بازسازي و احياي نقطه آغازين محورهاي فرهنگي، تاريخي شهر اصفهان

به گزارش ايمنا، اساس استخوان بندي شهرهاي ايران بر محورهاي استقرار بناهاي عمومي شهر كه بارزترين آنها بازارها هستند، استوار مي باشد.
محور تاريخي اصفهان همان ستون فقرات ساختار كالبدي، اقتصادي، اجتماعي شهر است كه نمونه بارزي از استخوانبندي شهري در ايران مي باشد. 

اين محور در تمامي دوره هاي تاريخي، همواره نقش ساختاري داشته و اكنون نيز استخوانبندي فعال شهر بر همان ساختار محور قديم استوار است. اين مجموعه بازتاب گويايي از سبك هاي معماري و شهرسازي شهر اصفهان در اعصار مختلف بوده و همچنين با حركتي كه هميشه رو به جنوب داشته، از محل ميدان كهنه و مسجد جامع  آغاز و در نقطه پايان به باغات هزار جريب در دامنه كوه صفه كه در حال حاضر دانشگاه اصفهان در بخشي از شهر از جمله ابنيه تاريخي موجود در امتداد همين محور جاي دارند و محدوده هاي مسكوني نيز به صورت رشته هايي از شاخه اصلي منشعب مي شده اند.
طول اين محور در حال حاضر بيش از ۶ كيلومتر و مساحت تقريبي محور و فضاهاي آن حدود ۵۰۰ هكتار است كه حدود ۳.۷ درصد از كل مساحت شهر اصفهان را تشكيل مي دهد.
اگرچه محور فرهنگي-تاريخي اصفهان، يك عنصر يكپارچه و تجزيه ناپذير است، ليكن مي توان آن را به چند قطعه اصلي تقسيم نمود: ميدان كهنه و مسجد جامع ، بازار، ميدان نقش جهان و كاخ هاي صفويه، چهارباغ عباسي. چهارباغ بالا، باراچه حسن آباد و چهارباغ صدر.
 
ميدان كهنه و مسجد جامع اصفهان اصلي ترين مركز پايتخت ايران در دوره سلجوقي و نقطه آغازين محور فرهنگي تاريخي شهر اصفهان به شمار مي رود كه در طول زمان دستخوش دگرگونيها و تحولات بسيار گشته به گونه اي كه دوره سلجوقيان ميدان عتيق كه مركز سياسي و حكومتي و اداري مذهبي شهر به شمار مي رفت با گذشت زمان و توسعه و گسترش شهر به سمت جنوب و با ايجاد رقيبي با قدرت همچون ميدان نقش جهان در دوره صفويه نقش سياسي و حكومتي را به تدريج از دست داده و ليكن عملكرد شهري را كه نشات گرفته از رشد ارگانيك و پيوند تنگاتنگ آن با ساختار شهري بوده است همچنان حفظ مي نمايد اما به خاطر همين عملكرد شهري فضاي ميدان مورد هجوم سودجويانه قرار گرفت و از نظر كالبدي فرسوده و عملا چيزي از فضاي ميدان باقي نمانده است و تشخيص دقيق حدود و ثغور كالبد اوليه آن ممكن نمي باشد.
مجموعه ميدان امام علي(ع) با عناصر تشكيل دهنده خود شامل بازار در حاشيه غربي ميدان، مسجد جامع در شمال و مقبره خواجه نظام الملك در جنوب شرق، قيصريه در جنوب شرق، قيصريه در جنوب، ارگ سلجوقي، كاخها و عمارات حكومتي در شرق و جنوب شرق، مدرسه سلطان سنجر، مدرسه و منار علي در جنوب غربي و مجموعه هارون ولايت در غرب مجموعه اي منسجم و همخوان از عملكرد هاي اداري حكومتي، فرهنگي، مذهبي ، اقتصادي و اجتماعي مي باشد، به گونه اي كه از طرف ديگر محل تبادلات اقتصاد مردم بوده است.
عناصر ارزشمند تاريخي مجموعه ميدان امام علي(ع):
ساختار تاريخي ميدان به واسطه حضور عناصر با ارزشي كه در اطراف آن حضور دارند، سازمان يافته كه مهمترين اين عناصر عبارتند از:
- مسجد جامع و محور ورودي آن.
- محور بازار و عناصر آن.
- مجموعه هارون ولايت و كوچه هارونيه.
- مسجد، مدرسه و منار علي.
- مدرسه كاسه گران، كاروانسراي كاسه گران و بازار ريسمان.
علاوه بر اين ها فضاي متاثر از عناصري كه به چشم نمي خورد اما در قديم وجود داشته اند، در شكل دادن فضاي ذهني ميدان موثر خواهند بود كه اين عناصر عبارتند از:
- بازار قيصريه در شمال ميدان كه با توجه به محل و موقعيت تاريخي آن در ضلع شمالي ميدان به عنوان ركن اقتصادي عمل مي كرده است.
- ارگ سلطنتي در شرق ميدان (سلجوقي) كه يك نها حكومتي در مركز شهر بوده است.
حضور عناصر فوق در اطراف ميدان قديم، محورهايي را از نظر بصري و فضايي آفريده بود كه در شكل گيري كالبدي و جايگزيني عناصر پيشنهادي آينده بايد دخيل باشند. از طرف ديگر اتصال عناصر شهري به استخوانبندي اصلي شهر نيز توسط گذرهاي اصلي و فرعي وجود داشته و تحكيم حيات مركز شهر تا حدود زيادي وابسته به تحكيم همه شريان هاي ارتباطي بوده است. 

