تئاتر در برابر فراموشی یک حماسه

حماسه ۲۵ آبان اصفهان پیش‌تر در روایت‌های تاریخی، مستندها و نمایش‌های خیابانی بازگو شده، اما جای یک روایت صحنه‌ای از این واقعه خالی بود؛ خلأیی که نمایش «اولین شب آرامش» با زبانی متفاوت و اجرایی مینیمالیستی به نویسندگی و کارگردانی مجید صدیقی و تهیه‌کنندگی جواد ایزدوست، به دنبال پر کردن آن است.

به گزارش خبرگزاری ایمنا، تاریخ اصفهان را نباید تنها در تقویم و کتاب‌های تاریخی جست‌وجو کرد؛ بخشی از آن در خاطره خانه‌هایی مانده است که روزی درهایشان را به روی پیکر شهدا گشودند، در خیابان‌هایی که شاهد عبور تابوت‌ها بودند و در شانه‌هایی که سنگینی پیکر فرزندان شهر را به دوش کشیدند. اصفهان نیز یکی از همان شهرهاست؛ شهری که ۲۵ آبان ۱۳۶۱ در حافظه تاریخی آن، نه فقط یک روز، بلکه روایتی ماندگار از ایثار و همراهی مردم با فرزندان وطن است.

حالا پس از گذشت سال‌ها، این خاطره از قاب روایت‌های تاریخی و تصاویر مستند بیرون آمده و به صحنه تئاتر رسیده است؛ جایی که نمایش «اولین شب آرامش» تلاش می‌کند با زبانی متفاوت، مخاطب امروز را به رویارویی دوباره با یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ معاصر اصفهان دعوت کند.

این نمایش به نویسندگی و کارگردانی مجید صدیقی و تهیه‌کنندگی جواد ایزدوست از بیست‌وپنجم آبان تا سیزدهم آذر، هر شب ساعت ۱۹:۳۰ در سالن اصلی تالار هنر اصفهان روی صحنه می‌رود. اثری که نخستین تجربه تولید نمایش صحنه‌ای با موضوع حماسه ۲۵ آبان در اصفهان به شمار می‌رود و روایت خود را از واقعه تشییع پیکر بیش از ۳۷۰ شهید عملیات محرم آغاز می‌کند.

جواد ایزدوست، تهیه‌کننده نمایش، شکل‌گیری این اثر را پاسخی به یک جای خالی در جریان فعالیت‌های هنری اصفهان می‌داند و معتقد است با وجود برگزاری برنامه‌های متعدد فرهنگی و هنری در سالروز حماسه ۲۵ آبان و تولید نمایش‌های خیابانی با موضوع این واقعه، جای یک اثر صحنه‌ای در این زمینه خالی بوده است.

وی با اشاره به اینکه از یکی دو سال گذشته به فکر تولید اثری نمایشی درباره عملیات محرم و حماسه مردم اصفهان بوده است، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: نمایشنامه «اولین شب آرامش» نوشته مجید صدیقی این امکان را فراهم کرد تا این ایده به مرحله تولید و اجرا برسد و سرانجام نمایش در روزهای مرتبط با این مناسبت روی صحنه برود.

ایزدوست درباره انتخاب بازیگران نیز با اشاره به اقتضائات زمانی و فضای نمایشنامه اینگونه توضیح می‌دهد: برای بازآفرینی فضای دهه ۶۰، حضور بازیگران پیشکسوت تئاتر اصفهان ضروری بوده است. به همین دلیل رسول هنرمند، بیژن گنجعلی، احمد خوانساری و اسدالله بابایی در کنار گروهی از بازیگران جوان در این اثر حضور پیدا کرده‌اند.

این ترکیب، تنها یک انتخاب اجرایی نیست؛ بلکه تلاشی برای پیوند تجربه نسل‌های مختلف تئاتر اصفهان در بازنمایی روایتی تاریخی است؛ روایتی که برای باورپذیری و تأثیرگذاری به شناخت فضا و مناسبات اجتماعی آن دوران نیاز دارد.

تئاتر در برابر فراموشی یک حماسه

از یک خاطره تاریخی تا جهانی که در ذهن نویسنده شکل گرفت

اما «اولین شب آرامش» تنها بازسازی یک واقعه تاریخی نیست. مجید صدیقی، نویسنده و کارگردان اثر، نقطه آغاز این نمایش را نه انتخاب یک موضوع مناسبتی، بلکه دغدغه‌ای شخصی و دیرینه می‌داند؛ دغدغه‌ای که سال‌ها با او همراه بوده و این بار در قالب یک اثر نمایشی مجال ظهور پیدا کرده است.

