خیام؛ نابغه ناشناخته نجوم ایران

به گزارش باشگاه خبرنگاران شهر، حکیم عمر خیام(خیامی) در سال 439 هجری (1048 میلادی) در شهر نیشابور زمانی به دنیا آمد که ترکان سلجوقیان بر خراسان، ناحیه ای وسیع در شرق ایران، تسلط داشتند.نام او برگرفته از نام یک حفره در ماه است که در سال 1980 سیارکی به نام «Omar  khayyam3095» نام گزاری شده بود.وی در زادگاه خویش به آموختن علم پرداخت و نزد عالمان و استادان برجسته آن شهر از جمله امام موفق نیشابوری، علوم زمانه خویش را فراگرفت و چنانکه گفته اند بسیار جوان بود که در فلسفه و ریاضیات تبحر یافت. از جمله فعالیتهای ارزنده نجومی خیام می‌توان ایجاد رصدخانه بزرگ ری، نیشابور و اصفهان را در زمان ملکشاه سلجوقی نام برد.


خيام به دعوت جلال الدين ملكشاه سلجوقي و وزيرش نظام الملك به اصفهان رفت تا سرپرستي رصدخانه ي اصفهان را به عهده گيرد.در مدت اقامت هجده ساله در اصفهان زيج ملكشاهي را تهيه كرد(زيج=زيگ،جدول محاسبات نجومي) و در حدود سال 458 طرح اصلاح تقويم را تنظيم نمود و تدوينگر و بنيانگذار تقويم جلالي شد.خیام به تئوری خورشید مرکزی و چرخش زمین به دور آن معتقد بود و در رسالات مربوط به نجوم بیان داشته که زمین به دور محور خود می چرخد که این امر پیدایش روز و شب را موجب می شود:

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم
فانوس خیال از او مثالی دانیم
خورشید چراغ دان و عالم فانوس
ما چون صوریم کاندر او حیرانیم

همچنین وی معتقد بوده که ستارگان اجرام ساکنی در فضا می باشند چرا که اگر آنها به دور زمین می چرخیدند بواسطه جرم بزرگشان سوخته و تبدیل به خاکستر می شدند. بعضی از ایده ها و نظریات خیام در علم ستاره شناسی و نجوم در زمان رنسانس به اروپا منتقل شد و زمینه و پایه تحول علم نجوم در جهان مدرن گردید.


در آن زمان خيام به عنوان اختربين در دربار سلجوقی مشغول بكار شد. هرچند به اختربيني اعتقادي نداشت.پس از مرگ ملكشاه و كشته شدن نظام الملك ، خيام مورد بي مهري قرار گرفت و كمك مالي به رصدخانه قطع شد!
آثار فراوانی از خیام به جا مانده از جمله:
1 _ميزان الحكمه(در فيزيك)
2_لوازم الامكنه(در هواشناسي)
3_رساله في براهين علي مسائل الجبر و المقابله(در معادلات درجه سوم)
4_القول علي اجناس التي بالاربعا( نقش رياضي در موسيقي)
5_رساله كون و تكليف(حكمت خالق در خاق عالم)
6_رساله اي در بيان زيج ماكشاهي
7_رساله في شرح ما اشكل من مصادرات كتاب اقليدس(در خطوط موازي و نظريه ي نسبت ها)
8_رباعيات خيام(قريب به 200 رباعي(
قديمي ترين كتابي كه نامي از خيام به ميان آورده و نويسنده اش هم عصر او بوده "چهار مقاله" نظامي عروضي است كه خيام را در زمره ي منجمين گنجانده.هرچند بزرگاني چون جورج سارتن حكيم نيشابور را از رياضيدانان بزرگ مي دانند.
عمر خيام نيشابوري سرانجام به سال 517 هجري بدرود حيات گفت تا نيك نامي اش در سايه ي خدمات و تلاش هاي علمي اش به يادگار بماند و مايه ي فخر ايرانيان گردد.

 

انتهای پیام/
41/06/06