احساس مسئولیت جمعی می‌تواند در مدیریت گسترش سکونت‌گاه‌های غیررسمی موثر باشد

به گزارش ايمنا و به نقل از ستاد خبري شرکت عمران و بهسازی شهری وزارت راه و شهرسازي، از آن‌جا که احیا، بهسازی و نوسازی شهری (سامان‌دهی و توانمندسازی بافت فرسوده و سکونت‌گاه غیر رسمی و...) فعالیتی فرابخشی به شمار می‌رود، مستلزم اتخاذ سیاست‌هاي چندوجهي در حوزة عمران، خدمات و مسکن شهری و ارایة خدمات اجتماعی و اقتصادی به ساکنان این نواحی است. انجام این وظیفه به‌تنهایی از عهدة یک دستگاه دولتی برنمی‌آید و پیشبرد آن در مقیاس بزرگ و مؤثر، مستلزم تعهد مشترک و هماهنگ مجموعةدستگاه‌های دولتی و شهرداری‌ها در حوزه‌های ذیربط در سطوح ملی، استانی و محلی با همراهی و مشارکت مردم و فعالان غیردولتی و خصوصی است.لذا به برنامة جامع همه دستگاه‌ها با تدوین سند‌های محلی نیاز دارد. اين بخشي از گفت و گوي مهندس نريمان مصطفايي در خصوص دبیرخانه ستاد ملی به عنوان سیاست‌گذار،هماهنگ‌کنندة امور، تسهیل‌گر، حامی و نظارت عالیه مي باشد.
• ستادهای ملی،استانی و شهرستانی بازآفرینی شهری با چه چشم‌اندازی فعالیت می کنند ؟
آرمان بلندمدت این ستادها برای تحقق توسعه پایدار شهری اين است كه تا افق سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران (شامل برنامه‌های پنج ساله ششم و هفتم توسعة آتی) ساکنان این نواحی بتوانند از محیط زندگی مناسب وفرصت‌هاي برابر اشتغال و درآمد برخوردار است و نیز دارای استانداردهای مسکن، سرانه فضاهای عمومی، خدمات شهری و زیرساخت‌های شهری در سطح میانگین شهر محیط بر آنها باشند.

• توانمندسازی سکونت‌گاه‌ها و توانمندسازی خانوارهای ساکن؛ به عقیدة شما کدام یک از اهمیت بیش‌تری برخورداراست؟
• توانمندسازی یک فرایند است. لذا در این بخش همه موارد به صورت بسته، تکمیل‌کنندة هم هستند. لذا نیاز است توانمندسازی در بخش‌های مختلف کالبدی،اجتماعی،اقتصادی،مدیریتی و... با هم به صورت یکپارچه صورت گیرد. هر چند کار بسیار سختی است که در کشور کار کالبدی و عمرانی به نسبت راحت‌تر از توانمندسازی شهروندان برای بهبود وضعیت اقتصادی، اجتماعی و شرایط محیطی ساکنان محدوده‌ها و محله‌های هدف هستند. هزینه برنامه توانمندسازی کالبدی و توانمندسازی اجتماعی واقتصادی شهروندان زمان‌بر و فرایندی است.
• توانمندسازي خانوارها مي تواند تاثير گذار باشد؟
توانمندسازی خانوارها می‌تواند با اجرای برنامه‌های متعدد آموزشی،اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی،جلب مشارکت مردمی (بسیج عمومی)،متشکل کردن نیروهای بالقوه و شهروندان در محل، جذب سرمایه‌ها و منابع کوچک مردمی (بسیج منابع)،ایجاد، گسترش و تقویت هماهنگی بین دولت و مردم، دفاع از حقوق شهروندان ارزیابی فعالیت‌ها وگسترش نظارت عمومی و خودکنترلی به همراه احساس مسئولیت جمعی می‌تواند در مدیریت گسترش سکونت‌گاه‌های غیررسمی موثر واقع شود.

