عالی‌ترین نمونه‌های خط ثلث بر قبور فقها و علمای تخت فولاد

به گزارش ایمنا، در یادداشت قبلی به بررسی خط زیبای کوفی بر روی قبور و تکایای تخت فولاد پرداختیم و در این یادداشت به معرفی خطوط زیبای دیگری از هنر اسلامی همچون خوشنویسی، خط ثلث و طغری خواهیم پرداخت.
چندانکه خط کوفی حکایت قدمت و تقدّس آثار خوشنویسی اسلامی است، خطوط دیگر عیار هنری و ارزش حجّاری را مشخص می سازند. خط ثلث که در دانشنامه ایرانیکا از آن به امّ الخطوط یاد می شود پس از اصلاحاتِ ابن مقله، ابن بوّاب و یاقوت مستعصمی، قلمی ارزشمند در خوشنویسی شد و چندی بعد حتی جای قلم کوفی را گرفت. این قلم هم در کتابت قرآن و هم در تزئینات کتیبه های معماری جایگاه رفیعی پیدا کرده و کاربرد فراوانی در قبور و مزارات و تکایای اسلامی یافت. تناسب این خط در کادربندی های مختلف همراه با ارزشهای معنوی آن در سرتاسر جهان اسلام پذیرفته شد. خط مزار بابا رکن الدین عارف سده هشتم در سال ۷۶۳قمری، به قلم ثلث دوره تیموری با اجرای الف و لام های بسیار بلند و رشید به ویژه در سر لوح ها نگاشته شده و از آثار زیبا و بسیار ارزشمند خط ثلث است.
 

 
اوج گیری خط ثلث در دوره صفوی
یکی از اساتید گروه هنر اسلامی دانشگاه هنر در گفتگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به اینکه خط ثلث در دوره صفوی به دلیل ساختن ابنیه و عمارت های زیاد و حمایت های بی بدیل حاکمان صفوی از خوشنویسان به اوج رسید، گفت: این خط در کتاب آرایی و قرآن نگاری اسلامی نیز به چشم می آید و به ویژه از لحاظ اجرای سرسوره ها و کتابت قرآن جلوه خاصی دارد.
عزیزی در ادامه افزود: در تخت فولاد، عالی ترین نمونه های ثلث را در قبور فقها و علما مشاهده می کنیم. خط ثلث در معماری، به صورت نگارش سردرها و کتیبه های ابنیه و مساجد و تکایای هنری بی بدیل بوده و این امر از نگاه خوشنویسان تخت فولاد پنهان نمانده است. عکس زیر اثر ثلث محمد صالح اصفهانی در سال ۱۰۳۹قمری و در سر در تکیه بابا رکن الدین می باشد که در زمره اجراهای استادانه این خط است. خطوط ثلث در اغلب تکایای تخت فولاد وجود دارد.


 
 خط ثلث آغازی حماسی و اشارتی پرمعنا به وجود و جاودانگی خداوند
این خط تا دوره معاصر نیز همچنان مورد استفاده قرار گرفت و در تکیه های خوانساری و آرامگاه حاج آقا رحیم ارباب، خط ثلث استاد فضائلی قابل مشاهده است. قرابت ثلث و نسخ و نستعلیق سبب شده بود که گاهی این خطوط در کنار هم نوشته شوند که این امر از استادی خوشنویس در اقلام مختلف نشات گرفته است که نمونه ای از این هنر را در قبر زیر می توانید مشاهده کنید.
 
 
 
گاهی دور خط ثلث در اجرا زیادتر از ثلث متعارف بود که نمونه آن در تکیه سیدالعراقین موجود است و این امر تا حدودی ناشی از ملاحظات خوشنویس، سفارش دهنده و حجّار است. در ترکیب بندی خطوط مختلف یک قبر، خط ثلث آغازی حماسی و اشارتی پرمعنا به وجود وجاودانگی خداوند بود. اجراهای متنوع و بسیار زیبای آیاتی چون «الا ان اولیاء الله لا خوف علیهم ولا هم یحزنون» با ترکیب بندی های مناسب شاهدی بر این مدعاست.
 

 
 خط ثلث در دوره های صفوی به هماهنگی و ملایمت بیشتری دست یافت و از ارتفاع و پراکندگی دوره های قبلی فاصله گرفت. در واقع بهترین نمونه های ثلث در قبور تخت فولاد متعلّق به عصر صفوی است.
 هرچند که خط ثلث در عصر قاجار تحت تأثیر رواج قلم نستعلیق از رونق و شکوه قبلی اش در ابنیه و معماری ایرانی اسلامی کاسته شد، اما در خوشنویسی و حجّاری قبور همچنان از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. ضرورت نگارش آیات قرآن بر مزارات و تناسب این خط با قاب بندی های قبور اسلامی همراه با تقلید مستمرّ برخی از جملات متعارف در خوشنویسی آرامگاهی، پویایی این خط را تضمین می کرد. از این رو در قبور تخت فولاد اصفهان تا دوره معاصر، استفاده مکرّر و بسیار متنوّعی از این خط را شاهد هستیم.
 
 
 قلم طغری، گواه بزرگی و عظمت
این خط از ثلث نشأت گرفته و در اصل برای امضای فرمان های سلطنتی و نشانِ مهر سلاطین به کار می رفته و در واقع گواه بزرگی و عظمت بوده است. این خط خصلتی شاهانه دارد و شخصیتی ویژه به حروف و کلمات می دهد. هرچند که این قلم برای کتابت در نظر گرفته نشده اما برای آغاز یا خاتمه یک نوشته کیفیتی حماسی دارد و بیرق ها و دوایر خاص این قلم قدرت و شکوه خاصی به آن بخشیده است. خط طغری در تخت فولاد بنا به شأن و عظمت آن اغلب جهت ذکر و یاد خداوند و بویژه عبارات مربوط به جاودانگی اوست.
در حقیقت این قلم در قبور، نام خداوند را جایگزین نام سلاطین و تشخّص مادی آن نموده است./
12162/135