به گزارش ایمنا، کشور ایران از زمانهای بسیار دور و شاید بهتر است بگوییم از زمان شکلگیری اولین تمدنها در کنار بین النهرین؛ مهد علم و دانش بوده و نهال علم و دانش را در خود بارور ساخته است. در طی این سالها دانشمندان بسیاری در زمینههای مختلف علمی مثل ریاضیات، طب و فلسفه از سرزمین ایران برخاستهاند که هنوز هم نام آنها بر سرزبانها است و دستاوردهای علمی آنها مورد استفاده دانشمندان و علاقه مندان در قرن حاضر میباشد.
با مطالعه تاریخ تمدن ایران زمین پی به وجود دانشمندان ارزشمند و بزرگی مثل ابن سینا، زکریای رازی، خیام نیشابوری، ابوریحان بیرونی، شیخ بهایی، ملاصدرا و... میبریم، که خدمات بزرگی در راستای توسعه دانش بشریت و رشد علمی تمدنهای مختلف ارائه کرده اند.
قدمت و اصالت تمدن ایران به اندازهای بود که علم و دانش از کشور و تمدن ایرانی به دیگر تمدنها ارائه می شد، ایرانیان نیز از سایر تمدنها علوم مختلف را فرا میگرفتند، اما هیچگاه تمدن و فرهنگ ایران زمین به دلیل قدمت و اصالتش محو نشد.
اما اگر بخواهیم به طور رسمی از آموزش و ظهور علوم مختلف در ایران سخن بگوییم، بهتر است پیشینه شکل گیری اولین دانشگاهها و مراکز عملی را در ایران مورد بررسی قرار دهیم.
دانشگاه فراموش شده جندی شاپور
با مطالعه تاریخ ایران، پی به وجود دانشگاهی کهن و شاید فراموش شده از زمان ساسانیان در جنوب غربی ایران و در شمال استان خوزستان میبریم؛ دانشگاه فراموش شده جندی شاپور؛ که نه تنها به عنوان اولین دانشگاه رسمی ایران شناخته میشود، بلکه در برخی از منابع تاریخی لقب اولین دانشگاه جهان را به آن دادهاند.
این دانشگاه که در شهر جندی شاپور بین شهرهای شوشتر و دزفول واقع شده بود، در زمان شاپور اول تاسیس شد و در زمان انوشیروان بازسازی شد و فعالیتهای آن گسترش یافت.
دانشگاه جندی شاپور در زمان خود یکی از بزرگترین دانشگاهها و مراکز علمی جهان به شمار میرفت. تعداد زیادی دانشمند و پزشک در آن مشغول طبابت، تحصیل و تدریس بودند؛ در واقع علوم پزشكی، شیمی (كیمیا) و زیست شناسی از بارزترین علومی بود كه در دانشگاه جندی شاپور تعلیم داده می شد.
دانشگاه جندی شاپور نقش بسیار مهم و ارزندهای در ایران پیش از اسلام، به ویژه در دوران ساسانیان، ایفا کرده است. مدارک فراوانی درخشش بزرگ آن مرکز پیشرفته عصر ساسانی در زمینههای علمی، فلسفی، نجوم و طب را نشان میدهد.
مرکز علمی بیت الحکمه جای دانشگاه جندی شاپور را گرفت
با ظهور اسلام و با استقرار حکومت اسلامی در کشورهای مختلف، یک مرکز علمی در بغداد بهنام "بیت الحکمه"، مرکزی ایجاد شد و دانشمندان از سراسر جهان برای علم آموزی به آنجا روی آوردند و دانشگاه جندی شاپور کم کم جای خود را به مراکز عملی اسلامی مثل بیت الحمه داد.
در دوران اسلام، دانشگاه ها و مراکز علمی بسیاری شکل گرفت، که می توان به مواردی مثل دانشگاه نظامیه که توسط مقتدرترین وزیر ایرانی بعد از اسلام یعنی خواجه نظام الملک توسی احداث شد، شاره کنیم.
همچنین در این دوران مساجد و حتی بعضی از بیمارستانها نیز دارای کتابخانه و کلاس درس بودند. رصدخانهها نیز از مراکز علمی مهم بودند که در آنها علوم نجوم و ریاضی تدریس میشد و در این میان رصدخانههای مراغه و سمرقند دارای شهرت جهانی بودند.
ظهور اسلام و گسترش آن در کشورهای مختلف زمینه های جدیدی را برای علم آموزی فراهم کرد و در این دوران مدارس، مراکز آموزشی و... بیش از پیش در کشور های مختلف راه اندازی شد و مورد استفاده اندیشمندان قرار گرفتند.
