دود مهمترین عامل خطرآفرین در آتش سوزی

خسارات جانی بعضاً ناشی از شعله های آتش و حرارت ایجاد شده نیست بلکه عوامل عمده ی دیگری وجود دارند که می توانند پیش از آنکه فرد دچار سوختگی و یا مرگ ناشی از آن شود، وی را از پا درآورد. 
در این مقاله یکی از چهار دلیل عمده موجبات مرگ در حریق، یعنی «دود» بررسی شده است.
دلایل عمده مرگ و میر در حریق
دلایل عمده ای که منجر به مرگ و میر در حریق ها می شود شامل موارد زیر می باشد:
الف) دود و گازها ب) شعله ج) حرارت د) حادثه
مهمترین عامل خطر آفرین در حریق ها گسترش گازها و دودهای سمی از طریق پلکان ها، نورگیرها، چاه های آسانسور و کانال های تاسیساتی است. 
اینگونه فضاها همواره به منزله دودکش عمل نموده و گازها و دودهای گرم را همراه با شعله به طبقات بالای ساختمان انتقال می دهد و ساکنین پیش از آنکه به دلیل حرارت دچار سوختگی و مرگ بشوند، به دلیل آلوده شدن فضا به دود و گازهای سمی جان خود را از دست می دهند.
دود چیست و چگونه بر دستگاه تنفسی تاثیر می گذارد؟
دود از سوختن ترکیبات آلی حاصل می شود و متشکل از ذرات بسیار ریز جامد و مایع است که در گازهای متصاعد شده از آتش سوزی، معلق می شوند.
 در اکثر حریق ها دود تولید شده با مقادیر مختلفی غبار، گرد، الیاف، بخار و گاز توام می باشد و میزان آن در هر حریقی متفاوت بوده و تابع درجه تکامل حریق است.
میزان هوای موجود محیط در کیفیت و کمیت دود نقش عمده دارد. 
در مکان هایی که میزان هوا محدود است، حریق موادی را که به دلیل کمبود اکسیژن نمی سوزند تجزیه می کند؛ در نتیجه دود زیادی تولید می شود.
 ذرات دود که در جریان هوا قرار گرفته اند ممکن است به اندازه ای سرد شوند که حامل بخارات آب و اسیدهای ارگانیک شوند. 
بنابراین به هنگام استنشاق، عمیقاً در دستگاه تنفسی نفوذ کرده و شدیداً باعث تحریک دستگاه تنفسی می شوند.
به علاوه ترکیب های حاصل از دود، آسیب های چشمی نیز ایجاد می کنند.
افرادی که دچار دود زدگی می شوند ممکن است با حریق فاصله داشته باشند، به طور مثال حریق در طبقه اول ساختمان رخ داده باشد اما فرد در طبقات بالاتر دچار دودزدگی می شود، علت این امر آن است که حرکت دود مواج است و به سرعت به نقاط دیگر در ساختمان حرکت کرده و از کوچکترین روزنه ها عبور می کند.
این افراد ممکن است دچار عوارضی نظیر سوزش مجاری تنفسی، مسمومیت و از دست رفتن آب و نمک بدن شوند.
گازهای توام با دود نیز خطرات جانی بسیاری دارند.
 وجود منواکسید کربن (CO) در محیط و کاهش میزان اکسیژن، خطر اصلی است منواکسیدکربن که گازی سمی است به سرعت در بنای حریق زده انتشار می یابد، به طوری که هر قدر نسبت اکسیژن هوا کاهش پیدا کند بر تولید منواکسید کربن اضافه می شود.
 گاز منواکسیدکربن چندین برابر بیشتر از اکسیژن میل ترکیب با هموگلوبین خون را دارد. 
دیگر گازهایی که معمولاً در حریق ها متصاعد می شوند و همراه دود هستند عبارتند از: دی اکسید کربن، اسید استیک، استالدئید، اسید فرمیک، فرمالدئید، قطران، بی اکسیدنیتروژن، بی اکسیدگوگرد و کلر.
فرمالدئید: متداول ترین آلاینده هوای داخل ساختمان
فرمالدئید گازی بی رنگ با بوی تند و خفه کننده است که به طور گسترده ای توسط صنایع مختلف از جمله مصالح ساختمانی و صنایع چوبی مورد استفاده قرار می گیرد.
در زمان آتش سوزی، قرار گرفتن در محیط هایی که غلظت فرمالدئید در آنها بالاست می تواند باعث بروز علائمی از قبیل : سوزش و اشکالود شدن چشم ها ، سوزش گلو، تهوع ، اختلال در تنفس ، سردرد ، جوش و تاول ، کهیر ، تپش قلب ، عفونت گوش ، کم شدن حافظه و ... شود. 

