از سفر به هند تا جرقه چراغانی نصف جهان

فضل الله دهش شاید نخستین فردی بود که در سفر خود به بمبئی مجذوب برق شد و در سال ۱۳۰۴ تجهیزات نخستین کارخانه برق را به ایران به وسیله گاری و طی مسافت طولانی به اصفهان آورد و برای نخستین بار ساختمان های عالی قاپو و چهلستون را با چراغ های الوان چراغانی کرد. گفته می شود برای عبور لوازم و تجهیزات نخستین کارخانه برق از مسیرهای تنگ و باریک به اصفهان، در آن روزگار مجبور شدند جاده ایجاد کنند و حتی در برخی مواقع پل بزنند و با زحمت زیاد آنها را به اصفهان حمل کنند و این آغاز ورود صنعت برق به نصف جهان بود. همچنین با پیگیری دهش، برای اولین بار قانون حق تقدم در تاسیس چراغ برق در اصفهان را با نام خود از مجلس شورای ملی وقت اخذ کرد. 

جرقه ورود برق به اصفهان
اردیبهشت سال ۱۲۴۰ شمسی در خانواده مرحوم حاج محمدحسین شیرازی یکی از تجار سرشناس این شهر، پسری متولد شد که پدر به نشانه فضل اللهی او را فضل الله نام نهاد. حاج محمد حسین که در امر تربیت و آموزش فرزندان خود سعی وافری داشت از سنین کودکی برای فضل الله معلم خصوصی گرفت و قرآن و دروس مقدماتی آن زمان به او آموزش داده شد. بنا بر علاقه پدر مبنی بر اینکه فرزندش در بهترین مدارس آن روز دنیا تحصیل کند، فضل الله را به همراه برادرش به هندوستان فرستاد تا در کالج بمبئی که آن زمان زیر نظر انگلیسی ها بود تحصیل کند. سال های تحصیل فضل الله در هندوستان سال های شکوفایی استعداد و نبوغ وی بود و در این ایام، با دنیای پیشرفته و علوم جدید آشنا شد و به واسطه هوش بسیار در مدت ۵ سال از کالج بمبئی در رشته صنایع فارغ التحصیل شد. فضل الله در این مدت با کارخانجاتی که توسط انگلیسی ها در هند مستقر بود، آشنا شد و جالب اینکه در بدو ورود به بمبئی از دیدن چراغ های الوان برق، آن چنان هیجان زده شد که به برادرش گفت: "نگاه کن یک حباب شیشه ای کوچک با دو رشته سیم نازک چه روشنایی زیادی ایجاد کرده، باید به دنبال این منبع نور رفت و از آن، چرخ صنایع ایران را به حرکت درآورد."
شاید به جرات بتوان گفت این نخستین جرقه ای بود که برای پایه گذاری و استفاده از انرژی برق به ذهن مرحوم عطا الملک خطور کرد. 

دروازه دولت محلی برای تاسیس نخستین کارخانه برق اصفهان
فضل الله پس از پایان تحصیلاتش، حدود سال ۱۲۷۰ شمسی به ایران بازگشت اما فکر ایجاد صنایع، یک لحظه او را آرام نمی گذاشت و این بار به مهد تمدن و صنعت آن زمان، یعنی انگلستان سفر کرد و کارخانجات و صنایع نساجی منچستر را دقیقا مورد بازدید و مطالعه قرار داد و تصمیم به خرید یک کارخانه نساجی می گیرد اما به علت اوضاع نابسامان بعد از جنگ، این تصمیم عملی نمی شود و خرید و حمل و نقل ماشین آلات به تعویق می افتد اما وی دست از تلاش برنمی دارد و به پاس فعالیت ها و اعتبارش از شهرت بالایی در اصفهان برخوردار شد تا جایی که به او لقب عطاالملک را دادند و او طی این سال ها در اصفهان، در زمینه کشاورزی فعالیت گسترده ای آغاز می کند و بسیاری از اراضی قهدریجان اصفهان را به زیر کشت برد. عطاالملک بعد از فوت پدر، با فروش مایملک پدری، عازم اروپا می شود و کار تحقیق برای خرید ماشین آلات و کارخانجات نساجی را دوباره از سر می گیرد. عطاالملک در این میان جرقه ای را که هنگام مشاهده چراغ برق در هند، در ذهنش درخشیده بود را به شعله ای تبدیل کرد و با سفر مجدد به آلمان، نخستین کارخانه برق را که شامل دو دستگاه لکوموبیل هیزم سوز ۹۹ کیلوواتی بود را در سال ۱۳۰۴ شمسی از آلمان خریداری و پس از انتقال به اصفهان، آن را در دروازه دولت کوچه تلفنخانه نصب و راه اندازی کرد و آرزویی را که سال ها قبل با دیدن چراغ برق در هندوستان در سر پرورانده بود را در اصفهان اجرا کرد و برای نخستین بار ساختمان عالی قاپو و چهل ستون را با چراغ های الوان چراغانی کرد. پس از آغاز بکار نخستین مولد برق در اصفهان و راه اندازی چند مولد دیگر در شهرهای بزرگی همچون تهران، مشهد، آذربایجان و شیراز در ۱۶ آذر سال ۱۳۰۳ شمسی قانون برق ایران تحت عنوان "لایحه چراغ های برق" به وسیله دولت مخبرالسلطنه هدایت و با همکاری عطاالملک تقدیم مجلس شورای ملی شد و طی اسفند ماه همان سال در ۱۸ ماده به تصویب رسید. 

