به گزارش باشگاه خبرنگاران شهر؛ کارخانه های روغن کشی سنتی را "عصاری" یا "عصارخانه" می گویند و بازار اصفهان دارای بزرگترین و مهمترین عصارخانه های ایران است. عصاری ها از نظر معماری و فنون به کار رفته در آن بسیار درخور توجه هستند. هر چند اکنون عصاری های شهر اصفهان نابود شده اند و لیکن عصارخانه شاهی در بسیاری از قسمت ها با بنای قدیمی هنوز سالم و پا برجاست.
محصول عصاری ها "روغن نباتی" بوده است که از زمان های دیرین استفاده صنعتی و دارویی داشته است؛ به عنوان روغن چراغ مورد استفاده قرار می گرفته و در مقایسه با مبالغ چشمگیری برای تامین روغن اختصاص داشته است. با توجه به فرا رسیدن فصل تابستان و شروع مسافرت ها و با هدف معرفی این بنای تاریخی و منحصر بفرد در عین حال ناشناخته در دل میدان نقش جهان به شهروندان و گردشگران، گفت و گویی داشتیم با مصطفی حیدری، مدیر موزه عصارخانه شاهی و مرکز مطالعات فرهنگ عامه که شرح آن در ذیل آمده است:
هدف از ساختن عصارخانه هادر زمان صفویه چه بوده است؟
شاه عباس صفوی همزمان که می خواست جهت رونق اقتصادی بازار را احداث کند، در میانه بازارهایی که از میدان عتیق تا میدان نقش جهان در نظر گرفته بود 18 عصارخانه از جمله این عصارخانه و عصارخانه جماله (که ساختمان منحصربفردی دارد که در حال حاضر از آن استفاده ای نمی شود)، را برای تامین روشنایی منازل احداث کرد چرا که برای شاه عباس روشنایی مراسمات خاص خود خیلی مهم بوده است. نقل است که شاه عباس برای تامین روغن مورد نیاز برای روشنایی 50000 چراغ در جشن های صفوی میدان نقش جهان این کارگاه ها را تاسیس و از آن در این جهت استفاده می کرد. اختصاص نام آن به "شاهی"، احتمالا به دلیل ساخت آن در عصر شاه عباس اول همزمان با ساخت مدرسه ملاعبدالله بوده که منصوب به این پادشاه بوده است. عصارخانه شاهی در بازار عطاری و در جوار بازار تفنگ سازان است و درآمد حاصل از فروش محصول آن به "مسجد جامع" اختصاص داشت و هم اکنون نزدیک به 2سال است که توسط شهرداری بازسازی و در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته است.
.jpg)
در مورد معماری ساختمان عصارخانه توضیح دهید؟
ساختمان عصارخانه ها معمولا به صورت بنای 2 طبقه احداث می شد. در طبقه بالا که ورودی آن بوده، انبار بزرگ، خمره ها و ظروف مختلف که روغن در آنها نگهداری می شده، قرار داشته است. در این طبقه معمولا دستگاهی به نام "گرمخانه" وجود داشته که برای بو دادن دانه های روغنی به کار می رفته است. طبقه پایین عصارخانه مهم ترین قسمت و در حقیقت محل خرد کردن دانه های روغنی و روغن گیری بوده است که فضای مستطیل شکلی دارد. کف طبقه زیرین نسبت به موقعیت مکانی و طرح کلی عصارخانه پایین تر و نسبت به سطح معابر عمومی اختلاف سطح بسیار دارد. در وسط این فضای باز یک یا 2 سکوی استوانه ای شکل با قطر سه متر قرار دارد که بر روی آن سنگ یک تکه و ضخیمی که میله یا تیره چوبی به آن متصل بوده است و توسط حیوانی می چرخیده و دانه های روغنی را خرد می کرده است.
مساحت اولیه و در حال حاضر این عصارخانه چندمتر مربع است؟
مساحت اولیه 1800متر شامل بخش های مختلف که به مرور زمان یک سری بخش ها از آن جدا یا تخریب شده است و در حال حاضر این مکان مساحت 350 مترمربع باقی مانده که 10 متر ارتفاع دارد. پاساژ ورودی عصارخانه، پیش خان یا اصطبل بود که محل نگهداری شترها و حیوانات و آسیاب را می چرخاند. 420 سال پیش، قسمتی که ورودی بازار و محلی برای دادوستد بود،در حال حاضر به عنوان بانک ملی جدا شده است.
صاحب این عصارخانه چه کسی بوده است؟
حاج عباس پورعصار قبل از انقلاب صاحب این عصارخانه بوده و با توجه به پیشرفت تکنولوژی و اختراع برق دیگر نیازی به کار این عصارخانه نبود و وقتی از دنیا رفت عصارخانه رها و فرزندانش هم به این شغل که سخت و طاقت فرساست روی خوش نشان نداده اندبه طوری که به گفته یکی از فرزندان پورعصار حتی باعث فوت2 نفر هنگام کارشده است.
