راهکار هایی که موتور تولید و توسعه صنایع دستی را روشن می کند

امروز آغاز هفته صنایع دستی است. رسم است که در این هفته همایش ها ، مصاحبه ها و گفتگوهای کلی در مورد لزوم تولید صنایع دستی گفته می شود و پس از این هفته تا سال دیگر این گفته ها به بوته ی فراموشی سپرده می شود. برای تغییر و اصلاح و تولید و فروش صنایع دستی ابتدا باید تاریخچه ی صنایع دستی مورد بررسی قرار گیرد سپس تولید صنایع دستی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و راه حل هایی برای بهبود آن ارائه شود. بنا به گفته ی یکی از کارشناسان صنعت گردشگری، دکتر جمالی نژاد، مشاور شهردار اصفهان در ایران حدود سیصد و پنجاه قلم کالا تحت عنوان صنایع دستی تولید می شود اما با این وجود این صنعت مورد بی مهری قرار گرفته و این بخش سهم زیادی در اشتغال ندارد. در صورتی که شهر سانتافه در امریکا فقط ۵ قلم صنایع دستی تولید می کند و با روش های جدید صدها تن را در این رشته به کار مشغول کرده است.

تاریخچه
صنایع دستی همچون تولید فرش، مینا کاری، خاتم سازی و قلم زنی روی مس و نقره، تولید پارچه های قلمکار و صدها قلم کارهای دیگر از تولیدات صنایع دستی شهر اصفهان است.
صنایع دستی ابتدا برای رفع نیازهای روزمره ی مردم به وجود می آید و پس از مدتی در قاب یادبودها و هنر جای می گیرد. تحول در صنایع دستی اصفهان از دوره ی صفویه و بخصوص دوره ی شاه عباس آغاز شد که او و شیخ بهایی با تجمیع و سازماندهی صاحبان حرفه و هنر در اطراف میدان نقش جهان تحولی در تولید صنعتی آن روز صنایع دستی ایجاد کردند. صاحبان حرفه های مختلف نیازهای متفاوت مردم و حتی حکومت را در بازارهای اطراف میدان تامین می کردند و جالب آنکه اگر نگاهی به تقسیم بندی این بازارها همچون بازار مسگرها، قلمزن ها، پارچه فروشان، قالیبافان، شیرینی فروشان، گزسازان بیاندازیم می بینییم هر یک از این مشاغل در قسمتی جای داده شده بود و به نوعی این صنایع برای تامین نیاز مردم با هم مرتبط بودند و حتی گاهی نیازهای هم را مرتفع می کردند. به گفته ی رئیس فراکسیون توسعه ی گردشگری آقای جواد هروی، صنایع دستی در برزخ مانده است . آری، هنگامی که تولیدات سنتی بود و همه ی زنجیره های بازار به هم مربوط بود با توجه به جمعیت کم این تولیدات سنتی برای رفع نیاز مردم جوابگو بود ولی امروز، با توسعه ی شهری و افزایش جمعیت وتغییر سلیقه ی مردم در استفاده از وسایل جدید دیگر صنایع دستی جوابگوی رفع نیاز مردم نیست. شاه عباس کارگاه قالی بافی خود را بین چهلستون و عالی قاپو قرار داده بود که در کنار آن بازار رنگرزها و ابریشم فروشان قرار داشت. کارگاه های فراوری پشم گوسفند نزدیک این بازارها بود و با خامه ای که از بازار ریسمان به کارگاه قالیبافی می آوردند فرش نفیس اصفهان بافته می شد. این حرکت کند صنایع دستی متناسب با زمان خود بود. حتی در دوره ی قاجاریه هم تغییری در آن ایجاد نشد و دوره ی پهلوی اول حرکت صنایع دستی به کندی ادامه داشت و نیازهای مردم شهر را تامین می کرد. پارچه های قلمکار ، لباس مردم را تامین می کرد، از ظروف مسی برای طبخ غذا استفاده می شد و سایر صنایع دستی نیز به درجات مختلف متناسب با جمعیت کم اصفهان به حرکت آهسته ی خود ادامه می داد.
انقلاب صنعتی اروپا با دویست سال تاخیر به ایران رسید و توسعه ی صنعتی همه جانبه در راس تفکرات حاکمین قرار گرفت. پهلوی اول به یکباره صنایع ریسبافی تولید قلمکار را با تاسیس کارخانه های بزرگ ریسندگی به محاق برد. کارخانه های ریسندگی نوین با تولید مواد اولیه پارچه شرایط تولید انواع مختلف پارچه را ایجاد و با تولید پارچه این محصول نیاز مردم را مرتفع کرد، حتی در مواردی بیش از نیاز بود. البته به دلیل آنکه چرخه پایانی تولید پارچه یعنی خیاطی صنعتی وجود نداشت، تولید محصولات پوششی به دست خیاطان می افتاد که سرعت تولید شان کم بود و غیر استاندارد بودن و نبود طراحی به روز و مدرن باعث شکست خیاطی سنتی شد و به مرور با کهنه شدن کارخانه ها امروز تولیدات پارچه در کشورمان با درجه ی عالی انجام نمی شود و علاقمندی به تامین محصولات صنعتی داخلی و خارجی است و امروزه بازار در انحصار برندها می باشد.
در دوره پهلوی دوم جایگزین همه ی صنایع دستی که در زندگی روزمره ی مردم نقش داشت به بازار آمد. در مقابل ظروف سفالی، مسی و ... ظروف آلومینیوم، پلاستیک، ملامین، ظروف شیشه ای مدرن به بازار آمد و صنایع دستی روزمره به فراموشی سپرده شد. حتی قبل از انقلاب صنایع دستی به وسایلی زینتی تبدیل شد که به عنوان سوغات و یادبود از طرف گردشگران داخلی و خارجی خریداری می شد.
به نظر می رسد یکی از مهمترین عوامل برای خروج صنایع دستی از مصرف روزمره ی مردم، نبود طراحان قوی بوده که صاحبان صنایع هم نتوانستند این صنعت را به روز کنند و صنایع دستی در این دوره ی ۴۰۰ ساله همیشه باز تکرار می شده است. اما اگر به تولید فرامدرن امروزی همچون موبایل، کامپیوتر، تلویزیون نگاهی بیاندازیم می بینیم مدیران تولید آنچه برایشان اهمیت دارد تغییرات سالیانه و حتی ماهیانه با اضافه کردن آپشن های جدید است .