تهیه نقشه مهندسی شهر اصفهان توسط عطاالملک
به فاصله کوتاهی به دلیل استقبال و نیاز مردم اصفهان به برق در سال ۱۳۱۶ عطاالملک اقدام به خرید و نصب یک دستگاه دیزل ژنراتور دیگر به قدرت ۲۰۰ کیلوولت از کمپانی man آلمان کرد و چون در آن زمان، شهر اصفهان فاقد نقشه مهندسی شهری بود، عطاالملک برای نخستین بار نقشه مهندسی شهر را تهیه کرد و برای سیم کشی هوایی، گروه ورزیده ای را آموزش داد.
در سال ۱۳۲۰ شمسی با توسعه شهر اصفهان و با استقبال مردم از نیروی برق و نیاز شهرداری برای روشنایی معابر، مرحوم عطاالملک که در بین مردم به عنوان پیشگام صنعت نساجی و برق شناخته شده بود اقدام به خرید یک کارخانه ریسندگی نخ برای صنایع قالیبافی به همراه دو دستگاه دیزل ژنراتور به قدرت یک هزار کیلو وات کرد و آن را در نزدیکی پل خواجوی اصفهان به نام کارخانه ریسندگی و برق دهش با عنوان کارخانه نور نصب و راه اندازی کرد. اما شهرت عطاالملک به عنوان یک کارشناس صنعتی از مرزهای اصفهان گذشت و در سطح کشور مطرح شد و هر کجا می خواستند کارخانه یا تاسیسات صنعتی نصب کنند از نظرات دهش، استفاده می کردند. 

تدوین نخستین قانون برق ایران با نظر دهش
تسلط مرحوم عطاالملک به زبان های آلمانی و انگلیسی و مطالعات فنی و اجتماعی فراوان وی که در آن زمان کمتر کسی دارا بود موجب شد مرتب طرف مشورت رجال و دولتمردان آن روز کشور قرار گیرد و آن جمله تدوین نخستین قانون برق ایران بود که با نظر دهش تهیه شد و دیگر آنکه وقتی برای نخستین بار، مهندس نفیسی درصدد تهیه قانون کار ایران برآمد به آن مرحوم مراجعه و ایشان با مطالعه قوانین کار کشورهای پیشرفته آن روز، نخستین قانون کار مدون را تهیه و ارائه داد که بعدها با جرح و تعدیل در مجلس وقت، به تصویب رسید. به طور کلی عطاالملک مردی فعال، جدی و مدبر، انسان دوست و عاشق خدمت به مردم بود و وجود چنین روحیه و مردی در دوران استبداد رضاخانی برای مردم اصفهان ملجا و پناه و نقطه امید بزرگی بود.
از سال ۱۳۲۰ شمسی شهرداری اصفهان در تولید و توزیع برق سهیم و فعال شد و مرحوم عطاالملک که نزدیک ۸۰ سال داشت به علت کهولت سن از فعالیت های صنعتی کناره گرفت و در خانه قدیمی و زیبای خود که مجموعه ای از هنر معماری اصفهان است به مطالعه و یادداشت خاطرات زندگی خود پرداخت.
عطاالملک در طول زندگی خود توانست راهی را آغاز کند که هر چند پرفراز و نشیب و با پیروزی و شکست همراه بود اما هرگز رها نکرد و صادقانه در خدمت صنعت بود و در واقع خود را وقف صنعت کرد.
آینده نگری و تفکر عطاالملک در مورد آینده، وی را به عنوان مرد صنعت و برق در آن دوره تاریخی معرفی کرد و افکارش در راستای ایجاد فضایی مناسب برای تولید محصولات داخلی و استفاده نیروهای تحصیلکرده و افکاری نو بود که توانست تحولی را در جامعه صنعتی ایران ایجاد کند و سرانجام دهش در سال ۱۳۳۸ بعد از ۹۸ سال تلاش خستگی ناپذیر به آسایش ابدی دست یافت و در گورستان تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد.