یکه تازی کانال‌های ماهواره‌ای در بازی قدرت رسانه‌ای!

به گزارش خبرگزاری ایمنا، ماهواره به عنوان محسوس‌ترین و تاثیرگذارترین رسانه‌ها همچنان در حال یکه تازی در عرصه اجتماعی در جوامع است. گستردگی بی‌نظیر ماهواره به عنوان یک رسانه جمعی فراگیر در بین جوامع مختلف و حضور آن حتی در حریم خلوت و خصوصی مردم، آن را به عنوان پذیرفتنی‌ترین فرمانروای اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرده است.
در تحقیقی که دکتر فردین علی‌خواه، جامعه‌شناس در سال 1392 به سفارش سازمان صدا و سیما انجام داد و انتشارات سروش آن را منتشر کرد، آمده است: «حدود ۹۰ ماهواره در جهان فعال و امواج حدود ۷۰۰۰ شبکه تلویزیونی را ارسال می‌کنند. ‌از این ۹۰ ماهواره، حدود ۳۵ ماهواره آسمان کشورمان را پوشش می‌دهند و امواج حدود ۳۰۰۰ شبکه را بر آسمان ایران می‌‌گسترانند. اگر شبکه‌های کارتی یا کد شده را از این تعداد شبکه کم کنیم، حدود ۱۷۰۰ شبکه کد نشده و به اصطلاح «باز» در ایران قابل دریافت است که از این تعداد 125 شبکه، فارسی زبان است و در حوزه‌های فیلم، سریال، کارتون، موسیقی، تفریح و سرگرمی، زنان، سیاست، دین و مذهب و ارائه اخبار و تحلیل‌های روز فعالیت می‌کنند».
از میان شبکه‌های ماهواره‌ای شبکه فارسی زبان جم تی وی را می‌توان نام برد. شبکه تلویزیونی جم (GEM TV) یکی از این کانال‌های ماهواره‌ای است که اولین شبکه گروه جم محسوب می‌شود و در سال ۲۰۰۷ پخش خود را از لندن بر روی ماهواره هات‌بِرد آغاز نمود. این شبکه بر روی ماهواره هات برد و یاه‌سَت است و کل اروپا، خاورمیانه و شمال آفریقا را پوشش می‌دهد. «گروه موسیقی و سرگرمی عمومی» متعلق به سعید کریمیان است که دفاتری در شهرهای دبی، لندن، کوالالامپور و لس‌آنجلس دارد. این شبکه که چند سال پیش تنها یک شبکه پخش موسیقی بود، اکنون تحت عنوان جم گروپ دارای ١٤ شبکه به زبان فارسی و ۱ شبکه به زبان کردی1 شبکه به زبان عربی و 1شبکه به زبان آذری است که به‌ صورت HD و SD روی ماهوارهٔ یاهست برنامه های خود را پخش می کند. چندین شبکه از جمله جم‌اسپورت نیز برای پخش رقابت‌های ورزشی‌، جم‌مووی برای پخش فیلم‌، شبکه جم‌می برای پخش برنامه‌های متنوع و مسابقات تلویزیونی‌، دو شبکه جم‌میوزیک و جم‌دری برای پخش موزیک ویدئوهای گوناگون، جم‌جونیور برای پخش کارتون، جم‌لایف برای برنامه‌های سرگرمی، جم‌کلاسیک برای پخش فیلم‌های قدیمی و همچنین اونیکس، ریور، روبیکس، میفا، جم اس‌تی و جم‌بالیوود افزایش پیدا کرده است.
این گروه ماهواره‌ای عموما به تولید و پخش برنامه‌هایی سرگرم‌کننده و جذاب با هدف ارتقای سطح فرهنگ و اطلاعات عمومی و همچنین سرگرمی خانواده‌های پارسی زبان می پردازد و پخش خود را بر تولید برنامه‌های مستند و جذاب در زمینه‌های گردشگری، حیات وحش، سلامت و بهداشت، مد و لباس و زیبایی، آشپزی و سبک زندگی و همچنین ارائهٔ تازه‌های علوم و فناوری‌های و صنعت خودرو و پخش سریال‌های معروف جهان، بخصوص فیلم‌های پرفروش آمریکایی با دوبله و زیرنویس فارسی، پخش بهترین فیلم‌های سینمایی، موزیک ویدئوهای جدید و اخبار هنرمندان و خوانندگان روز جهان متمرکز کرده است.
