در این جلسه، در ابتدا فیلم مستند «نقش خیال»، به کارگردانی مرحوم زاون قوکاسیان به نمایش در آمد و بلافاصله پس از آن فیلم مستند «در عمق میدان» به کارگردانی بهروز ملبوس باف اصفهانی، با تاثیر گزاری خاص خود، تحسین مخاطبان را به همراه داشت.
پس از آن منتقدان جلسه، یعنی علی خدایی، پیروز کلانتری، پوریا جهانشاد و محمد تهامی نژاد به روی سن رفتند تا آغازگر نقد و بررسی این دو اثر مستند و متفاوت تاریخ مستند سازی اصفهان باشند.
تصویری از "نقش خیال"/ لوریک میناسیان در نقش مادر یسائی شاهی جانیان
فیلم نقش خیال را زاون قوکاسیان در سال 1370 ساخت. این فیلم مستند-داستانی در رابطه با گذران زندگی یِسائی شاهی جانیان در اصفهان و آثار این هنرمند ارمنی است. در این فیلم گفتار متن اصلی از زبان مادر یسائیست. در این فیلم، زاون قوکاسیان با قاب بندی های خاص خود، یِسائی را طوری به تصویر می کشد که مخاطب همراه او در کوچه پس کوچه های جلفا و اصفهان قدم می زند و نقش خیال در مخیله اش نقش می بندد. یسائی شاهی جانیان، از گروه نقاشاني است كه عمر كوتاه خود را سراسر به آموختن و خلق آثار، مينياتور گل سرخ و گل بوته ، نقاشي به شيوه هاي قاجار و آبرنگ هاي واقع گرايانه پرداخته است.
در ابتدا کلانتری با طرح موضوع فضای شهری در نقش خیال، تاثیر آن را بر این مستند مهم دانست و از خدایی به عنوان نویسنده فیلمنامه "نقش خیال"، به همراه زاون قوکاسیان خواست، تا در این رابطه بیشتر توضیح دهد.
علی خدایی نویسنده نام آشنای اصفهانی، در ابتدا ضمن اشاره به آغاز مستندسازی در اصفهان افزود: آخر دهه 60 و اوایل دهه 70، دوره جدید فیلم سازی اصفهان، با زاون قوکاسیان و رضا مهیمن، همزمان با باز شدن شبکه اصفهان آغاز شد، و از همین جا بود که اصفهان نیز وارد مستندهای جدی می شود. اما در رابطه با "نقش خیال" باید توجه کرد، این فیلم ادامه راهی است که زاون آغاز کرده بود. همچنین باید توجه کرد، اصفهان به دلیل معماری منحصر به فرد و بزرگ خود، همواره تصویر اصفهان هم همراه با معماری آن بوده است. در این فیلم و دیگر فیلم های این دوره، کارگردان از کنار معماری می گذرد ولی در داستان نویسی ما اینطور نبوده. زاون با تاثیر از کارگردان بزرگ، سرگئی پاراجانوف تصاویر منحصر به فردی را وارد نقش خیال می کند که پیش از آن سابقه نداشت. نباید از یاد ببریم که زاون از جمله اقلیت اهل سینما بود که در اصفهان زندگی می کرد و به نوعی آئین خاص خود را داشت و همواره می خواست این آئین را ثبت کند.
خدایی در ادامه با اشاره به همراهی با زاون در امر نوشتن فیلم نامه و یادداشت برداری ها، اضافه کرد: شاید مهم ترین تاثیر فضای شهری اصفهان بر "نقش خیال" تصاویری است که از اصفهان می بینیم و سپس نقاشی همان تصاویر که توسط یسائی خلق شده اند و نشان می دهند اصفهان تا چه حد توانسته بر این هنرمند تاثیرگذار باشد. از طرف دیگر در این فیلم همه چیز لحظه ای است، در نتیجه اصفهان هم به صورت لحظه ای در این مستند نمود پیدا می کند.
محمد تهامی نژاد اما، از زاویه دیگری به فیلم مستند-داستانی "نقش خیال" نگاه می کند، او ضمن یادآوری دوستی خود با زاون قوکاسیان از دهه چهل اضافه کرد: جدا کردن یک فیلم از خاطرات سازنده اش حداقل برای من سخت است. اما در رابطه با نقش خیال، در ابتدا باید اعتراف کرد، ساختن فیلم در رابطه با شخصیتی که جز یک عکس از او وجود ندارد، کار بسیار سختی است. یادم می آید، زاون می گفت، آن زمان حتی آپارتمان "یسائی شاهی جانیان" را هم در اختیار نداشتیم و مجبور شدیم آن را باز سازی کنیم.
وی در ادامه با طرح پرسشی بنیادین، صحبت های خود را پی گرفت: من از خودم می پرسم، نقش خیال، در این فیلم نقش خیال کیست؟ نقش خیال نقاش است؟ یا کارگردان ؟ نقش خیال احمدرضا احمدیست که گفتار متن را برعهده دارد و یا نقش خیال نویسندگان است ؟ به این دلیل است که می خواهم بگویم، شاعرانگی در سراسر این اثر مستتر است و این شاعرانگی از طریق، انتخاب تصاویر، بازگشت به گذشته، خاطرات و... به نمایش در می آید.
زاون قوکاسیان/ پشت صحنه نقش خیال
تهامی نژاد، در این قسمت به موضوع فرهنگ در این مستند اشاره کرد و ادامه داد: قسمت هایی از این اثر، شبیه به دیگر آثار زاون قوکاسیان، نشان دهنده فرهنگ ارامنه است. برای مثال در جایی از "نقش خیال"، غسل تعمید یِسائی، در کودکی نشان داده می شود، در حالی که چنان فرهنگ مذهبی ارامنه در این قسمت، جلوه گر می شود که دیگر برای مخاطب تفاوتی ندارد. این تصویر غسل تعمید شاهی جانیان است یا فرد دیگری. از طرف دیگر در این فیلم، نشان داده می شود که شهر چطور می تواند بر زندگی، یک انسان با فرهنگ و ریشه دیگر تاثیر بگذارد.
پوریا جهان شاد در ادامه این نقد و بررسی افزود: فضای زیستی، اجتماعی، تخیل، ادبیات و... همه و همه در این اثر حاکم هستند. در "نقش خیال" ما با شهری به شکل اتوپیایی آن مواجهیم. به تعبیر دیگر، ذهنیت فردی از شهر است که بر این اثر حاکم است. تصویر زاون از اصفهان، توصیر ذهنی و شخصی خود اوست و این تصویر است که جذابیت اثر را بالا می برد. از سوی دیگر ما با شهری کاملا دموکراسی محور طرف هستیم. شهری که در آن اقلیت معنایی ندارد و ظاهرا همه به اندازه ای برابر از آن سهم می برند./
نظر شما