وی در توضیح چرایی نگارش این نمایشنامه می‌گوید: «من متن را انتخاب نکردم؛ سوژه و موضوع به نوعی من را انتخاب کرد.»

صدیقی پیش از این نیز در حوزه تصویر و سینما به سراغ عملیات محرم رفته و فیلمی با عنوان «روز خدا» ساخته بود، اما به گفته خودش، پرداختن به حماسه ۲۵ آبان در قالب تئاتر همچنان یکی از دغدغه‌هایش باقی مانده بود.

از نگاه این هنرمند، جایگاه اصفهان در هشت سال دفاع مقدس و نقش یگان‌های نظامی این شهر از جمله لشکر ۱۴ امام حسین(ع)، لشکر ۸ نجف اشرف و تیپ ۴۴ قمر بنی‌هاشم(ع)، با میزان تأثیرگذاری و حضور آن‌ها در جریان جنگ تحمیلی تناسب کافی در روایت‌های هنری پیدا نکرده است.

وی معتقد است که اصفهان یکی از چهره‌های درخشان دفاع مقدس است، اما ابعاد حضور و نقش‌آفرینی نیروهای این شهر آن‌گونه که شایسته بوده، در آثار هنری بازتاب نیافته است؛ مسئله‌ای که برای او به یک مطالبه هنری تبدیل شده و نگارش «اولین شب آرامش» را شکل داده است.

صدیقی برای ساخت جهان دراماتیک نمایش از یک نقطه تاریخی مشخص آغاز کرده است؛ پس از عملیات محرم و انتقال شمار زیادی از پیکر شهدا به اصفهان، به دلیل کمبود فضای نگهداری، از یک سردخانه میوه و تره‌بار برای نگهداری پیکرها استفاده می‌شود.

این اتفاق، تنها واقعیت مستند تاریخی مورد استفاده مستقیم در نمایشنامه است؛ اما آنچه تماشاگر روی صحنه می‌بیند، فراتر از بازگویی همان واقعه است.

کارگردان تلاش کرده است از دل این موقعیت تاریخی، جهانی داستانی خلق کند و دو جریان را به یکدیگر پیوند بزند؛ نخست، ماجرای حضور و تشییع شهدای عملیات محرم در اصفهان و دیگری، فضای اجتماعی و حضور سازمان مجاهدین خلق در سال‌های ابتدایی دهه ۶۰.

در این روایت، تاریخ نقطه آغاز درام است، نه تمام آن؛ شخصیت‌ها، روابط و اتفاقات نمایشی از رویارویی ذهن نویسنده با آن بستر تاریخی شکل گرفته‌اند.

تئاتر در برابر فراموشی یک حماسه

وقتی صحنه، شکل ذهن به خود می‌گیرد

یکی از ویژگی‌های قابل توجه «اولین شب آرامش»، فاصله گرفتن آن از بازنمایی کاملاً واقع‌گرایانه محیط داستان است. تماشاگر با روایتی روبه‌رو می‌شود که در آن بازی‌ها و روابط شخصیت‌ها حال‌وهوایی رئالیستی دارند، اما فضای صحنه از الگوی متعارف بازسازی یک سردخانه فاصله گرفته است.

صدیقی این انتخاب را حاصل رویکردی ذهنی و مینیمالیستی در کارگردانی می‌داند؛ رویکردی که در آن قرار نیست تمام اشیا و عناصر مورد اشاره شخصیت‌هابه شکل فیزیکی روی صحنه حضور داشته باشند.

وی با اشاره به استفاده از ویدئو، تصویر و ویدئو مپینگ توضیح می‌دهد : در این اجرا، هر عنصری که بتواند به انتقال ذهنیات و شکل‌گیری جهان نمایشی کمک کند، امکان حضور دارد. به همین دلیل، تصویر تلفن یا برخی عناصر دیگر از طریق پرده و رسانه تصویری به مخاطب منتقل می‌شوند و صحنه از انباشت وسایل و دکورهای متعارف فاصله می‌گیرد.

این شیوه اجرا، مخاطب را از تماشای یک بازسازی صرف تاریخی دور می‌کند و او را به مشارکت در ساخت فضای ذهنی اثر دعوت می‌کند.