گذرهاي اصلي اتصال محدوده ها به فضاي اصلي ميدان عبارت بوده اند از:
- گذر دردشت در غرب.
- گذر جماله در غرب.
- گذرهاي جوباره در شرق.
- گذرهاي شهشهان در شمال.
- گذرهاي ضلع جنوي به سمت امامزاده اسماعيل.
از اين ميان گذر جوباره و جماله مستقيما وارد ميدان مي شده اند اما در حال حاضر با پر شدن فضاي ميان ميدان، ديگر حضور محورهاي قديمي به وضوح حس نمي شود. در مقابل عبور خيابان هاي اصلي كه باعث از هم گسيختگي بافت پيراموني نيز شده اند، اكنون به صورت محورهاي مشخص شهري تثبيت شده و مي بايست در ارتباطي معين با ميدان احيا شده قرار گيرند تا ارتباط متقابل ميدان با ساختار اصلي شهر را برقرار سازند.
مجموعه ميدان كهنه و مسجد جامع  يكي از مهمترين قطعات و گره آغازين محور استخوان بندي شهر است. اين قطعه در پي كم توجهي هاي دوران معاصر نظير احداث خيابان هاتف به دست رضا خان و نيز احداث خيابان عبدالرزاق مورد تعارض قرار گرفت و دچار گسيختگي كالبدي- فضايي و متعاقبا عملكردي شد.
از اين رو هر گونه اقدام بهسازي در محدوده مذكور مي بايست با توجه به ساختار اصلي كالبدي و اجتماعي و با توجه به توانمندي هاي اقتصادي انجام مي گرفت و اهداف مورد توجه مي بايد در جهت وحدت بخشي و ايجاد پيوستگي عملكردها و انسجام كالبدي اتفاق مي افتاد. اين مهم خود سبب مي گشت تا رفته رفته تبلور حيات مدني به طور مجدد در محدوده قديم تبلور يافته واحيا شود.

آخرين چهره ميدان:
ميدان كهنه در راس محور تاريخي و در شلوغترين قسمت شهر در تقاطع خيابان هاي هاتف شمالي و جنوبي، وليعصر و عبدالرزاق و واقع شده است. 

اين ميدان زيبايي زمان سلجوقي اش را قرنها پيش از دست داده و چيز خاصي از آن بر جاي نمانده بود. محوطه داخل ميدان از واحدهاي تجاري و انبارهاي ساده و بي هويت انباشته بود.
در حاشيه شمال شرقي ميدان كهنه، بازار ريسمان واقع شده كه امروزه قسمت هاي زيادي از سقف اين بازار به طور ناهنجاري بازسازي و مسقف شده است.
درب اصلي مدرسه كاسه گران در همين بازار قرار دارد. در ضلع شرقي ميدان كوچه اي واقع شده كه به كوچه هارونيه مشهور است. درآن واحدهاي تجاري بسياري وجود دارند. در قسمت جنوب و جنوب شرقي ميدان مدرسه علي، مسجد علي و هارونيه قرار گرفته است. اين فضا را ديوارهاي فرسوده و فروريخته تجاريهاي اطراف احاطه كرده اند و هفته دوبار بازار كهنه فروشان در اين فضا داير مي شد.
در اين بازار كه تداعي گر بازار قديم اصفهان است، همه نوع كالاي نو و كهنه از جمله نمك، ذغال، كفش، پارچه، لباس، ظروف عرضه مي شود. فروشندگان اين بازار را بيشتر زنان و كودكان و خارجي ها تشكيل مي دادند. 

