شیخ ما "بهائی" که اصفهان را به رنگ شیعه ساخت

بهاء الدین محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن حسن بن محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی (جباعی) معروف به شیخ بهائی در سال ۹۵۳ ه.ق ۱۵۴۶ میلادی در بعلبک متولد شد. او در جبل عامل در ناحیه شام و سوریه در روستایی به نام "جبع" یا "جباع" می زیسته و از نژاد "حارث بن عبدالله اعور همدانی" متوفی به سال ۶۵ هجری از معاریف اسلام بوده است. ناحیه "جبل عامل" همواره یکی از مراکز شیعه در مغرب آسیا بوده است و پیشوایان و دانشمندان شیعه که از این ناحیه برخاسته اند، بسیارند. در هر زمان، حتی امروزه فرق شیعه در جبل عامل به وفور می زیسته اند و در بنیاد نهادن مذهب شیعه در ایران و استوار کردن بنیان آن مخصوصاً از قرن هفتم هجری به بعد یاری بسیار کرده و در این مدت پیشوایان بزرگ از میان ایشان برخاسته اند و خاندان بهائی نیز از همان خانواده های معروف شیعه در جبل عامل بوده است.
بهاءالدین در کودکی به همراه پدرش به ایران آمد و پس از اتمام تحصیلات، شیخ الاسلام اصفهان شد. چون در سال ۹۹۱ هجری قمری به قصد حج راه افتاد، به بسیاری از سرزمینهای اسلامی از جمله عراق، شام و مصر رفت و پس از ۴ سال در حالی که حالت درویشی یافته بود، به ایران بازگشت.
شیخ ما در علوم مختلف از ادب و فلسفه و منطق و هیئت و ریاضیات تبحر داشت و مجموعه تألیفاتی که از او بر جای مانده در حدود ۸۸ کتاب و رساله است.
اما در میان ایرانیان، شیخ بهائی بیش از همه به مهارت در ریاضی و معماری و مهندسی معروف بوده و هست چرا که معماری مسجد امام اصفهان، منارجنبان، مهندسی حصار نجف اشرف و بنای شهر نجف آباد را به او نسبت می دهند.
در مهندسی و معماری شیخ بهایی ویژگی خاصی نهفته است که آن را فراتر از بنا می کند و هویتی به اثر زمینی می بخشد که امروز ما برای رسیدن به شهر اسلامی در پی آن هستیم. این ویژگی همان تبلور «تفکر شیعی» در ساختار معماری است. این تفکر که بر شکل گیری کلیت مجموعه میدان نقش جهان تاثیر بسزایی داشته و از جمله آن را فضایی مناسب برای برپایی آئین های عزاداری حضرت سیدالشهدا (ع) ساخته است، بر شکل گیری فضای زندگی در شهر بر مبنای جهان بینی اسلامی نیز اثرگذار بوده است. در احداث میدان امام حتی شکل گیری کتیبه ها، نقوش کاشی ها و منبت کاری ها مزین به نام مبارک مولی الموحدین (ع) انجام گرفته است.
حتی تعیین سمت قبله مسجد امام به مقیاس چهل درجه انحراف غربی از نقطه جنوب از شاهکارهای شیخ بهایی بود که با این کار به سلسله اختلاف نظرهایی که مفتیان ابتدای عهد صفوی راجع به تشخیص قبله عراقین در مدت یک قرن و نیم بر سر آن اختلاف داشتند، پایان داد. اما همین مساله انحراف میدان امام از قبله نیز بسیار عالمانه و در جهت متجلی سازی تفکر اسلامی در اثر معماری انجام شده است زیرا برخلاف وقتی که میدان با به سمت قبله بودن (فقط در خویش) القاء جهت قبله می کرد، در وضعیت فعلی این میدان با انحراف خود، در تمام شهر قبله را، که جهتی بنیادین در دین اسلام است، القاء می کند. از سوی دیگر و با توجه به اینکه در زمان بنای میدان، مسجد جامع عباسی به نوعی بر همه ی شهر سلطه ی فیزیکی داشته است، ملاحظه ی چهار گلدسته ای که دو به دو در یک صفحه قرار گرفته اند و صفحات حاصل نسبت به هم چرخش دارند، اهل شهر را به جهت قبله متذکر نموده و از همه ی شهر دریافت و شناسایی جهت قبله را برای همگان ممکن می نمود.
