ورزش‌های سنتی، گنجینه باورهای فرهنگی اقوام ایران

به گزارش ایمنا، بازی برای نسل‌ها، خاطره دورِ زیستن با بچه‌های محل است، بازی‌هایی که پیوند عمیقی با فرهنگ بومی و اجتماعی ما ایرانی‌ها داشتند، بازی‌هایی مثل اتل متل توتوله، الک دولک، کلاغ‌ پر، گرگم به هوا، نون بیار کباب ببر، هفت‌سنگ، یک ‌قل ‌دو ‌قل و... که ایرانی بودند و نسل به نسل به پدربزرگ‌ها و پدرهای ما رسیدند اما حالا محو در غبار فراموشی شده‌اند.
اجرای دسته جمعی بازی‌ها علاوه بر اینکه کودکان و نوجوانان را سرگرم می‌کرد؛ رفتار اجتماعی، همکاری، احترام متقابل و مسئولیت پذیری را هم به آنها آموزش می‌داد. با این حال گذر زمان به تغییر بخشی از این رفتار منجر شده است.
به ‌تدریج بازی‌های بچه‌ها تغییر کردند. با پر رنگ شدن نقش تکنولوژی در زندگی به همان سرعت رفاه و آسایش وارد زندگی ما شد. بخشی از الگوهای زندگی جمعی کمرنگ شد و جای خود را به شرایط جدید و تازه تری دارد. حالا دیگر در میان بازی‌های امروز و بازی‌هایی که زمانی پیش از این در محله یا محیط‌های خانوادگی انجام می‌شدند هیچ شباهتی وجود ندارد.
یعنی باید باور کرد که نسل امروز برای همیشه ارتباط خود را با بازی‌های گذشتگان از دست داده است؟ چگونه می‌توان به حفظ این بازی‌ها کمک کرد و آنها را به عنوان بخشی از فرهنگ بومی خود حفظ کنیم؟
بازی‌های سنتی ما از کجا آمده‌اند؟
برای اینکه به این دو سوال پاسخ داد اول باید بدانیم بازی چیست و بازی‌های سنتی ما از کجا آمده‌اند. در فرهنگ لغت فارسی، کلمه بازی برابر با سرگرمی، مشغولیت، تفریح، لعب، کار، ورزش و فریب آمده است. بازی‌ها به طور عام دارای یک بار فرهنگی هستند. بازی‌های بومی، قبیله‌ای، محلی و سنتی ایرانی علاوه بر بار فرهنگی، از جذابیت و تنوع بالایی نیز برخوردار هستند. با توجه به پهناوری اقلیمی، و قومی و قبیله‌ای در ایران، انواع بازی‌ها با هدف‌های خاص طراحی شده و میان مردم رایج بوده‌اند.
بالغ بر ۱۵۰ نوع بازی سنتی در ایران وجود داشته که به مرور زمان و تغییر شیوه‌های زندگی، نسل امروز با بسیاری از آنها بیگانه شده است. این بازی‌ها در دو گروه فضای باز و فضای بسته تقسیم‌بندی شده و این امکان را برای افراد مهیا می‌کرده‌اند که در هر مکان و شرایطی بتوانند از اوقات خود بهترین بهره را ببرند. برخی از بازی‌ها به لحاظ اجتماعی، فرهنگی و مذهبی در اکثر نقاط ایران مشترک بوده‌اند.
بازی‌ها برگرفته از فضای فرهنگی و جغرافیایی خود هستند و بنابراین هر منطقه‌ای ارزش‌ها و آن دسته از مهارت‌ها را از طریق بازی در اعضای خود تقویت می‌کند که لازمه زندگی در آن منطقه است. به قول عده‌ای علت وجود خشونت در بازی‌های محلی برخی مناطق نیز همین مسئله آب و هوا و محیط زیست خشن آنهاست. روی هم رفته، بازی‌های محلی، تنوع بسیار داشته و هر کدام در زمان‌های مختلفی از شبانه روز و نیز ایام سال انجام می‌شوند، به جنسیت خاصی تعلق دارند و نیز حالت‌های مختلف انفرادی و گروهی را شامل می‌شوند. بازی‌های محلی، بخشی از سرمایه‌های فرهنگی ما هستند که به رغم تنوع بسیار چشمگیرشان امروز در بسیاری از مناطق کشور در حال فراموشی و نابودی هستند. این مسئله یکی از عللی است که پرداختن به آنها را به عنوان یک موضوع، ضروری می‌سازد. 



