منبت نقش دل بر چوب بی‌روح است/جایزه نشان ملی مرغوبیت هیچگاه به دستم نرسید

در میان آثار سنگی شوش و تخت جمشید پاره ای کنده کاری روی چوب دیده می شود، در زمان تیموریان این هنر به روش دوره های پیشین  و مغول ادامه داشته و انواع ضریح ها و منبرها منبت کار می شده که نمونه های چندی از آنها هنوز پا برجا است.

هنر منبت کاری در ایران در دوره صفویه به اوج رسید و آثار این دوره به صورت درها، منبرها، رحل های قرآن، ستون های چوبی اتاق، دسته خنجر، قاشق، چمچه های دوق خوری و شربت خوری است.

هنر منبت کاری در دوره زند و قاجار از رونق افتاد و ساخت اشیای کوچک تر مثل رحل و قاب آیینه، به جای درهای منبت و قطعات بزرگ متداول شد؛ امروزه هنر منبت کاری همچون صنایع دستی در گوشه و کنار کشور به خصوص در شهر گلپایگان به حیات خود ادامه می دهد.

هنر منبت گلپایگان یادگاری از هنرمردان دوران گذشته این شهر و دیار است که از این صنعت دست در رفع نیاز مردم جزء مشاغل اصلی و دارای چرخه اقتصادی بوده است و حتی در تزئین سر درب خانه ها، و در صنعت مبل و صندلی و ... استفاده می شده است، امروزه با پیشرفت صنایع  ماشینی از چرخه اقتصادی خارج شده است و تنها جنبه تزئینی پیدا کرده است و یا در ساخت رحل قرآن و قاب آئینه، عکس و جعبه زیور آلات و غیره استفاده می شود.

گلپایگانی ها در گذشته در تزئینات سر درب و مقبره امامزاده ابولفتوح وانشان، و سر درب امامزاده هفده تن توسط هنرمندان این دیار منبت کاری شده است که نشان از قدمت این هنر در قرن های گذشته دارد.

در حال حاضر آثار منبت هنرمندان مشهور گلپایگانی متعلق به دوره صفویه از جمله مرحوم حیدر نیکنام و استادعلی مختاری در موزه های کشور از جمله موزه امام رضا (ع)  و موزه های خارج از کشور نگهداری می شود.

استاد غلامرضا غدیری یکی از هنرمندان چیره‌دست رشته منبت گلپایگان در خصوص قدمت و تاریخ منبت گلپایگان در گفتگو با ایمنا اظهار کرد: در خانواده‌ای هنر دوست و اهل هنر در سال 1308 متولد شدم و چون پدرم منبت‌کار بود من هم از همان اوایل کودکی جذب این کار شدم.

وی با بیان اینکه در نوجوانی به تهران رفتم و در کارگاه حسین رشتی درودگر مشغول به حرفه‌آموزی شدم، تصریح کرد: پس از اینکه درودگری و نجاری را خوب فرا گرفتم نزد استاد شطرنج‌ساز رفتم و مدت 9 ماه ساخت انواع تخته‌های شطرنج را فرا گرفتم و در این رشته هم به مقام استادی رسیدم.

این هنرمند با اشاره به اینکه شهرهای خوانسار و گلپایگان بهترین چوب درختان را دارند، ادامه داد: برای ساخت کارهای بزرگ از چوب درخت گردو که استقامت بیشتری دارد استفاده می‌شود و برای کارهای کوچک از چوب درخت گلابی.

غدیری خاطرنشان کرد: شاگردان زیادی از شهرهای هم‌جوار نزد من آمده‌اند و این هنر را فرا گرفته‌اند و فقط کسانی که دارای ذوق، استعداد و پشتکار بوده‌اند به مقام استادی و استادیاری رسیده‌اند. به طور مثال دانشجویان دانشگاه هنر اراک به صورت گروهی آمدند و هنر منبت را نزد من آموختند.

وی در پاسخ به این سؤال که آیا طرح‌هایی که بر چوب حک می‌کنید از جایی کپی شده و یا از روی الگو انجام می‌دهید، بیان کرد: طرح‌ها زاییده ذهن من است که فی‌البداهه بر روی چوب حک می‌کنم.