دانشگاه اصفهان، مدعی استمرار خط حکمت و دانش باستانی
دانشگاه اصفهان با پیوست تاریخی که با مدرسه چهارباغ برقرار کرده است با یک پیشینه عظیم چند صد ساله پیشنهاد ویژه ای برای اهالی علم بویژه مشتاقان علوم انسانی است. تز تمدن صدرایی ایده ای است که شیخ بهایی آن را در اصفهان بنیانگذاری کرد که تمدن صدرایی بر اساس دانایی و حکمت بوده؛ یعنی شیخ بهایی معتقد بود برای اینکه ما بتوانیم ایران را بسازیم باید دانشمند تربیت کنیم و با علم آن ها ایران را بسازیم و به همین خاطر تأسیس دانشگاه از نخستین خدمات او به اصفهان است.
مدرسه چهارباغ در واقع دانشگاه زمان قدیم اصفهان بوده و شیخ بهایی در آن زمان ۴۰۰ نفر را در این مدرسه تربیت کرد تا در حوزه های علمی متعددی فعالیت کنند و در نتیجه آنان با سطح علمی بالا سرآمد دنیا شدند.
ملاصدرا، میرداماد، مجلسی و... زادگان تعلیمات شیخ بهایی بودند که در علوم مختلف فقهی و هنری و ادبی تبدیل به مشاهیر شهر اصفهان شدند.
دانشگاه اصفهان مدعی استمرار خط حکمت و دانش باستانی و ادامه دهنده راه دانش است و به همین خاطر است که ۳۰۰ سال سابقه مدرسه چهارباغ را جزء سابقه دانشگاه اصفهان به حساب می آورند. 
علم آموزی مدرن در ایران و تاسیس دارالفنون
پس از طی فرایندهای مختلف علمی و ایجاد مراکز علمی در ایران، میتوانیم از تاسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ به عنوان نقطهی عطف تاریخ علمی ایران یاد کنیم.
دارالفُنون نام مدرسهای است که به ابتکار امیرکبیر در زمان ناصرالدینشاه برای آموزش علوم و فنون جدید در تهران تأسیس شد و میتوان آن را نخستین دانشگاه در تاریخ مدرن ایران دانست.
"امیرکبیر" پس از سفر به روسیه، متوجه نیاز فوری کشور به مرکز آموزش عالی شد، لذا از ابتدای صدارت خود، برای ایجاد این مرکز تلاش کرد ولی متاسفانه پيش از آنکه سرانجام کار خود را ببيند به دست ناصرالدين شاه ترور شد. رشتههای تحصيلي دارالفنون شامل پزشکي، داروسازي و کانيشناسي بود.
تاسیس وزارت علوم
وزارت علوم در سال ۱۲۴۰ را به عنوان یکی از تاثیرگذار ترین و مهم ترین نهاد های علمی تاسیس شدو در هیمن سالها دانشكده علوم سیاسی برای نخستین بار نیز در وزارت امور خارجه تاسیس می شود.
به دنبال ایت تغییرات، به تدریج مدارسی مثل مدرسه ابتدائی رشدیه تبریز، مدرسه شوکتیه بیرجند، دبیرستان شوکتیه و مدارس دشت بیاض نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح شدند. 
دانشگاه تهران
پس از تاسیس دارالفنون در تهران، نقطه عطف دیگر تاریخ علمی ایران و به عبارت دیگر رسمیترین دانشگاه ایران، دانشگاه تهران بود که در سال ۱۳۱۳ با هدف ایجاد مرکزی برای آموزش عالی تاسیس شد؛ اگر چه برخی اعلام کردهاند که اولین طلیعه تأسیس دانشگاه در ایران، تأسیس دارالفنون بوده و پیش از تأسیس دانشگاه تهران، نیز مدارس عالی حقوق و دارالمعلمین نیز تأسیس شدند. اما دانشگاه تهران نقطه عطف در تاسیس "دانشگاه از نوع مدرن" در ایران بود.
در سال ۱۳۱۴ نخستین دانشجویان دانشگاه تهران پذیرش شدند که حدود ۸۸۶ دانشجو در پنج دانشکده حقوق، پزشکی، فنی، علوم و ادبیات دانشگاه تهران بود.
این دانشگاه که اکنون در آستانه ۸۰ سالگی است، پس از پیروزی انقلاب اسلامی جان تازهای به خود گرفت و در حال حاضر نیز نقش بسزایی را در تحولات مختلف سیاسی، فرهنگی، علمی و ... کشور ایفا می کند.
