آن کتیبه صلوات بر چهارده معصوم به خط ثلث برجسته در لوحه های کوچکی کنده کاری شده است. هم چنین بر طبق کتیبه، سنگاب در ماه شعبان سال 1110 هجری قمری توسط سنگ تراشی به نام «محمد طاهر» ساخته شده است. در وسط دو لوح آخر عبارات زیر به خط نستعلیق وجود دارد: «کتیبه اقل الطلبة محمد مهدی الحسینی عفی عنه»(در شهر شعبان المعظم سنه 1110 به اتمام رسید عمل کمترین محمد طاهر). سنگاب موجود در صحن مدرسه روبروی ایوان جنوبی قرار گرفته و آنهم از جنس سنگ پارسی است. کتیبه این سنگاب به شرح زیر است: «وفق حضرت امام حسین صلوات الله و سلامه علیه نمود این سنگاب را حاجی ابوالحسن اردکانی فی شوال المکرم سنة تسعین و الف» بر طبق کتیبه، سنگاب را در سال 1090 ه.ق ساخته اند. از آنجایی که سال ساخت مدرسه چهارباغ بین سالهای 1116 و 1126 ه.ق و در زمان حکومت سلطان حسین صفوی است، چنین استنباط می شود که سنگاب قبل از ساختمان مدرسه در جای دیگری قرار داشته و بعدها به صحن مدرسه انتقال داده شده است.
در وسط هشتی ورودی یك سنگاب بسیار نفیس و ارزشمند وجود دارد كه در نوع خود كم نظیر است. دورتا دور این سنگاب توسط یكی از طلاب عصر صفوی به صلوات بر چهارده معصوم مزین شده است. جنس این سنگاب از سنگ آذرین درونی می باشد كه در داخل این سنگ حفره های بسیار ریزی وجود دارد كه هوا در داخل این حفره ها جریان دارد و موجب می شود كه آب داخل این سنگاب خنك نگه داشته شود. قابل ذكر است كه این سنگاب در همین محل ساخته شده است.
حجره شاه سلطان حسین
اغلب حجره های مدرسه چهارباغ دارای نقش واحدی هسنتد كه از یک اتاق نشمین در جلو و قسمتی به صورت صندوقخانه در عقب و قسمت دیگری بصورت بالاخانه تشكیل می شود و در بین آنها حجره ضلع شمالی مدرسه از سمت مغرب به حجره شاه سلطان حسین معروف است كه از لحاظ تزئینات داخلی با سایر حجره ها متفاوت است. شاه سلطان حسین قسمتی از ایام عمر خود را در حجره مخصوص خود به شركت در مباحث دینی با علمای بزرگ گذرانده است. هم چنین بعد از شورش افغان@ها وتسلط محمود افغان بر اصفهان وتصاحب تاج و تخت شاهی، شاه سلطان حسین صفوی به این مدرسه منتقل و به مدت 7 سال در همین اتاق سكونت گزیدند. بعد از گذشت 7 سال از طغیانگری و خونریزی افغانها در اصفهان و برخی شهرهای دیگر ایران، نادرشاه افشار از كلات مشهد قیام نموده وبار دیگر استقلال را به ایران باز می گرداند. در این هنگام(قیام نادر) دستور قتل شاه سلطلن حسین از طرف اشرف افغان صادر شده و نهایتا بدست غلام خویش كه از كودكی با وی هم بازی و نمك پرورده او بوده كشته می شود. تنها چیزی كه از آن زمان به یادگار مانده زیلویی است كه هم اكنون نیز در همین حجره پهن می باشد در اطراف این زیلو این بیت شعر که: این مدرسه كه روح فزاست وقف نواب اشرف اعلا ست، تكرار شده است. این حجره با آب طلا نقاشی شده است وهیچ گونه تغییری با زمان اولیه ندارد در صندوقخانه این اتاق یكی از زیباترین بخاری های موجود قدیمی با طاوسی در بالا موجود است و دراطراف بخاری دو نقاشی زیبا كه نمادی از تاج شاهی است به چشم می خورد. این حجره در زمان ظل السلطان بر روی طلا كاریش گچ سفید كشیده شده است كه بعد از پیروزی انقلاب با صرف 2 سال وقت وهزینه بسیار گزافی به دست استاد كاران، گچ از روی رنگ پاك شده است. هم چنین در ضلع غربی مدرسه حجره ایی وجود دارد كه رنگ آب نقره دارد وهنوز گچ كشیده شده بر روی نقره وجود دارد.
نهر روان مدرسه
در سطح شهر زیبای اصفهان نهرهای متعددی وجود دارد كه همگی انشعاباتی از زاینده رود بوده ودر گویش اصفهان به این نهرها لفظ «مادی» گفته می شود. در زمان صفویه شیخ بهائی به دلیل گسترش و تحول شهر اصفهان تغییراتی را در این سیستم آب رسانی انجام داده است. یكی از این نهرها به نام فرشادی یا مادی فرشادی از وسط این مدرسه عبور می كند كه لطافت و شادابی خاصی به این بنا می دهد. اساسا ساخت این بنا در این محل به خاطر همین نهر بوده و به نظر می آید با بالا رفتن بهداشت و دسترسی همیشگی به آب مدرسه در این محل بنا شده است، عمق نهر به حدود 4 متر می رسیده كه به مرور پر شده است. در نیمه شمالی مدرسه نیز حوضی وجود دارد كه در دوره قاجاریه به این بنا اضافه شده است.