به علاوه، وی شاخصی برای تعیین اوقات شبانه روز از روی سایه آفتاب یا به اصطلاح فنی، ساعت آفتاب یا صفحه آفتابی و یا ساعت ظلی در مغرب مسجد امام در اصفهان ایجاد نموده است.
در احاطه شیخ بهایی بر مهندسی مساحی تردید نیست و نمونه شاخص دیگری از آن که هنوز در میان است، تقسیم آب زاینده رود به محلات اصفهان و قرای مجاور رودخانه است که معروف است هیئتی در آن زمان از جانب شاه عباس به ریاست شیخ بهائی مأمور شده و با ترتیب بسیار دقیق و درستی با منتهای عدالت و دقت علمی در باب حق آب هر ده و آبادی و محله و بردن آب و ساختن مادیها تلاش کرده اند که هنوز به همان ترتیب معمول است و اصل طومار آن در اصفهان هست.
از دیگر کارهای علمی که به شیخ نسبت می دهند طرح ریزی کاریز نجف آباد اصفهان است که به نام قنات زرین کمر، یکی از بزرگترین کاریزهای ایران است. از مظهر این قنات تا انتهای آبخور آن ۹ فرسنگ است و به ۱۱ جوی بسیار بزرگ تقسیم می شود. طرح ریزی این کاریز را نیز از جانب مرحوم بهائی می دانند.
یکی دیگر از کارهای شگفت انگیزی که به شیخ بهائی نسبت می دهند، ساختمان گلخن گرمابه ای است که در میان مسجد جامع و هارونیه در بازار قدیمی شهر نزدیک بقعه درب امام واقع است و مردم اصفهان از دیر باز همواره عقیده داشته اند که گلخن آن گرمابه را بهائی چنان ساخته است که با شمعی گرم می شد و در زیر پاتیل گلخن فضای تهی تعبیه کرده و شمعی افروخته در میان آن گذاشته و آن فضا را بسته بود و شمع تا مدت های مدید همچنان می سوخت و آب حمام بدان وسیله گرم می شد. می گویند خود شیخ گفته بود که اگر روزی آن فضا را بشکافند، شمع خاموش خواهد شد و گلخن از کار می افتد و چون پس از مدتی به تعمیر گرمابه پرداختند و آن محوطه را شکافتند، فوراً شمع خاموش شد و دیگر از آن پس نتوانستند بسازند.
اوژن اوبن بنای چهلستون را نیز به شیخ بهایی نسبت داده و نوشته است که «چهلستون مطابق نقشه شیخ بهایی ساخته شده و توسط شاه سلطان حسین مرمت گردید.» اما در این باب توجه به دو نکته ضروریست، نخست اینکه قبل از اوژن اوبن هیچ کسی این بنا را به شیخ بهایی نسبت نداده است. دیگر آنکه اوژن اوبن بین سال‌های ۱۲۸۶- ۱۲۸۵ به ایران آمده و در عصر شیخ بهایی نبوده و او را درک نکرده است. بنابراین می‌توان گفت که وی به گفته‌های مردم و آنچه از دیگران شنیده، اکتفا کرده است.
اوژن اوبن ترسیم «نقشه ارگ» را نیز به شیخ بهایی نسبت داده و در این باره می‌نویسد: «پادشاهان صفوی در کنار زنده رود استقرار یافتند. ملایی از تبار عرب موسوم به شیخ بهایی، نقشه ارگ را کشید که با میدان پهناوری از مسجد شاه و بازار بزرگ جدا می‌شود.» لیکن اوژن اوبن به افسانه پردازی زیاد اعتماد می کند و از این رو در صحت این ادعا تردید است. 
در برخی آثار بنای بقعه بابارکن الدین و منارجنبان نیز به شیخ بهائی نسبت داده شده است، لیکن سند اثبات کننده ای در این باب در دست نیست.  

منابع:
- زندگینامه شیخ بهایی، معماربلاگ .
- ادراک زیبایی و هویت شهر در پرتو تفکر اسلامی، دکتر محمد نقی زاده، 1386. 
- شیخ بهائی، معمار و مهندس بناهای دوره صفوی، روزنامه دنیای اقتصاد، 7/6/92. 

/۱۳