به دنبال تاسیس دانشگاه تهران، دانشگاه های بزرگی در شهرهایی همچون مشهد، اصفهان و تبریز شروع به کارکردند و در حال حاضر نیز با قوت به فعالیت های عمی خود ادامه می دهند.
تاسیس آموزشگاه عالی بهداری در اصفهان
از سال ۱۳۱۸ و تقریبا با گذشت ۵ سال از تاسیس دانشگاه تهران، مردم و بزرگان اصفهان مکررا از مسوولین استان مثل استاندار وقت، (امیر نصرت اسکندری) درخواست مینمودند که این خطه دارای دانشگاه و آموزشگاه عالی بهداری گردد و بالاخره پس از چندین سال تلاش، در سال ۱۳۲۵ مسوولین وقت با تاسیس آموزشگاه علمی در اصفهان موافقت نمودند و آموزشگاه اموزش هالی بهداری در اصفهان تاسیس شد و اکنون نیز به نام دانشگاه علوم پزشکی اصفهان به کار خود ادامه می دهد.
آموزشکده بهداشت در شیراز راه اندازی شد
پایههای شکل گیری دانشگاههای مدرن ر شهر شیراز نیز با تأسيس آموزشكده بهداشت در سال ۱۳۲۵ در این شهر بنیان گذاری گردید.
در آن زمان هدف از تاسیس این آموزشکده تربيت متخصصين در علوم پزشكي در طول یک دوره ۴ ساله درسي بود. این دانشگاه رفته رفته مراحل تکامل را طی کرد و در سال ۱۳۲۸ اين آموزشكده به دانشكده پزشكي و در سال ۱۳۳۲ آموزشكده بهياري نمازي، در سال ۱۳۳۴ دانشكده هاي كشاورزي و هنر و علوم راه-اندازي شدند.
دانشگاه شيراز با پيشينه بيش از نيم قرن، هم اکنون يكي از بزرگترين و مهمترین دانشگاه هاي کشور است كه قطب پژوهشي كشور نیز به شمار مي آيد.
شهر تبریز و اولین دانشگاه غرب کشور
زمزمه های ایجاد دانشگاه در تبریز از زمان حضور کمیسیونی از اساتید برجسته دانشگاه تهران در این شهر زده شد، تبریز در روز دوشنبه چهارم دی ماه سال ۱۳۲۵ میزبان این کمیسیون بود و نهایتا با پیگیری های انجام شده، آبان ماه سال ۱۳۲۶ دانشگاه تبریز رسماً شروع به کار کرد.
در این زمان، دانشگاه تبریز عبارت بود از یک دانشکده ادبیات و یک دانشکده پزشکی.در ابتدا ۷۰ دانشجو در دانشکده پزشکی مشغول به تحصیل بودند و دانشکده ادبیات نیز ۸۳ دانشجو داشت. 
راه اندازی دانشکده پزشکی در مشهد اولین گام در مسیر تحصیلات عالی
نخستین گام نیز در راه تاسیس دانشگاه در شهر مقدس مشهد، با تبدیل آموزشگاه عالي بهداري این شهر در سال ۱۳۲۸ به دانشكده پزشكي، برداشته شد و به دنبال آن در سال ۱۳۳۴ با صدور مجوز ديگري دانشكده ادبيات با پنج رشته جداگانه تاسيس يافت.
با گسترش آموزش عالي در كشور به ترتيب دانشكده معقول و منقول (كه بعدأ به الهيات تغيير نام يافت ) دانشكده علوم ، دانشكده دندانپزشكي ، دوره شبانه ، دانشكده علوم دارويي و تغذيه ، دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي ، دانشكده كشاورزي ، دانشكده مهندسي ، مؤسسه بينايي سنجي ، دبيرستان دانشگاه و مركز تعليمات به مجموعه دانشگاه مشهد كه ازسال ۱۳۵۳ به دانشگاه فردوسي تغيير نام يافته بود افزوده شد.
ورود سازمان سنجش و آغاز قصه کنکور
سازمان سنجش اموزش کشور در سال ۱۳۴۷ با هدف تعیین نحوه گزینش دانشجویان برای ورود به دانشگاهها تاسیس شد، سازمانی دولتی و وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است که به صورت سالیانه آزمونهای مختلفی را در برگذار میکند.
تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی دانشگاه های دیگری مثل دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه اصفهان، دانشگاه شریف و... مشغول به فعالیت بودند.