• به عقیده شما سازمانهاي مردم نهاد تا چه میزان می‌توانند در توانمندسازی خانوارها تأثیرگذار باشند و فکر می‌کنید این کار چگونه باید انجام شود؟
لازمه نهادینه شدن این امر درساختارمديريت شهري کشور، افزایش تعامل و هم‌افزایی و هماهنگی بین بخشی در این زمینه است. این امر بدون جلب مشارکت و همکاری کلیة کنش‌گران و ذی‌نفعان،دستگاه‌های مدیریت شهری،بخش خصوصی،جامعه مدنی (سازمان‌های مردم نهاد)،اجتماعات محلیو تدوین برنامة مشترک و استفاده از امکانات و فرصت‌های بالقوه ممکن نیست.
در این موضوع مهم برای این‌که برنامه، جامعیت کافی داشته باشد و مفید واقع شود. بایستی علاوه بر نقش و مسئولیت شرکت عمران و بهسازی شهری ایران،نقش و مسئولیت دستگاه‌های بین بخشی و سایر ذی‌نفعان نیز به تفکیک مشخص شودواین موضوع دراولویت برنامه‌های کلان ملی و محلی قرار گیرد.
فعالیت سازمان‌های غیردولتی یا سازمان‌های مردم‌نهاد شامل فعالیت‌های علمی، فرهنگی،اجتماعی،ورزشی،هنری،امور زنان،آسیب‌دیدگان اجتماعی،محیط زیستیا مجموعه‌ای از این موارد است که اغلب این فعالیت‌ها در محدوده‌ها و محله‌های هدف احیا،بهسازی و نوسازی شهری می‌تواند با حمایت و تسهیل‌گری شرکت عمران و بهسازی شهری ایران برای توانمندسازی شهروندان و سکونت‌گاه‌هاصورت پذیرد.
کارکرد سازمان‌های مردم نهاد اغلب اطلاع‌رسانی و آگاه‌سازی،جلب مشارکت مردمی (بسیج عمومی)، جذب سرمایه‌ها و منابع کوچک مردمی (بسیج منابع)،تقویت هماهنگی بین دولت و مردم،گسترش نظارت عمومی، دفاع از حقوق شهروندان،افزایش بهره‌وری در استفاده از منابع،پیگیری مطالبات شهروندان،مدیریت آسیب‌های اجتماعی و.. است که از اهمیت و جایگاه ارزشمندی برخوردار هستند.

• با توجه به تعدد سازمان‌های مردم‌نهاد فکر می‌کنیدآیا دولت می‌تواند صیانت از حقوق شهروندی را به این سازمان‌ها بسپارد؟
حقوق شهروندی بخشی از حقوق عمومی است که در قانون اساسی هر کشوری شکل ملی به خود گرفته است و تنها شامل حال شهروندان همان کشور می‌شود و دربرگیرنده حقوق مدنی و سیاسی، اقتصادی- اجتماعی و حقوق همبستگی است و بر برابری، عدالت و استقلال تأکید دارد. در برابر این حقوق، وظایف و تکالیفی دوسویه بر شهروندان و دولت مترتب است.
در واقع حقوق شهروندی آمیخته‌ای است از وظایف و مسئولیت‌های شهروندان در قبال یکدیگر، شهر و دولت یا قوای حاکم و مملکت و هم‌چنین حقوق و امتیازاتی که وظیفه تأمین آن حقوق بر عهدة مدیران شهری(شهرداری)، دولت یا به‌طورکلی قوای حاکم است. ویژگی کلیدی شهروندی که آن‌را از تابعیت صرف متمایز می‌کند، وجود اخلاق مشارکت است.
شهروندی موقعیتی فعالانه و ناسازگار با سلطه است. شهروندی فعالانه، با فرد آغاز می‌شود. چرا که از طریق اقدامات فرد است که شرایط ساختار شهروندی بازتولید شده و بهبود پیدا می‌کند.
بنابراین اصلاحات سیاسی باید با هدف بهبود فرصت‌های شهروندان برای اعمال حقوق و وظایف‌شان و به وسیله اخلاق مشارکت صورت بگیرد که با توجه به ماهیت اجتماعی صیانت از حقوق شهروندی می‌بایست با ایجاد مکانیزمی جهت تقویت نقش فعال و مؤثر از طرف شهروندان و در نظر گرفتن سازمان‌های غیردولتیبه عنوان بازوان اجرایی، برنامه بازآفرینیمطرح شوند.
هم‌چنین باید نقش مردم علاوه بر نظرخواهی به سایر مصادیق مشارکت ارتقا پیدا کند که در این موضوع سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند نقش به‌سزایی در تقویت سرمایه اجتماعی،رعایت حقوق شهروندی، انجام وظایف شهروندی و صیانت از حقوق شهروندی عهده‌دار شوند.
• برای پر رنگ کردن فعالیت‌های آموزشی،اجتماعی،اقتصادی و فرهنگی سازمان‌های مردم‌نهاد چه اقدام‌های باید صورت گیرد؟
برای تحقق این امر می‌بایست برقراری و پیاده‌سازی حکم‌روایی خوب شهریدر بافت‌های فرسوده و سکونت‌گاه‌های غیررسمی به عنوان اصول حاکم بر برنامة بازآفرینی پایدار شهری امکان‌پذیر باشد که سازمان‌های مردم‌نهاد(سمن‌ها) به عنوان یکی از بازوان حکمروایی خوب ایفای نقش می‌کنند.
حضور همه مردم در تصمیم‌گیری‌های مختلف، تصویب چارچوب‌های قانونی عادلانه و منصفانه، ایجاد جریان آزاد اطلاعات و قابلیت دسترسی سهل و آسان به آن برای تمامی استفاده‌کنندگان، مسئولیت پذیری وپاسخگویی از جمله‌ زمینه‌هایی است که باید فراهم شود تا درنهایت به پررنگ شدن فعالیت‌های سازمان‌های مردم‌نهاد بینجامد.

