رسانه ها و شبکه های اجتماعی در ترویج ایدئولوژی های افراطی نقش دارند/ بحران های اجتماعی از عوامل مهم جذب جوانان به گروه های تروریستی است

تصاویری که گاه نظیر آنها تنها در فیلم ها مشاهده می شد امروز به راحتی در جهان واقعی رنگ واقعیت به خود گرفته اند و ناتوانی جریان های سیاسی در متوقف کردن آنها هر روز نمایان تر می شود. شماری از پژوهش‌های جامعه شناسی نشان داده‌اند افرادی که بیشتر به مشاهده خشونت در رسانه‌ها می‌پردازند، هنگام مشاهده خشونت در دنیای واقعی، اضطراب کمتری بروز می دهند و با قربانیان چنین حوادثی‌، کمتر احساس همدردی می کنند. شاید رواج چنین پدیده های اجتماعی حسن روحانی رییس جمهوری اسلامی ایران را بر آن داشت تا شهریورماه گذشته در سخنرانی خود در نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در پیشنهادی خواستار جهان عاری از خشونت شود. این پیشنهاد با رای مثبت ۱۹۰ کشور عضو سازمان ملل متحد به قطعنامه مقابله با افراط گرایی و خشونت تبدیل شد.
براساس این قطعنامه، همه اعضای سازمان ملل، متعهد شدند از تهدید یکدیگر با توسل به زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی و یا اصول مورد احترام سازمان ملل بپرهیزند. در عین حال باید از اظهار بیزاری از ناشکیبایی، خشونت، جنگ های فرقه ای، تروریسم، تخریب و تحمیل لزوم ترک خانه و کاشانه به ملت ها و محکوم کردن خشونت، صرفه نظر از هر انگیزه ممکن خودداری کنند.
مخاطبین رسانه ها از همه اقشار جامعه از کودک گرفته تا پیر و جوان هر لحظه در معرض اخباری قرار می گیرند که به شدت خشونت آمیز و عاری از هرگونه خوی انسانی است. سوال اینجاست که آیا رسانه ها خواسته یا ناخواسته دراوج گیری این موج خشونت آمیز و جذب جوانان به گروه های افراطی و تروریستی نقش دارند؟
در همین ارتباط با دکتر حمید غیدی عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی و دکترای روابط عمومی و ارتباطات به گفتگو نشستیم.
آقای دکتر غیدی به طور کلی در عصر ارتباطات کارکرد رسانه ها را در شکل گیری جریان های افراطی چطور ارزیابی می کنید؟
وقتی در مورد رسانه و گروه های افراطی که دارای تفکرات هنجارشکنانه هستند صحبت می کنیم وارد حوزه ارتباطات سیاسی خواهیم شد. وقتی وارد این حوزه می شویم کارکردهای رسانه ها تغییر میکند. رسانه های جمعی هنگامی که خشونت ها را به صورت عریان و واضح به نمایش می گذارند به نوعی سبک های هالیودیسم را تداعی می کنند یعنی تخیلاتی که ما در فیلم ها به دنبال آن بودیم به راحتی توسط گروه داعش به واقعیت تبدیل شده است و مخاطب در معرض آن قرار می گیرد.
می توان این را در چارچوب وظایف رسانه و همان اطلاع رسانی توجیه کرد؟
قطعا یکی از وظایف رسانه ها آگاه کردن توده مردم از جنایاتی است که در جهان رخ می دهد. حال بیایید اینطور تصور کنیم که رسانه ای وجود نداشت، چه اتفاقی می افتاد؟ به عنوان مثال ما در ایران شاید چندین ماه طول می کشید تا متوجه شویم که گروهی خطرناک و تروریستی در همسایگی کشورمان شکل گرفته و امنیت سرزمین ما را تهدید می کند. پس ناخودآگاه ابتکار عمل را برای مبارزه و حفظ تمامیت ارضی کشورمان از دست می دادیم.
پس معتقدید رسانه ها نقشی در دامن زدن به این خشونت ها ندارند؟
نه دقیقاً بر عکس علاوه بر رسالت خبر رسانی و آگاهی بخشی رسانه های جمعی و شبکه های اجتماعی در ترویج این ایدئولوژی های افراطی و نادرست نقش پر رنگی دارند. برخی رسانه ها خواسته یا ناخواسته به بزرگ جلوه دادن گروهی مانند داعش کمک می کنند و به آنها اعتبار و اهمیت می بخشند. اگر برای چند ساعت رسانه های خبری خارجی را مرور کنید غیر ممکن است که خبری از گروه های تروریستی که در این مدت داعش در صدر آن قرار دارد دریافت نکنید. دیدن جنایت و خشونتی که آنها اعمال می کنند دیگر مثل گذشته شما را تحت تاثیر قرار نمی دهد و این بسیار تامل برانگیز و می توان گفت باعث تاسف خواهد بود زیرا عادی سازی خشونت را در پی خواهد داشت.
با توجه به اشاره ای که به شبکه های اجتماعی و نفوذ آن در بین جوانان داشتید چه عللی برای جذب جوانان از سراسر دنیا به گروه های تروریستی مثل داعش وجود دارد؟ جوانان و حتی زنان زیادی از کشورهای مختلف به این گروه پیوسته اند.