ورزش‌های سنتی، گنجینه باورهای فرهنگی اقوام ایران
ورزش‌های سنتی و بازی‌های بومی و محلی به عنوان گنجینه‌ای از باورهای فرهنگی اقوام، ضمن داشتن پیوند ناگسستنی با یکدیگر، نشان هویت و فرهنگ هر کشوری و بخشی از میراث آن است. همچنین دارای جنبه‌های نشاط و شادابی و پیوستگی عمیق با زندگی و معیشت مردم است و از مهم‌ترین اجزاء فرهنگ و فولکلور مردم هر ناحیه به شمار می‌آید. کشور پهناور ایران نیز با تمدن چند هزار ساله‌اش مجموعه‌ای است از اقوام با فرهنگ‌های مختلف. لذا به دلیل شرایط اقلیمی متفاوت هر یک از اقوام، بازی‌ها و سرگرمی‌های رایج در میان مردم نیز از تنوع بسیاری برخوردار است.
غبار فراموشی را از بازی‌های سنتی پاک کنیم
اشاره شد که تغییر سبک زندگی و ورود عجیب و با سرعت تکنولوژی به زندگی امروز، شرایطی متفاوت را پیش روی ما قرار داده است. در دسترس ترین ابزار تکنولوژی گوشی‌های تلفن همراه هوشمند است که یک حصار بلند بین بچه‌های امروز و خانواده شکل داده است. کم تحرکی و آسیبهای روحی اولین دستاورد منفی تکنولوژی است که بر اساس گفته بزرگان و کارشناسان امور باید برای رهایی از این شرایط اقدام به احیای دوباره بازی‌ها کرد.
کارشناسان مسائل اجتماعی بر این باورند که برای حفظ این بازی‌ها باید به همان امکاناتی متوسل شد که در مدارس وجود دارند. مدرسه در حال حاضر بهترین مکانی است که می‌توان امکان برگزاری این بازی‌ها را در آنجا فراهم کرد. انجام بازی‌های بومی و محلی در مدرسه سبب می‌شود که دانش آموزان در عمل جذابیت‌های این بازی‌ها را درک و به سوی آنها جلب شوند.
در هر منطقه با توجه به فرهنگ خاص آن، بازی‌های محلی و بومی معینی انجام می‌شوند که از اقلیم هر منطقه اثر می‌گیرند، به طوری که مناطق کوهستانی، جنگلی و کویری، هر یک بازی‌های مربوط به خود را دارد.
هر بازی بومی پیامی دارد که هویت فرهنگی مردم را در قدیم روشن و منتقل می‌کند. این بازی‌ها ضمن ایجاد نشاط و شادابی در دانش آموزان به معرفی فرهنگ و آداب اجتماعی اقوام متفاوت می‌پردازند که می‌توان به عنوان یک رویکرد فرهنگی به آن توجه کرد.
نیاز نداشتن به لباس و تجهیزات خاص را می‌توان از ویژگی‌های بازی‌های بومی و محلی برشمرد. این بازی‌ها چه به عنوان وسیله‌ای برای ایجاد هیجان و فراغت تلقی شوند، چه به عنوان برنامه‌ای ورزشی، بخش از الگوی فرهنگی ما هستند که با فراموشی آنها، بخشی از خاطره رفتاری پدران و مادران خود را از دست می‌دهیم.
نکتۀ مهم دیگر، ظرفیتی است که به منظور ایجاد تنوع در امکانات اوقات فراغت در این بازی‌ها وجود دارد. هر بازی بومی و محلی دنیایی از باورهای فرهنگی یک قوم و یک محل را در دل خود به امانت دارد. با احیاء هرکدام از این بازی‌ها در زمانه‌ای که استفاده از فناوری به عادت پذیرفتۀ جمعی آدمیان تبدیل شده است، علاوه بر این‌که بخشی از خاطره نیاکان ما را احیاء می‌کند، به‌آسانی ظرفیت بسیار زیاد این بازی‌ها برای ایجاد تنوع در اوقات ورزشی و فراغت کودکان و نوجوانان نیز بروز می‌یابد. 