درآمدی هنگفت برای صاحبان شبکه‌های ماهواره‌ای
اما مسئله‌ای که به چشم می‌خورد رشد قارچی سریال‌های ترکیه‌ای در این کانال‌های ماهواره‌ای است که امروز به بیش از صد کشور جهان صادر می‌شود و درآمدی نزدیک به ۲۰۰ میلیون دلار نصیب این کشور می‌کند. هدف، آنها رساندن این رقم به یک میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ است. در کل اگر سریال‌های جم‌تی‌وی را کنارهم قرار دهیم، بدون کمترین تاملی می‌توان به نقاط اشتراک زیادی در میانشان رسید؛ نقاطی که به‌طور تصادفی در سریال‌ها پیدا نشده و طبیعتا اصلی‌ترین دلیل انتخاب آنها از سوی شبکه جم‌تی‌وی است. امروزه این کانالهای ماهواره ایی طرفداران بسیاری پیدا کرده اند. اما راز موفقیت آنها در جذب مخاطب چه چیزی می تواند باشد؟ و چگونه است که این دسته از کانال های ماهواره‌ای نسبت به تلویزیون و رسانه ملی برای مخاطب ایرانی جذاب تر به نظر می‌رسند؟
مخاطب، مفهوم محوری گونه‌های مختلف ارتباط است
در واقع مخاطبان رسانه‌های جمعی برحسب نوع نیازی که دارند، از کارکردهای رسانه ها بهره می برند. مخاطب، مفهوم محوری همه اشکال وگونه‌های مختلف ارتباطات نوشتاری، صوتی وتصویری و....برای همه گروههای سنی و تخصصی در هرشرایط زمانی و مکانی است. شناخت انتظارات آن یکی ازعرصه‌های مهم پژوهش درارتباطات می‌باشد و همچنین زمینه اجتماعی مخاطب درمیزان استفاده از رسانه و نیز نوع رضامندی کسب شده از رسانه، تاثیرگذاراست.
ماهواره، جایگزین رفاقت‌ها و دوستی‌ها!
لیلی مقیمی کارشناس ارشد ارتباطات اجتماعی، در تحقیقی پیمایشی به بررسی میزان تماشای شبکه ماهواره‌ای فارسی زبان  جم تی وی میان 240 نفر از دانشجویان دانشگاه اصفهان پرداخته است. «در این پیمایش میانگین تماشای شبکه ماهواره‌ای جم تی وی در بین دانشجویان، دو ساعت و 57 دقیقه در روز بوده است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که تماشای شبکه‌ ماهواره‌ای جم تی وی، تنهایی دانشجویان را پر می‌کند و آنان، رسانه‌ها را به عنوان همنشین، جایگزین دوستی‌ها و رفاقت‌های خود می‌کنند. دانشجویان اغلب به دنبال شناخت توانایی های خود، تقویت ارزشهای شخصی و شناسایی عقاید درست از نادرست هستند. این ویژگی تا حدی نشان می دهد که دانشجویان هنگام تماشای شبکه جم تی وی با محتوای آن درگیر می شوند و خود را در جایگاه شخصیت های آن برنامه ها قرار می دهند. در این میان یا توانایی هایی را که در خود نمی بیند و شخصیت های مختلف این برنامه واجد آن هستند، توجه آنان را به خود جلب می کند. در بسیاری از مواقع مخاطبان برای کسب آرامش و سرگرمی (پر کردن وقت، دوری از مشکلات روزمره، سرگرمی و هیجان) به این دسته از رسانه ها رجوع می کنند. میزان استفاده دانشجویان از شبکه ماهواره ای جم تی وی با میزان رضایتمندی آنان نیز از تماشای این شبکه افزایش می یابد و این میزان در حدود  40 درصد بوده است. بدین صورت فعال تر بودن مخاطبان و مشارکت بیشترآنان در انتخاب محتوای برنامه های این شبکه به صورت هدفمند، رضایت مندی بیشتری از تماشای این شبکه را ایجاد می کند».
در واقع این شبکه ماهواره‌ای توانسته است به طور میانگین جهت سرگرمی و فراغت دانشجویان و در مسیر همذات پنداری با فیلم و سریال هایش موفق عمل نماید و رضایت مخاطبین را جلب کند.