چوب مورد نیاز برای قسمت تیرخانه با توجه با معماری بازار به چه صورت به عصارخانه منتقل می شد؟
این مکان برای تامین روشنایی و نور بوده است و جایی که برای تامین این نور تلاش می کند مقدس است، عصارخانه ها را مقدس می دانستند و خصوصا چوب عصاری از درخت چنار تهیه می شده است و مردم اعتقاد داشتند که این چوب نباید کج شود و باید مستقیم وارد عصارخانه ها شود برای همین در مسیری که این چوب به عصارخانه ها برسد خانه هایی وجود داشت که مردم به خاطر این اعتقاد برای تخریب قسمتی از خانه خود اعتراضی نمی کردند. عصارخانه جماله، که پشت مسجد جامع و کنار حمام شیخ بهایی است از نظر ساختمان و معماری با این عصارخانه متفاوت است. این عصارخانه سه گنبد است.
کارکرد عصارخانه شاهی چه بوده است؟
برای تامین دانه های روغنی مورد نیاز اصفهان، همچنین تاجران شهرهای دیگر هم برای تهیه و خرید این محصولات به اصفهان رفت و آمد می کردند. این عصارخانه 2کارکرد عمده داشت: 1. تهیه آرد برای تهیه نان مورد نیاز مردم 2. تهیه روغن جهت تامین روشنایی شهر که بیشتر از دانه روغنی "کی کوج" استفاده می کردند.
آیا در ایران شهر دیگری هم هست که عصارخانه داشته باشد؟
در نجف آباد، شهرضا، مبارکه، خمینی شهر عصارخانه وجود داشته است. در حال حاضر در راسته این بازار 5 تا عصارخانه بوده که الان فقط 2 تا از آنها موجود است که فقط به صورت نمادین کار می کنند. عصارخانه جماله؛ که ساختمان منحصربفردی دارد ولی متاسفانه در حال حاضر از آن استفاده ای نمی شود. عصارخانه شاهی از نظر معماری و مقاومت رو پاست. در خمینی شهر هم چند عصاره خانه وجود داشته که متاسفانه به دلیل نا آگاهی افراد محلی تخریب شده است. درشهرهای دیگر می توان به صنعت عصارخانه های یزد و قم و بعضا کرمان هم اشاره کرد. ولی به دلیل اینکه کار پرزحمت و طاقت فرسایی بوده و همچنین به دلیل پیشرفت علم و تکنولوژی دیگر نیازی به تهیه محصولات مختلفی برای استفاده و صادرات به شهرهای دیگر نبود و ساختمان آن به صورت متروکه و بی استفاده باقی مانده است.
انتهای پیام/
41/07/07
محصول عصاری ها "روغن نباتی" بوده است که از زمان های دیرین استفاده صنعتی و دارویی داشته است؛ به عنوان روغن چراغ مورد استفاده قرار می گرفته و در مقایسه با مبالغ چشمگیری برای تامین روغن اختصاص داشته است. با توجه به فرا رسیدن فصل تابستان و شروع مسافرت ها و با هدف معرفی این بنای تاریخی و منحصر بفرد در عین حال ناشناخته در دل میدان نقش جهان به شهروندان و گردشگران، گفت و گویی داشتیم با مصطفی حیدری، مدیر موزه عصارخانه شاهی و مرکز مطالعات فرهنگ عامه که شرح آن در ذیل آمده است:
هدف از ساختن عصارخانه هادر زمان صفویه چه بوده است؟
شاه عباس صفوی همزمان که می خواست جهت رونق اقتصادی بازار را احداث کند، در میانه بازارهایی که از میدان عتیق تا میدان نقش جهان در نظر گرفته بود 18 عصارخانه از جمله این عصارخانه و عصارخانه جماله (که ساختمان منحصربفردی دارد که در حال حاضر از آن استفاده ای نمی شود)، را برای تامین روشنایی منازل احداث کرد چرا که برای شاه عباس روشنایی مراسمات خاص خود خیلی مهم بوده است. نقل است که شاه عباس برای تامین روغن مورد نیاز برای روشنایی 50000 چراغ در جشن های صفوی میدان نقش جهان این کارگاه ها را تاسیس و از آن در این جهت استفاده می کرد. اختصاص نام آن به "شاهی"، احتمالا به دلیل ساخت آن در عصر شاه عباس اول همزمان با ساخت مدرسه ملاعبدالله بوده که منصوب به این پادشاه بوده است. عصارخانه شاهی در بازار عطاری و در جوار بازار تفنگ سازان است و درآمد حاصل از فروش محصول آن به "مسجد جامع" اختصاص داشت و هم اکنون نزدیک به 2سال است که توسط شهرداری بازسازی و در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفته است.