بازی های بومی و محلی و اجلاس میراث معنوی ناملموس
با توجه به پراکندگی جمعیتی کشور ایران، تشابه در موضوعات همگن و لزوم استفاده از تجارب و ظرفیت‌های منطقه‌ای و محلی و پیروی از اصول متعارف و جلوگیری از نابسامانی، تدوین شیوه‌نامه برگزاری جشنواره ورزش‌های سنتی و بازی‌های بومی و محلی می‌تواند نقش مؤثری در احیاء و ترویج ورزش‌های سنتی و بازی‌های بومی و محلی داشته باشد. این مهم در راستای توسعه و تعمیم ورزش و به استناد مواد ۱ و ۴ قانون تأسیس سازمان تربیت بدنی (مصوب خرداد ماه ۱۳۵۰) و نیز شناخت و معرفی ورزش‌ها و بازی‌های ملی و بومی ایران و فعالیت برای جهانی‌سازی آنها (موضوع بند ۷ ماده ۳ آیین نامه کمیسیون فرهنگی تربیت بدنی مصوب ۲۹/۱۰/۱۳۸۷ شورای عالی انقلاب فرهنگ) قابل انجام است.
در همین راستا در اجلاس جهانی میراث فرهنگی ناملموس با معرفی بازی‌های بومی و محلی و ورزش‌های سنتی ایران عملاً گام به عرصه جهانی کردن سنت اصیل ایران در قالب بازی‌های بومی و محلی خواهیم گذاشت.
غلامرضا جعفری رئیس فدراسیون ورزش‌های سنتی و بازی‌های بومی و محلی برگزاری اجلاس میراث فرهنگی ناملموس را قدمی مهم در راه احیای ورزش‌های سنتی ایران می‌داند. جعفری به ایمنا می‌گوید: یکی از راههاری احیای ورزش‌های سنتی و ترویج بازی‌های بومی و محلی برگزاری جشنواره‌ها و همایش‌های مرتبط با این نوع از ورزش‌هاست. این اجلاس نیز می‌تواند یک نقطه عطف در بحث معرفی ارزش‌های فرهنگی کشور ما محسوب شود. از این طریق نگرش، بینش، تفکر و فرهنگ کشورمان را به دنیا معرفی می‌کنیم چون این آداب و رسوم و فرهنگ‌ها هستند که می‌توانند ایران و ایرانی را به بهترین شکل در جهان معرفی کنند.
او ادامه می‌دهد: نمایش فرهنگ اصیل ایرانی در قالب بازی‌های سنتی به میهمانان جهانی اجلاس میراث فرهنگی ناملموس زمینه نیل به آرمان‌هاست و فرصتی است برای اعتلای فرهنگ اصیل ایرانی که در قالب تقارب فرهنگ‌ها در این اجلاس به بروز می‌رسد. ما باید از این فرصت برای اشاعه شریعت اسلامی در قالب سنت‌های اصیل ایرانی بهره ببریم.
مسعود حسین‌میرزایی دبیر اجلاس بین المللی میراث فرهنگی ناملموس نیز نبود فضا‌هایی برای انجام بازی‌های بومی، محلی در شهر‌ها را یکی از نقاط ضعف در جامعه می‌داند و می‌گوید: وجود چنین فضا‌هایی باید به عنوان یک مطالبه از سوی مردم مطرح شود تا مسئولان در راستای ایجاد فضا‌هایی برای انجام بازی‌های بومی، محلی تلاش کنند.
او با بیان اینکه رهبر معظم انقلاب به موضوع معرفی بازی‌های بومی، محلی به مردم تأکید کرده‌اند، ادامه می‌دهد: بازی‌های بومی، محلی به عنوان میراث فرهنگی نا‌ملموس باید به نسل جدید و نسل‌های آینده شناسانده شود.
/۱۱