خط قرمزهای رسانه‌های داخلی منجر به کاهش محبوبیت آنها شده
دکتر کیان پور، از اساتید گروه جامعه شناسی دانشگاه اصفهان، یکی از عوامل جذب جوانان ایرانی به ماهواره ها را تولید برنامه هایی متناسب با فرهنگ مدرن امروزی می داند و می افزاید: رسانه های داخلی به دلیل محدودیت ها و خط قرمزهای زیاد با کاهش محبوبیت  روبه رو می‌شوند و از جذابیت دیگر رسانه‌ها برای این دسته از جوانان برخوردار نیستند. همین مسئله باعث عدم اقبال صدا و سیما در تولیدات و کاهش اعتماد به رسانه های داخلی شده است. در مقابل بررسی میزان موفقیت شبکه های ماهواره‌ای و مخصوصا رشد قارچی سریال‌های ترکیه‌ای به مطالعات میدانی گسترده نیاز دارد. اما می‌توان گفت که یکی از این عوامل عامه پسند بودن سریالهای ترکیه‌ای، فرهنگ کشور ترکیه  است که در عین نزدیکی به فرهنگ ایرانی، تفاوت‌های فاحشی هم دارند.
وی افزود: نظام و فرهنگ حکومتی مذهبی ما در تقابل با سکولاریسم در ترکیه و همچنین وجود آزادی هایی در روابط میان شخصی ازاین جمله اند. جذابیت روابط اجتماعی آزاد که در کشور ما کمتر دیده می شود می تواند یکی از عوامل جذب مردم توسط سریال های ترکیه‌ای باشد. تاثیر این برنامه ها بر نگرش و سبک زندگی ایرانی ها را می توان در تاثیر پذیری و الگو برداری بعضی از افراد در برقراری روابط صمیمانه و غیر رسمی مشاهده کرد. در واقع لازم است در شرایط کلان تر به بررسی اقدامات لازم جهت تقویت رسانه داخلی اقدام کرد.
عدم شناخت دقیق از مسائل اجتماعی از دلایل عدم موفقیت رسانه داخلی است
این مدرس دانشگاه یادآور شد: سازمان صدا و سیما ابزاری در دست حاکمیت تلقی می شود که با تغییر دیدگاه نسبت به مسائل اجتماعی می تواند کارسازتر عمل نماید. در بحث چالش زیست جنسی جوانان تا به کنون ما شاهد رویکرد انکار در رسانه ها بوده ایم در حالیکه این مسئله باید به رسمیت شناخته شود. ما با جوانانی مواجه هستیم که حقوق جنسی آنها کم رنگ شده و از طرفی شرایط اجتماعی ازدواج در پاسخ دهی به نیازهای جنسی جوانان سخت تر شده است. همه این مسائل در نهایت به صورت خلا و بحران اجتماعی بروزخواهند کرد.
کیان‌پور با تاکید بر اینکه توجه بنیادی به این مسائل و رصد تغییرات ارزشی و فرهنگی جامعه به مطالعات اجتماعی و ارائه راهکارهای مفید یاری می رساند عنوان کرد: در واقع شناخت نیاز مخاطبان به تنهایی نمی تواند  در اولویت صدا و سیما باشد چرا که نیاز به مطالعات گسترده تر و دقیق تری است تا گرفتار سطحی نگری نشویم. شناخت ویژگی های دنیای مدرن امروزه که همه جوامع را درگیر کرده است و باعث تغییر نگرش ها شده است به ما کمک می کند همخوانی یا عدم تطابق آن با فرهنگ بومی خود را درک کنیم و سپس بر اساس آن به سیاست گذاری در راستای تولیدات رسانه‌ای اقدام کنیم. متاسفانه عدم شناخت دقیق از مسائل اجتماعی از دلایل عدم موفقیت رسانه داخلی محسوب می شود.
وی ادامه داد: بیان غم و اندوه و به تصویر کشیدن مصیبت و گرفتاری مورد پسند مخاطب جوان امروزی نیست چرا که آنها خواهان برنامه های شاد و مرفه و سرگرم کننده هستند. به همین دلیل به سمت برنامه ها و کانال های ماهواره ایی کشیده می شوند که این دسته از نیازهای تفریحی و سرگرم کننده آنها را تامین می کند. عدم اعتماد به رسانه داخلی، روایت های نامتناسب آنها با شرایط روز، از دیگر عوامل به شمار می روند. پس جامعه امروز ما برای داشتن رسانه ای پر قدرت و جذاب به نگرش و برنامه ریزی های سنجیده تری نیازمند است، چرا که مخاطب امروز بسیار آگاهانه و هدفمند دست به انتخاب می زند.
 
/تانیا شعفی/