مسجد جامع نطنز؛ بازمانده‌ي اعصار گذشته

به گزارش ايمنا، شهرستان مصفاي نطنز مانند اردستان و زواره در حاشيه‌ي غربي کوير مرکزي ايران واقع شده است، از اصفهان به طرف نطنز جاده ابتدا از اراضي خشک و باير مي‌گذرد و سپس به پيچ و خم کوهستان‌هاي کم‌ارتفاع اطراف نطنز مي‌رسد و ناگهان منظره‌ي باغ‌هاي اين شهر و مناره و گنبد خانقاه شيخ عبدالصمد از قرن هشتم هجري پديدار مي‌شود.
کتيبه‌ي سردر مسجد جامع نطنز که متصل به خانقاه است به خط ثلث برجسته با کاشي فيروزه‌اي بر زمينه‌ي آجري و مورخ به سال 704 هجري به شرح زير است:
"بسم الله الرحمن الرحيم امر بالعمارت المستحده في المسجد المولي المعظم الصاحب الاعظم دستور ممالک العالم ممهد قواعد الخير و کرم خواجه زين الدنيا والدين خليفه ابن الحسين الماستري بمساعي الصدر المعظم شمس الدين محمد بن علي نطنزي في سنته اربع و سبعمائه".
مسجد نطنز درب قديمي جالبي دارد که داراي کتيبه است و قسمتي از آن به مرور زمان ساييده و محو شده. خطوط برجاي مانده‌ي درب مزبور و تاريخ آن به شرح زير مي‌باشد:
"... بن يحيي النطنزي تقبل الله عمل استاد ... الاصفهاني في رمضان سنته خمس و عشرين و ثمانمائه".
در ايوان شمالي مسجد جامع نطنز به خط ثلث سفيد بر زمينه‌ي آبي آيات 9 و 10 سوره‌ي جمعه و آيه‌ي 114 سوره‌ي هود نقاشي شده و دنباله‌ي کتيبه به عبارات زير ختم مي‌شود:
"قال النبي صلي الله عليه و آله يا علي الائمه بعدي اثني عشر اولهم انت و آخرهم القائم الذي يفتح الله علي يديه مشارق الارض و مغاربها قال من کان القرآن حديثه و المسجد بيت نبي الله له بيتاً في الجنته کتبه محمدرضا الامامي".
کتيبه‌ي گچبري هلال داخل ايوان شمالي شامل آيه‌ي 18 و 19 سوره‌ي توبه است و قسمت آخر کتيبه به تاريخ سبع و سبعمائه يا همان 707 هجري قمري ختم مي‌شود.
در آرايش‌هاي گچبري آخر اين کتيبه نام حيدر نيز ذکر شده که يقيناً نام استاد گچبر اين کتيبه است ضمناً در آرايش‌هاي گچبري محراب مسجد اولجايتو در مسجد جمعه‌ي اصفهان مورخ به سال 710 هجري نيز که سه سال پس از اتمام گچبري‌هاي مسجد جامع نطنز به انجام رسيده، نام اين استاد ذکر شده است.
در قسمت فوقاني يکي از مداخل ايوان شمالي که اين ايوان را به ساختمان‌هاي مجاور آن اتصال مي‌دهد، اشعار زير به خط نستعليق سفيد بر زمينه‌ي قهوه‌اي گچبري شده است:
صفه روح فزائي که هر آنکس ديدش / دل ز کيفيت آن صافي و نوراني شد
کرده گچ‌کاري اين ابن غظنفر مهدي / آن که توفيق حقش ... ارزاني شد
همتش کرد سفيد از ره اخلاص چنان / که نجاتش دو جهان رحمت سبحاني شد
تازه ابر کف دستش گهر فيض چکيد / قدر و قيمت ز در و گوهر عماني شد
فکرت و ذهن امامي پي سال و تاريخ / چون گدايان به در موسي عمراني شد
پنج پنجه بفکند از يد بيضا و بگفت / رو سفيدي وي از مهدي کاشاني شد
کاشيکاري کف ايوان شمالي کتيبه‌اي به شرح زير دارد:
"کارخانه حسن اسلامي نطنزي 1326".
"ساعي و باني کاشيکاري اين مسجد حضرت آقاي حاج سيدنعمت‌الله مرتضوي امام جماعت نطنز".
"رقم کريم پور نطنزي 1326 – 1366". (سال‌هاي هجري قمري و شمسي)
در قديمي مسجد جامع نطنز که به کوچه‌ي مجاور شمالي باز مي‌شود نيز داراي کتيبه‌هايي به شرح زير است:
"اللهم صل علي النبي و الوصي و البتول و السبطين و زين العابدين و الباقر و الصادق و الکاظم و الرضا و التقي و النقي و العسکري و المهدي صلوات الله و سلامه علي نبينا و عليهم اجمعين".
بر در قديمي مزبور به خط نستعليق تاريخ اتمام و نصب آن به شرح زير منقور است:
"اتمام اين در تاريخ سنه اثني و سبعين و تسعمائه شد و نصب اين در در تاريخ شهر ذي الحجه الحرام سنه اثني عشر و الف شد"
در پايين در به خط ثلث برجسته عبارت زير نوشته شده است:
"وقف کرد استاد علي ابن استاد حسين نجار نطنزي به سعي و عمل خود اين در را مع چهار حبه از جمله سي و شش حبه عصارخانه واقعه در جنب چهارسوق جنب بلده مزبوره بر مسجد جامع بلده که اجاره آن صرف روشنايي مسجد شود".
بر لوح سنگي منصوب به جرز چپ ايوان جنوبي مسجد جامع نطنز به طول 50 و عرض 25 سانتي‌متر به خط نستعليق برجسته کتيبه‌ي ذيل حجاري شده است:
"بناي تعمير و سفيد نمودن مسجد جامع به سعي عالي حضرات فضيلت و افادات پناه مولانا محمد باقرا دماوندي و سلاله السادات و النجبايي حاجي ميرابراهيم الحسيني النطنزي به اتمام رسيد به تاريخ شهر ذي القعده الحرام سنه 1178 کتبه محمد علي ابن محمد سعيد الحسيني النطنزي".
کتيبه‌ي لوح سنگي منصوب بر جرز راست ايوان جنوبي به خط نستعليق برجسته و مورخ به سال 1103 هجري به شرح زير است:
"هو الواقف"
"بسم الله الحمن الرحمن الرحيم بتوفيق حضرت جبار استاد حيدر نجار ولد مظفر نطنزي بشرح وقفنامچه عليحده تمامت سه طاق از ممر قناتين دستجرده نطنز و باغ و ملک تابعه آنرا وقف مسجد جامع نطنز نمود که متولي آن هر ساله حاصل آنرا بعد از وضع موضوعات در وقفنامچه مزبوره صرف تعمير بر بوريا و روشنايي مسجد مذکور نمايد و خلاف کننده به لعنت خدا گرفتار گردد و کان ذلک في ثامن شهر رجب سنه ثلاث و مائه و الف کتبه العبد الراجي اسنکدر ابراهيم آبادي النطنزي".
مضمون لوح سنگي ديگري بر جرز چپ ايوان جنوبي وقف دو روز آب قناتين دستجرده نطنز مورخ شوال 1259 هجري است.