در مورد معماری ساختمان عصارخانه توضیح دهید؟
ساختمان عصارخانه ها معمولا به صورت بنای 2 طبقه احداث می شد. در طبقه بالا که ورودی آن بوده، انبار بزرگ، خمره ها و ظروف مختلف که روغن در آنها نگهداری می شده، قرار داشته است. در این طبقه معمولا دستگاهی به نام "گرمخانه" وجود داشته که برای بو دادن دانه های روغنی به کار می رفته است. طبقه پایین عصارخانه مهم ترین قسمت و در حقیقت محل خرد کردن دانه های روغنی و روغن گیری بوده است که فضای مستطیل شکلی دارد. کف طبقه زیرین نسبت به موقعیت مکانی و طرح کلی عصارخانه پایین تر و نسبت به سطح معابر عمومی اختلاف سطح بسیار دارد. در وسط این فضای باز یک یا 2 سکوی استوانه ای شکل با قطر سه متر قرار دارد که بر روی آن سنگ یک تکه و ضخیمی که میله یا تیره چوبی به آن متصل بوده است و توسط حیوانی می چرخیده و دانه های روغنی را خرد می کرده است.
مساحت اولیه و در حال حاضر این عصارخانه چندمتر مربع است؟
مساحت اولیه 1800متر شامل بخش های مختلف که به مرور زمان یک سری بخش ها از آن جدا یا تخریب شده است و در حال حاضر این مکان مساحت 350 مترمربع باقی مانده که 10 متر ارتفاع دارد. پاساژ ورودی عصارخانه، پیش خان یا اصطبل بود که محل نگهداری شترها و حیوانات و آسیاب را می چرخاند. 420 سال پیش، قسمتی که ورودی بازار و محلی برای دادوستد بود،در حال حاضر به عنوان بانک ملی جدا شده است.
صاحب این عصارخانه چه کسی بوده است؟
حاج عباس پورعصار قبل از انقلاب صاحب این عصارخانه بوده و با توجه به پیشرفت تکنولوژی و اختراع برق دیگر نیازی به کار این عصارخانه نبود و وقتی از دنیا رفت عصارخانه رها و فرزندانش هم به این شغل که سخت و طاقت فرساست روی خوش نشان نداده اندبه طوری که به گفته یکی از فرزندان پورعصار حتی باعث فوت2 نفر هنگام کارشده است.
چوب مورد نیاز برای قسمت تیرخانه با توجه با معماری بازار به چه صورت به عصارخانه منتقل می شد؟
این مکان برای تامین روشنایی و نور بوده است و جایی که برای تامین این نور تلاش می کند مقدس است، عصارخانه ها را مقدس می دانستند و خصوصا چوب عصاری از درخت چنار تهیه می شده است و مردم اعتقاد داشتند که این چوب نباید کج شود و باید مستقیم وارد عصارخانه ها شود برای همین در مسیری که این چوب به عصارخانه ها برسد خانه هایی وجود داشت که مردم به خاطر این اعتقاد برای تخریب قسمتی از خانه خود اعتراضی نمی کردند. عصارخانه جماله، که پشت مسجد جامع و کنار حمام شیخ بهایی است از نظر ساختمان و معماری با این عصارخانه متفاوت است. این عصارخانه سه گنبد است.
کارکرد عصارخانه شاهی چه بوده است؟
برای تامین دانه های روغنی مورد نیاز اصفهان، همچنین تاجران شهرهای دیگر هم برای تهیه و خرید این محصولات به اصفهان رفت و آمد می کردند. این عصارخانه 2کارکرد عمده داشت: 1. تهیه آرد برای تهیه نان مورد نیاز مردم 2. تهیه روغن جهت تامین روشنایی شهر که بیشتر از دانه روغنی "کی کوج" استفاده می کردند.
آیا در ایران شهر دیگری هم هست که عصارخانه داشته باشد؟
در نجف آباد، شهرضا، مبارکه، خمینی شهر عصارخانه وجود داشته است. در حال حاضر در راسته این بازار 5 تا عصارخانه بوده که الان فقط 2 تا از آنها موجود است که فقط به صورت نمادین کار می کنند. عصارخانه جماله؛ که ساختمان منحصربفردی دارد ولی متاسفانه در حال حاضر از آن استفاده ای نمی شود. عصارخانه شاهی از نظر معماری و مقاومت رو پاست. در خمینی شهر هم چند عصاره خانه وجود داشته که متاسفانه به دلیل نا آگاهی افراد محلی تخریب شده است. درشهرهای دیگر می توان به صنعت عصارخانه های یزد و قم و بعضا کرمان هم اشاره کرد. ولی به دلیل اینکه کار پرزحمت و طاقت فرسایی بوده و همچنین به دلیل پیشرفت علم و تکنولوژی دیگر نیازی به تهیه محصولات مختلفی برای استفاده و صادرات به شهرهای دیگر نبود و ساختمان آن به صورت متروکه و بی استفاده باقی مانده است.
انتهای پیام/
41/07/07
نظر شما