دود گرفتگی محیط و مشکلات ناشی از آن
دود علاوه بر تاثیرات فیزیولوژیکی در اشخاص مشکلات زیادی را در زمان گریختن افراد از محل حادثه و همچنین عملیات امداد و نجات برای آتش نشانان ایجاد می کند.
افراد در زمان مواجه با حریق دچار ترس و استرس شده که این امر منجر به تنفس سریع و بالطبع کاهش اکسیژن و فشار خون می شود. 
از سوی دیگر آدرنالین خون این افراد، بالا رفته که این مسئله نیز باعث افت فشار خون می شود. 
در کنار این عوامل فرد به دلیل وجود دود، کم شدن میدان دید و اضطراب و دستپاچگی موفق به یافتن مسیرهای اصلی فرار نشده و در بن بست قرار می گیرد. 

استراتژی های تهویه دود
تهویه در عملیات اطفای حریق یک روش اصولی و برنامه ریزی شده به منظور هدایت دود، گرما و گازهای حریق به بیرون از ساختمان می باشد. 
فرد آتش نشان باید با توجه به اهداف مورد نظر اقدام به عملیات دودبری در حریق نماید. اگر بدون دلیل پنجره ها، درها و دریچه های سقف در ساختمان آتش گرفته، باز شوند ممکن است نه تنها کمکی به عملیات اطفای حریق نکند بلکه آتش سوزی وسیع تر گردد.
دودبری برای نجات انسان ها
هنگامی که حریق در طبقه پایین چند طبقه رخ می دهد گاهی آتش نشانان از طریق راهروهای داخلی با آن مقابله می کنند. 
با پیشروی شیلنگ آتش نشانی در داخل ساختمان گازهای گرم و دود حاصله از طریق پله ها در طبقه فوقانی ساختمان سبب می شود که از انباشتگی دود کشنده که ناشی از حریق در طبقات پایین است جلوگیری شود.
دودبری کانون حریق برای افزایش قابلیت دید افراد آتش نشان لازم است؛ همچنین برای آنکه بتوانند با لوله آب آتش نشانی به محل حریق نزدیک شوند و آب را در مرکز حریق هدایت کنند.
 دید کم که در اثر تراکم زیاد دود ایجاد می شود و همچنین گرمای بسیار زیاد حریق مانعی برای نزدیک شدن آتش نشانان و اطفای حریق می باشد.
دودبری می تواند از انفجار دود جلوگیری کند یا اثر فشار موج حاصل از انفجارهای دیگر را کاهش دهد. 
انفجار دود، گاز و همچنین انفجار ابر بخار منبسط شده مایع جوشان (حاصل از قوطی های اسپری رنگ، سیلندرهای پروپان و بسیاری دیگر از قوطی های اسپری) معمولاٌ در حریق های مراکز خرید و فروشگاه های بزرگ رخ می دهند. 
در اثر انفجار گاهی اوقات شیشه پنجره و چارچوب آن به طرف آتش نشانان پرتاب می شود.
 هدف از دودبری، آزاد شدن گازهای انفجار قبل از انباشته شدن آنها و همچنین هدایت موج انفجار در جهت های ایمن می باشد. 
در این رابطه باز شدن به موقع پنجره ها یا دودبرهای واقع در سقف توسط آتش نشانان در هنگام حریق مراکز خرید و فروشگاه های بزرگ بسیار موثر است. 

نویسنده بهزاد بزرگزاد
/1010