این استاد چیره‌دست با اشاره به اینکه پسران من نیز هنر منبت‌کاری را آموخته‌اند، افزود: بیشتر جوانان منبت‌کاری را شغل و منبع درآمد نمی‌دانند و در کنار سایر مشاغل و در اوقات فراغت به منبت‌کاری مشغول می‌شوند.

غدیری در حالی که به آثار خود با عشق نگاه می‌کرد، گفت: صانع و خالق خدا است و منبت نقش دل بر چوب بی‌روح است و زمانی که قلم یا مغار به دست می‌گیرم به هیچ چیز جز نقشی که در ذهن دارم فکر نمی‌کنم و این زمان است که گذر زمان را حس نمی‌کنم و شاید ساعت‌ها بگذرد و من همچنان مشغول کار باشم.

وی همچنین در ادامه به جشنواره نشان ملی مرغوبیت سال 90 و راه‌یابی منبت گلپایگان و دریافت مهر اصالت یونسکو پرداخت و بیان کرد: سه سال پیش اثر منبت من با نام گل و مرغ موفق به کسب نشان ملی مرغوبیت شد اما نمی‌د‌انم که چرا این نشان به دست من نر‌سید.

ساخت محراب در مسجد اراک، ساخت چارچوب منبت و کنده‌کاری آیه‌های قرآن در حسینیه‌ای در تهران، منبت‌کاری سرباز داریوش برای انجمن زرتشتیان ایران و ده‌ها اثر دیگر تنها بخشی از کارهای این هنرمند ایرانی است.

مهدی نوبخت مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گلپایگان در گفتگویی اظهار داشـت: منبت کاری یکی از هنرهای منحصر به فرد است  و هنر منبت از حدود 500 سال پیش در گلپایگان رواج داشته است و از دیرباز اساتید به‌نامی همچون مرحوم حیدر نیکنامی و استاد مختاری نسل به نسل این هنر را به جوان‌ترها انتقال داده‌اند.

وی تصریح کرد: با پیشرفت جامعه به سمت صنایع ماشینی هنر منبت رو به انحطاط رفته، و  فقط رنگ و لعاب آن جنبه تزئینی به خود گرفته است.

نوبخت با اشاره به اینکه  قیمت بالا و عدم توان خرید مردم در دکوراسیون منازل از منبت استقبال کمتری می شود، گفت: استادکاران هنر منبت در شهر آباده شیراز در محضر اساتید منبت کار گلپایگانی این هنر را فرا گرفته اند.

مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گلپایگان با بیان اینکه هنر منبت گلپایگان در سال 92 به عنوان "برند گلپایگان" معرفی شده است، تصریح کرد: با هدف حمایت از هنرمندان منبت کار گلپایگانی و جلوگیری از انحطاط این هنر اکنون "منبت گلپایگان" به ثبت آثار ملی رسیده است.

نوبخت ابراز داشت: امیدواریم با استفاده از تکنیک جدید و تنوع جدید در تولید هنر منبت فرهنگ استفاده از منبت کاری را در بین خانواده های گلپایگانی نهادینه کنیم.

نوبخت گ فت: در حال حاضر حدود 50 نفر به صورت استاد و شاگردی در رشته منبت به فعالیت مشغول هستند که از این تعداد 20 نفر دارای پروانه تولید کارگاهی فعال هستند.

وی افزود: افرادی که دارای پروانه تولید کارگاهی هستند تحت پوشش بیمه هنرمندان صنایع دستی در رشته منبت چاقویی نیز قرار دارند.

مدیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گلپایگان تاکید کرد: با رویکرد مناسب جهت ارتقای تولید منبت و ایجاد بازارهای بین‌المللی می‌توان شاهد جذب بیشتر علاقه‌مندان به این رشته شد که از هنر منبت نه‌ تنها به عنوان یک هنر و سپری شدن اوقات فراغت بلکه به عنوان منبع درآمدی برای جوانان بهره‌مند شد و زمینه اقتصاد مقاومتی را فراهم آورد.

وی گفت: با هدف حفظ  آثار هنری و صنایع دستی گلپایگان با همکاری مراکز آموزش فنی و حرفه ای گلپایگان و آموزش و پرورش گلپایگان برنامه ریزی برای آموزش صنایع دستی به خصوص هنر منبت در هنگام اوغات فراغت دانش آموزان در مراکز آموزشی از  برنامه های میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری گلپایگان است./