علت افول صنایع دستی
امروزه صنایع دستی حرکت کندی دارد و کسانیکه در این رشته فعال هستند از نظر اقتصادی در ظرفیت بالایی به سر نمی برند. علت کارآمد نبودن این صنایع در عرصه داخلی گردشگران داخلی و مردم شهر و در عرصه خارجی نبود گردشگران و غیر فعال بودن صادرات است.
علل دیگر عبارتند از :
۱ـ به روز نبودن صنایع دستی در انتخاب مردم و بخصوص جوانان. کارآمدی و استفاده ی روزمره یکی از مهمترین عوامل در رو آوردن جوانان و مردم به سمت یک محصول است. امروزه اگر یک فرد چند میلیون تومان پول داشته باشد ترجیحاً به خرید یا تغییر و یا به روز کردن کامپیوتر و موبایل خود علاقمند است تا اینکه صنایع دستی را خریداری نماید. صنایع دستی در سبد خرید های ضروری و غیر ضروری مردم جایی ندارد. درصد کمی از مردم برای اینکه به کسی هدیه دهند، صنایع دستی می خرند .
۲ـ قیمت گران: ساخت غیرصنعتی، کار فردی و زمان بر بودن تولید، باعث می شود که محصولات صنایع دستی از محصولاتی که به طور صنعتی و انبوه تولید می شود گران تر باشد. لذا فقط علاقمندان به کارهای هنری و کلکسیونی خریداری این محصولات هستند و متاسفانه امروز رقیب صنایع دستی ما مشابه چینی و ارزان آن است.
۳ـ عدم تغییر شکل: سالها است صنایع دستی به همان شکل ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال قبل ساخته می شود و هیچ تغییری از به روز شدن در آن وجود ندارد و در زندگی روزمره مردم موثر نیست. به عنوان مثال، ظروف مسی روزگاری مورد مصرف غذاخوری مردم بود و همه از آن استفاده می کردیم اما امروز با تولید انواع ظروف چینی، ملامین و شیشه ای به طور کلی این ظروف غیر قابل مصرف شده است.
۴ـ برند نشدن صنایع دستی: به دلیل آنکه ساخت این صنایع به طور فردی انجام می شود و استاندارد صحیحی ندارد و رقابت های ناسالم فردی باعث شده صنایع دستی نتواند به عنوان یک محصول پایدار از نظر شکل، جنس، قیمت و کیفیت به خریدار عرضه شود، هر روز از کیفیت کاسته و به قیمت افزوده شده است.
۵ـ رنگ آمیزی محصولات: عدم تغییر رنگ ها و یکنواخت بودن آن از فاکتورهای عدم جذابیت این محصولات شده است. طراحان و نقاشان می توانند با انتخاب رنگ های جدید و تولید صنایع دستی بخشی از جمعیت جوانمان را به سمت این محصولات رهنمون شوند.
۶ـ نداشتن درجه بندی استاندارد: در تمام شهرهای دنیا محصولاتی به عنوان یادبود مطرح است که نماد آن شهر و کشور است که اندازه های کوچک و بزرگ و متوسط با قیمت های ارزان و گران دارد. در ایران یادبودهای میدان نقش جهان توسط تولید کنندگان داخلی تولید نمی شود ولی اخیرا شنیده شده که این نمادها مانند عالی قاپو توسط تولید کنندگان چینی به بازار ایران عرضه شده است .
برای برون رفت از این مسئله و فعال کردن تولید و فروش صنایع دستی چه باید کرد؟
ابتدا باید یک گروه تحقیقاتی قوی تشکیل و با استفاده از منابع فکری دانشگاهی وتجارب تولید کنندگان آسیب شناسی صنایع دستی انجام شود .