علم در ایران پس از انقلاب اسلامی
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، علاوه بر گسترش دانشگاه های دولتی، زمینه بروز و ظهور دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی از جمله دانشگاه پیام نور، دانشگاه آزاد و دانشگاه علمی کاربردی در ایران فراهم شد که به صورت مختصر بررسی می کنیم.
دانشگاه آزاد اسلامی
دانشگاه آزاد اسلامی در سال های آغازین جنگ تحمیلی، در سال ۱۳۶۱ به پیشنهاد هاشمی رفسنجانی و با حمایت امام خمینی (ره) تاسیس شد.
اولین آزمون ورودی این دانشگاه در اسفندماه سال ۶۱ با شرکت ۳۲ هزار داوطلب برگزار شد.
دانشگاه پیامنور
اولین دانشگاه پیامنور در مهرماه ۱۳۶۷ در استان فارس تأسیس شد، این دانشگاه پس از تأسیس، با پذیرش اولین گروه دانشجویی خود در ۵ رشته تحصیلی و در ۲۸ مرکز باقیمانده از دانشگاه ابوریحان بیرونی و دانشگاه آزاد ایران از مهرماه سال تحصیلی ۶۸-۱۳۶۷ فعالیت آموزشی خود را آغاز کرد.
دانشگاه علمی کاربردی
دانشگاه جامع علمی کاربردی در ۱۸ مهرماه سال ۱۳۷۳ تاسیس شد. این دانشگاه یکی از دانشگاه های وابسته به وزارت علوم ، تحقیقات وفناوری است که با هدف فراهم کردن موجبات مشارکت سازمانها و دستگاههای اجرایی دولتی در پس از مطالعات وسيع، در سال ۱۳۶۹ با تشکيل شوراي عالي آموزشهاي علمي- کاربردي معرفي و سپس دانشگاه جامع علمي– کاربردي به عنوان بازوي اجرايي اين نظام در سال ۱۳۷۳ تاسيس گردید.
دانشگاه فنی و حرفهای
دانشگاه فنی و حرفهای یکی از مراکز آموزش عالی تحت نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است که وظیفه مدیریت دانشکدهها و آموزشکدههای فنی و حرفهای سراسر کشور را بر عهده دارد. این دانشگاه با بیش از ۱۷۶ آموزشکده و دانشکده در سطح کشور و بیش از ۲۲۰ هزار دانشجو بزرگترین دانشگاه ایران است.
دانشگاه فنی و حرفه ای نیز، در ابتدا تحت عنوان "مجتمع آموزش عالی پیامبر اعظم (ص)" و از زیر مجموعههای وزارت آموزش و پرورش بود که در سال ۱۳۹۰ با مصوبه مجلس شورای اسلامی به "دانشگاه فنی و حرفهای" تغییر نام داد و با تمام اختیارات و امکانات به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پیوست. 
آمار دانشگاه ها و مراکز موزش عالی تا سال ۹۳
بر اساس آمار مربوط به سال ۹۰، تعداد موسسات آموزش عالی و دانشگاههای کشور به شرح زیر است:
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به خصوص در یک دهه گذشته روند پرشتابی در دست یابی به علوم و دانش جدید را آغاز کرده است.
در عصر حاضر كشور ایران گام های موثری در تولید علم برداشته است و پیشرفت چشمگیری را در زمینه تمركز بر آموزش و پرورش داشته است. در ۱۰ سال گذشته نشر آثار دانشمندان ایرانی در مجلا ت بین المللی چهار برابر شده و در مقایسه با كشورهای اسلا می مقام اول را كسب كرده است. بعد از انقلا ب اسلا می در ایران به واسطه مسائل سیاسی و تحریم های بسیار، تولید علم قابل توجه بوده است. محدودیت هایی نظیر دسترسی به امكانات پیشرفته كارگاهی و آزمایشگاهی، عدم حضور در سمینارها و كارگاه های آموزشی در كشورهای پیشرفته و عدم مبادله دانشجو در سطوح مختلف آموزشی پیشرفت داشته ایم.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سال (۱۳۵۷) رشد جمعیت دانشجو از ۱۰۰ هزار نفر به دو میلیون نفر در سال ۱۳۵۸، نشانه حركت جهشی كشور ایران در علم است، در بررسی ها مشاهده می كنیم. زنان بیش از ۵۰ درصد دانشگاه ها را تشكیل می دهند
هم اکنون نیز جمعیت دانشجویان کشور چهار میلیون و ۲۰۰ هزار دانشجو تا اردیبهشت امسال اعلام شده است که این آمار نسبت به قبل از انقلاب ۲۵ برابر شده است.
نظر شما