گروهی مثل داعش با صرف هزینه های هنگفت و وعده اشتغال و حتی تامین نیازهای جنسی جوانان آنها را به این ایدئولوژی نزدیک و از آنها برای اهداف خشونت آمیز خود استفاده می کند. بحران های اجتماعی و بیکاری و حتی نفوذ تفکرات افراطی از عوامل مهم جذب جوانان به تفکرات افراطی است. اروپائیان و آمریکا خود داعش را شکل دادند و اکنون آن طفل به مرحله قدرت و بلوغ رسیده و تبدیل به فرزندی ناخلف برای قدرت های جهان شده است. مهمترین عامل شکل گیری این جریان ها نسل کشی مسلمانان است. به طور قطع داعش نه طرفدار سنی هاست و نه طرفدار هیچ شاخه دیگری از اسلام. آنها به دنبال یک نسل کشی حساب شده هستند.
نقش شبکه های اجتماعی در پیوستن جوانان به این گروه ها را چطور ارزیابی می کنید؟
جوانان به طور ذاتی دارای تفکرات رادیکال و معترض هستند. شبکه های اجتماعی به دلیل ماهیت خود و فضایی که در اختیار مخاطبین قرار می دهند امکان رد و بدل شدن هیجانات و تخلیه روحی را برای مخاطب بوجود می آورد و به دلیل گستردگی و حجم بالای شمار مخاطبین امکان کنترل آن وجود ندارد. جوان هم به دلیل هیجانات سیاسی و اجتماعی در معرض انواع تبلیغات ایدئولوژیک قرار می گیرد که زمینه جذب شدن به افراطی گری را فراهم خواهد کرد.
پس می توان گفت اهدافی که گروه های تروریستی همانند داعش دنبال می کنند بسیار بلندمدت و با برنامه ریزی های دقیق خواهد بود؟
دقیقاٌ همین طور است. زیرا برای این گروه اهداف بزرگی در نظر گرفته شده و حتی دور از انتظار نیست که حتی در کشورهای اروپایی و آمریکا ما شاهد خرابکاری های گسترده مثل بمبگذاری و حوادثی مثل یازده سپتامبر باشیم تا به نوعی توجیه برای نفوذ به کشورهای مورد نظرشان فراهم شود. در مجموع اگر فکر کنیم که رسانه ها صرفاً قصد اطلاع رسانی دارند به اعتقاد من بسیار خوشبینانه خواهد بود. زیرا رسانه با روش تکرار، می تواند جوان خام اندیش را به خود جلب کند.
آیا ضعف ایدئولوژیک را می توان عاملی برای جذب جوانان به گروه های افراطی دانست؟
از منظر روانشناسی و جامعه شناسی سنین جوانی اصولا برای بسیاری از انسان ها با چالش های فکری همراه است که اگر به درستی هدایت نشود و یا سرکوب شود می تواند زمینه انحطاط فکری و بی هویتی را برای جوان بوجود بیاورد و همانطور که اکنون شاهد هستیم کشورهای غربی با چالشی به نام پیوستن جوانانشان به تروریست های داعش مواجه می شوند. گروهی مثل داعش با حرکات هیجانی خود مثل سر بریدن خبرنگار آمریکایی و انتشار گسترده آن در رسانه ها می تواند بخشی از جوانان را از طریق تخلیه هیجانات نامطلوب که در این سنین وجود دارد جذب می کنند. اگر از دید ارتباطی و شناسایی زبان بدن حتی به صحنه نماز خواندن سرکردگان داعش که از رسانه ها پخش می شود نگاه کنید می توانید به راحتی متوجه شوید که شخص نمازگزار اصلا اعتقادی به حرکاتی که در قالب نماز انجام می دهد ندارد و بنیان این گروه ها برپایه حرکات نمایشی منتسب به اسلام است.
به نوعی همان تغییر نقشه جهان که از سوی برخی کارشناسان حوزه سیاسی مطرح می شود را می توان از علل عمده شکل گیری جریاناتی مثل داعش عنوان کرد؟
بله. وقتی به تحلیل رفتاری این گروه بپردازید خواهید دید که عضوگیری هدفدار آنها و چندین ملیتی بودن اعضای آن به نوعی پیغامی برای همه جهان دارد و می خواهد از این طریق پیشروی تفکرات خود را در سراسر دنیا به رخ بکشد. همانطور که ساختار حکومت ها و نوع فعالیت های سیاسی دستخوش تحولات شده است پس در نقطه مقابل آن گروه های تروریستی نیز بسیار باهوش تر و مجهزتر از سابق به فعالیت می پردازند. رسانه هایی که به راحتی در اختیار همه مردم جهان است می تواند به تریبونی برای تروریست ها و افراطیون تبدیل شود که تمام فعالیت های خود را در لحظه مخابره کند.
چه راهکاری برای عدم جذب جوانان به گرو ه های افراطی وجود دارد؟
برای عدم جذب جوانان باید آینده روشن برای آنها ترسیم کرد و با هوشیاری در مقابل پیوستن آنها به هر تفکر افراطی ایستاد. باید بدانیم که جوان امروز با در اختیار داشتن انواع و اقسام رسانه های اجتماعی در معرض بسیاری از خطرات قرار دارد که البته نحوه برخورد با تکنولوژی هم باید حساب شده و بر مبنای مقتضیات زمان باشد تا جوان را در مقابل ما قرار ندهد. سنین جوانی بسیار حساس و شکننده است و امروز باید به این درک برسیم که جوان ذاتاً روحیه ای ماجراجو و گاهی معترض دارد که می توان از طریق کنترل های صحیح اجتماعی ریسک عصیانگری را در آنها به حداقل رساند.
/گفتگو از کمند چوبینه/