چه باید کرد؟
۱ـ ابتدا باید به صنایع دستی و تولید و فروش آن به صورت جزء لاینفک گردشگری نگاه کرد. با توسعه و ورود گردشگران خارجی ظرفیت های این صنعت را زیاد کنیم تا صرفه ی اقتصادی، انگیزه ی ورود جوانان علاقمند را به این رشته اضافه دهد. ورود جوانان و بخصوص طراحان می تواند این صنعت را به روز کند.
۲ـ طراحان جوان باید چرخه ی صنعتی و تولید انبوه را به صنایع دستی بیاورند تا تولید انبوه بتواند قیمت تمام شده این صنایع برای مصارف عامه پایین بیاورد.
۳ـ درجه بندی قیمت و کیفیت چنان به وجود آید که فقط استادان ماهر به تولید محصولات کلکسیونی بپردازند. امروزه فرقی بین استاد قدیمی و هنرمند و یک جوان تازه کار وجود ندارد و هر دو محصول شان را تحت نام کلی صنایع دستی و حتی به یک قیمت می فروشند.
۴ـ راه هایی برای به روز کردن این صنایع برای مصرف داخلی باید در نظر گرفته شود. مثلاً دیگر نمی توان از ظروف مسی یا پارچه قلمکار به طور عام استفاده کرد اما طراحان توانا می توانند این دو محصول را به صورتی طراحی کنند که برای نسل جدید قابل قبول باشد. مثلاً می توان در رستوران های سنتی و معمولی غذاهایی را انتخاب و در ظروف مسی سرو کرد یا از پارچه ی قلمکار در تولید مانتو و روسری استفاده کرد.
۵ـ تحقیق تحلیلی بر روی ۳۵۰ قلم صنایع دستی انجام شود و در تمامی مراحل ساخت، فروش از فکر طراحان مبتکر استفاده کرد تا با ارتقا کیفیت و کمیت و کاهش قیمت به مصرف داخلی این محصولات کمک شود.
به روز شدن برای نسل جوان بسیار مهم است. کارخانه هایی همچون آیفون هر سال با ارتقا کیفیت و افزودن کارآمدی جدید سبب می شوند که تولید گران قیمت شان هر ساله توسط کاربر تعویض شود.
۶ـ صاحبان صنایع دستی باید موظف شوند که از فارغ التحصیلان رشته های گردشگری، جامعه شناسی، صنایع دستی در طراحی برای ارتقا کیفی و کمی محصولات استفاده کنند. کمپانی های اتومبیل سازی بخش زیادی از هزینه ی اتومبیل هایشان مربوط به طراحی شکل خارجی و داخلی آن و بخشی هم مربوط به افزودن آپشن های جدید است.

نگارنده: دکتر اصغر معمارزاده