• فعالیت‌هایی همانند بازارچه سمن‌ها و کارآفرینان عمران وبهسازی شهری را چگونه ارزیابی می‌کنید و به عقیده شما نقش رسانه‌ها در توسعه فعالیت‌های سازمان‌های مردم نهاد چیست؟
فعالیت‌هایی همانند بازارچه سمن‌ها و کارآفرینان عمران وبهسازی شهری با توجه به مشارکت‌محور بودن فرآیند بازآفرینی شهری سازمان‌های مردم‌نهاد به عنوان حلقه واسط بین شهروندان و دولت،می‌توانند نقش به‌سزایی در شبکه‌سازی،راهبری پایدار امورات، حل مسائل و مشکلات اجتماعی، بهداشتی و آسیب‌های اجتماعی و اجرای برنامه‌های مختلف آموزشی،فرهنگی،اجتماعی،اقتصادی،زیست‌محیطی و... داشته باشند.
هم‌چنین رسانه‌های شنیداری،دیداری،روزنامه‌ها و... نیز نقش به‌سزایی در اطلاع‌رسانی بهتر، اعتمادسازی،آگاه‌سازی، آموزش و شبکه‌سازی فعالیت‌هایی از این دست ایفا می‌کنند.

• پیشنهادات واقدامات عملیاتی برای تسری و توسعه این نوع فعالیت‌ها را عنوان کنید؟
تشکیل کميته‌های اقتصادي با همکاری وهماهنگي سمن‌ها،تهیه بسته‌ها و خوشه‌های کسب و کار،اجرای برنامه‌های ارتقای مهارت‌های پایه وفنی و حرفه‌ای،تأمین مالی خرد برای ارتقای معیشت خانوارها، تخصصی شدن فعالیت‌های دستگاه‌های مرتبط با ارتقای اقتصادی ومهارت‌های فنی و حرفه‌ای در این‌گونه سکونت‌گاه‌هااز قبیل وزارت تعاون،کار و رفاه اجتماعی، سازمان فنی و حرفه‌ای،صنعت و معدن وتجارت و... از جملة این اقدامات است.
هم‌چنین آموزش،تولید و بازاریابی، ايجاد خانه محله به عنوان حلقه ارتباط جامعه هدف با موسسه‌های مردم نهاد، ایجادبازارچه یا نمایشگاه‌های فصلي يا محلي براي عرضه محصولات و توليدات ساکنان سکونت‌گاههاي غير رسمي،بسترسازی برای استفاده از توان و نيروي انساني آموزشديده سکونت‌گاههاي غير رسمي، بازاریابی مناسب محصولات از طریق ایجاد سایت و... در داخل و خارج از کشور تقویت فرصت‌های شغلی از طریق ایجاد فن‌بازار و...پشتیبانی ازافراد کارآفرین با ارائه تسهیلات از دیگر مواردی است که برای تسری و توسعه فعالیت‌هایی همچون بازاچه‌های خیریه می‌تواند مؤثر باشد.
فکر می‌کنم هرگاه دولت،جامعة مدنی و مردم با هم باشند کارها و امورات پیشرفت بهتری خواهند داشت. با توجه به این‌که مشارکت شهروندی در ارتقای کیفیت زندگی به عنوان شاکله اصلی فرایند بازآفرینی شهری محلات هدف بهسازی شهری(بافت‌های فرسوده،سکونت‌گاه‌های غیررسمی و...) به حساب می‌آید.سازمان‌های مردم‌نهاد(سمن‌ها)می‌توانند با انجام برنامه‌های مختلف توانمندسازی اجتماعی،اقتصادی،فرهنگی و آموزشی و...نقش به سزایی در ارتقای حقوق شهروندی و کیفیت زندگی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای شهروندان ساکن این‌گونه سکونت‌گاه‌ها با کمک و مشارکت خودشان ایفا نمایند.
امید می‌رود که بازارچه‌هایی همچون بازارچه سمن‌ها و کارآفرینان به عنوان راه‌انداز چرخه و فعالیت برای ارتباط بیش‌تر دولت،جامعه مدنی و مردم در عرصه ارتقای اقتصادی و فرصت‌های شغلی برای ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی عمل کنند و سپس در سراسر کشور به صورت منطقه‌ای در تمام استان‌های کشور تسری و ادامه یابد.