ضريب بهره گيري از فضاي ميدان بسيار بالاست. حضور دستفروشان و تراكم بالاي آنها به علاوه فضاي متراكم تره بارفروشي، روال عادي و طبيعي تجارت القا شده به وسيله بازار را به هم زده است. به طور كلي تزاحم و تداخل كاربريها باعث از بين رفتن نقش تنفسي ميدان براي بازار و محدوده است. تجاريهايي كه فضاي خالي ميدان را پر كرده اند فاقد هر گونه نظم و ترتيب از نظر قرار گيري در كنار يكديگر و نوع فعاليت ها هستند. مغازه هاي سياره شده ذغال فروشي ها در كنار مغازه هاي آراسته پلاسكو و ملامين فروشي، بنگاه معاملات با شيشه هاي كثيف و كدر در كنار كفش فروشي، پنبه فروشي ها كه غالبا در گوشه مغازه شان چند طاقه پارچه نيز به چشم مي خورد، مغازه هاي نان خشك فروشي پر از گرد و غبار با چند مرغ و خروس سرگردان در آن ها و حلبي فروشي ها با مغازه هاي انباشته از حلبهاي روغن خالي و ضايعات و تكه هاي حلبي در كنار مشاغل تخصصي آبليموگيري و خواربارفروشي وجود داشت. اين مغازه ها كه به وسيله معابر نامناسب و ناهماهنك از يكديگر جدا شده اند. معمولا ويترين ندارند و وقتي مشتري يا عابر وارد مغازه مي شود با يك فضاي خالي دايره اي شكل كه به وسيله اجناس درهم ريخته احاطه شده است، مواجه مي گشت.
در اين مغازه ها مشاغلي را مي ديديم كه از زمان بسيار فاصله گرفته اند و با نيازهاي زندگي امروز سازگار نيستند.
اين مشاغل كه وجوشان در اين منطقه شهر شگفتي برانگيز است، در واقع از قبل ساير مشاغل و فعاليت ها به حيات خود ادامه مي دهند. لازم به تذكر است كه فعاليتهاي ذكر شده تنها فعاليت هاي فضا دورن ميدان را در بر نمي گيرد بلكه ضلع غربي بازار، ضلع شرقي كوچه هارونيه و ضلع شمالي و جنوبي بازار ريسمان و بازاري كه در حاشيه جنوبي ميدان واقع شده را نيز شامل مي شوند. بيشترين فعاليت در كل ميدان ميوه و تره بارفروشي بود.
در قسمت شمالي نيز اين فعاليت غالب بود. در قسمت جنوبي بيشترين فعاليت كيف و كفش فروشي است پس از آن مي توان از پارچه فروشي، خواربار و لبنيات و آجيل فروشي و قنادي به عنوان بيشترين فعاليت نام برد. مشاغل كم اهميت مانند طناب و خورجين فروشي، نمك فروشي، خرده ريز فروشي و سهم عمده اي در فعاليت هاي اين قسمت دارند. فعاليت هاي اين محدوده، به طرز عمده داراي كاركرد شهري و فرا شهري هستند.
وقوع پديده به دليل تعداد زياد و نيز عمده فروشي آنهاست. مثلا كاركرد ميوه و تره بار فروشي در سطح محله است. اما به دليل تعداد زياد و عمده فروش بودن آنها، در اين مكان عمدتا كاركرد شهري و فراشهري دارد. همين طور خواربار و لبنيات فروشي كه تنها ۳۰ درصد آنها داراي كاركرد محله اي اند و ۷۰ درصد داراي كاركرد شهري قناديها نيز به صورت كارگاه پولكي سازي و گزسازي هستند. از اين تنها ۲۰ درصدآنها كاركرد محله اي و ۸۰ درصد بقيه كاركرد شهري دارند. محدوده بافت فرسوده شهر اصفهان به مساحت ۴۱۰۰ هكتار در سال ۸۵ به تصويب كميسيون ماده ۵ و به مساحت ۲ هزار ۱۵۷ هكتار در همان سال به تصويب شوراي عالي معماري و شهرسازي ايران رسيد كه مساحت ۳۲ هكتاري محدوده پروژه ميدان امام علي(ع) از آن است.
بافت فرسوده شهري منطقه با ساختار كالبدي ناپايدار و فاقد ايمني، شبكه معابر كم عرض، فاقد انتظام و قطعات ريز و كمبود خدمات ريز بنايي و رو بنايي مي باشد.
همچنين از بين رفتن مرغوبيت و تنزل اجتماعي و فرهنگي اين محدوده و خارج شدن از چرخه و حيات اقتصاد شهر موجب عدم سرمايه گذاري در قالب طرح هاي اصولي در آن شده بود.
وضعيت امروز ميدان:
در سال ۸۲ طرح احياي ميدان امام علي(ع) توسط شهرداري اصفهان مورد بررسي قرار گفت و پس از تصويب در شوراي فني ميراث فرهنگي كشور و ميراث فرهنگي اصفهان اجراي اين طرح در دستور كار قرار گرفت. 

طرح احياي ميدان امام علي(ع) در سه فاز تعريف گرديد. فاز اول اين طرح شامل احداث زيرگذرها وميدان در سال ۸۹ به بهره برداري رسيد و فاز دوم شامل احداث ميدان اصلي نيز امروز مراحل تكميلي خود را طي مي كند.
فاز سوم پروژه احياي ميدان امام علي(ع) نيز شامل احداث ميدان جلوخان و احياي فضاي ۳۲ هكتاري اطراف ميدان مي باشد./۷