مدرسه چهارباغ دارای مساحتی حدود 8550 متر مربع است و مساحت حیاط آن نیز3900 مترمربع و هم چنین تعداد 120 حجره دارد.
موقوفات
مادر شاه سلطان حسین، برای اداره این مدرسه و ترویج علوم دینی در آن، چند کاروانسرا و بازار و مواردی دیگر در اصفهان و چند شهر دیگر را وقف آن کرده، تا از درآمدش مخارج این مدرسه و هزینه مرمتش تأمین شود.
وقفنامه
شاه سلطان حسين نيز در سال 1118 هجری که ساختمان آجري مدرسه مشرف بر تمامشدن بود، طي وقفنامهاي، تمامي زمين مدرسه، گنبد، ايوان و شبستان متصل به آن و ايوان جنوبي و صفّه مغربي قرينه در را به صيغه مسجد، وقف کافه شيعيان اثني عشريه کرد و حجرههاي تحتاني و فوقاني را وقف بر طالبان علوم دينيه اثني عشري صحيح الاعتقاد نمود. همچنين عرصهها، حوضها، چاه، مطبخ و باقي عمارات مدرسه وقف طالب علمان و نمازکنندگان در مسجد و ساير صادرين و واردين گرديد. نسخه اصل وقفنامه مزبور اکنون به شماره 8549 در موزه ايران باستان موجود است و استاد محمدتقي دانشپژوه در جلد دوم نشريه نسخههاي خطي طي فهرستي که از نسخههاي خطي موزه ايران باستان ارائه دادهاند، در خصوص اين وقفنامه چنين نگاشتهاند: وقفنامه شماره 8549، رقاع با قلم ميرزا احمد نيريزي مورخ 1129 هجری، با سرلوح و حاشيهسازي و جدول و ستونبندي به زر و لاجورد و شنگرف. عنوان زرين، کاغذ فرنگي، جلد تيماج سرخ با آستر چرمي سبز در کتابخانه بهمن ميرزا پسر عباسميرزا بوده است. درباره وقف ابوالمظفر ابوالمنصور شاه سلطان حسين موسوي حسيني صفوي بهادرخان است زمين مسجد و مدرسه پهلوي چهارباغ شهر سپاهان را که نزديک به نُهجريب است با توليت پادشاه وقت و مورخ 15 رجب 1118 با گواهي محمد مؤمن وزير ديوان و جمالالدين محمد خوانساري و محمدباقر پسر اسماعيل حسيني خاتونآبادي مدرس همين مدرسه سلطاني و محمدباقر حسيني و محمدزمان حسني حسيني. در صفحه عنوان وقفنامه توضيحي وجود دارد که متن کامل آن چنين است:«رساله خط ميرزا احمد به تاريخ سنه هزار و دويست و پنجاه و نه، داخل کتابخانه نواب شاهزاده کامياب بهمن ميرزا بهين خلف وليعهد مغفور مبرور عباس ميرزا گرديد. في شهر شعبان سنه 1259». «اين وقفنامه را نواب مستطاب محمدرحيم ميرزا ولد مرحوم مغفور شاهزاده به رسم يادگاري به بنده مرحمت نمودند. چندي هم به عاريت نزد من خواهد بود.في شهر رجب 1315، جعفرقلي»
سجع مهر: يگانه گوهر درياي خسروي بهمن به روي دو صفحه نخست وقفنامه همچنين سه سجع مهر وجود دارد که متعلق به شهود وقفنامه است، وجود اين مهرها حاکي از آن است که وقفنامه سواد نبوده بلکه نسخه اصل است.
موزه كاشىكارى اصفهان
مدرسه چهارباغ از لحاظ كاشیکارى انواع مختلف این فن مانند كاشی هاى هفت رنگ و معرق و گره سازى و پیلى و معقلى را در خود جای داده و و در حقیقت موزه كاشىكارى اصفهان است.
فعالیت کنونی
مدرسه علمیه چهارباغ اما صادق(ع) با چنین معماری وهنر باشکوهی که تنها بخشی از آن برای مخاطبین متذکر شدیم، بعد از گذشت قرن ها هنوز مأمن سربازان امام زمان(طلاب و روحانیون و مبلغین) علوم دینی و اسلامی است و زیر نظر مرکز مدیریت حوزه علمیه اصفهان مدیریت می شود.
در نگاه پایانی، همین بس که «اوژن فلاندن» سیاح غربی، مدرسه چهارباغ را اعجوبه معماری و دارای جذابیت سحرآمیز توصیف میکند، همچنین «کنت دوگوبینو» دیگر جهانگرد اروپایی در سفرنامهاش این بنا را شاهکار مسلم معماری جهان و دلپذیر ترین بنای اصفهان میداند.
12168/135
نظر شما