حتی استفاده از نویزهای تصویری در بخش‌هایی از نمایش نیز انتخابی تزئینی نیست. کارگردان با اشاره به حضور این تصاویر در بخش‌های مرتبط با مجاهدین خلق، آن‌ها را نشانه‌ای برای انتقال مفهوم اختلال و تاریکی در بستر تاریخی روایت می‌داند.

در واقع، تصویر و نور در این نمایش تنها ابزار زیبایی‌شناختی نیستند؛ بلکه بخشی از زبان دراماتیک اثر را شکل می‌دهند و در کنار بازی بازیگران، به انتقال معنا کمک می‌کنند.

صدیقی درباره شیوه هدایت بازیگران نیز بر اهمیت خلوت بودن صحنه و فراهم کردن امکان جلوه‌گری بازیگر تأکید می‌کند. به اعتقاد وی، حذف عناصر اضافی از صحنه، دست بازیگر را برای خلق معنا بازتر می‌گذارد.

کارگردان تئاتر«اولین شب آرامش» حضور بازیگران پیشکسوت را یکی از امتیازهای مهم این تجربه می‌داند و معتقد است هر یک از آن‌ها با دانش، تجربه و نگاه متفاوت خود به بازیگری، به شکل‌گیری روح کلی اثر کمک کرده‌اند. از نگاه وی، وظیفه کارگردان در این مرحله بیشتر ایجاد هماهنگی میان این تجربه‌ها و نشاندن درست بازی‌ها در کنار یکدیگر بوده است.

تئاتر در برابر فراموشی یک حماسه

دشواری اجرای تئاترهای موضوعی؛ از دغدغه هنری تا ریسک اقتصادی

در کنار ویژگی‌های محتوایی و اجرایی نمایش، مسئله تولید و تأمین هزینه‌های تئاتر نیز یکی از موضوعات مهم این تجربه است؛ به‌ویژه زمانی که اثر به سراغ موضوعی تاریخی و ارزشی می‌رود و نمی‌تواند صرفاً بر جذابیت‌های متعارف تجاری تکیه کند.

جواد ایزدوست که در این پروژه مسئولیت تهیه‌کنندگی را بر عهده گرفته است، معتقد است تهیه‌کنندگی تئاتر در اصفهان هنوز جایگاه اقتصادی تثبیت‌شده‌ای پیدا نکرده و در بسیاری از اجراها، تمام بار مسئولیت تولید بر دوش کارگردان قرار دارد.

وی درباره تصمیم خود برای پذیرفتن مسئولیت تهیه‌کنندگی این اثر توضیح می‌دهد : حجم و شرایط تولید «اولین شب آرامش» به تفکیک وظایف نیاز داشته است؛ به همین دلیل ترجیح داده است به جای کارگردانی، مسئولیت تولید و تهیه‌کنندگی را بر عهده بگیرد تا مجید صدیقی بتواند تمام تمرکز خود را بر نویسندگی و کارگردانی نمایش بگذارد.

ایزدوست با اشاره به هزینه‌های بالای تولید و دشواری فروش بلیت برای نمایش‌هایی با موضوعات خاص می‌گوید: تهیه‌کنندگی چنین آثاری ریسک بالایی دارد و اگر دستگاه‌های متولی از تولیدکنندگان و تهیه‌کنندگان حمایت نکنند، ادامه این مسیر با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شود.

به گفته وی، سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری اصفهان، تالار هنر و خانه تئاتر حوزه هنری استان اصفهان در تولید این اثر همراهی و حمایت داشته‌اند؛ حمایتی که در تحقق امکان اجرای نمایش نقش داشته است.

این مسئله از منظر مجید صدیقی نیز تنها به مشکلات یک اجرای خاص محدود نمی‌شود. وی با اشاره به دشواری‌های فعالیت گروه‌های نمایشی، از کمبود سالن‌های استاندارد، محدودیت امکانات و دشواری دسترسی هنرمندان به فضاهای مناسب اجرا سخن می‌گوید.

صدیقی معتقد است فعالان تئاتر، با وجود برخورداری از دغدغه‌های فکری و فرهنگی و توانمندی‌های هنری، اغلب با حداقل امکانات تلاش می‌کنند اثری درخور مخاطب امروز ارائه دهند؛ بنابراین انتظار دارد مدیران فرهنگی به اندازه تلاش و تعهد این هنرمندان، برای هموار شدن مسیر فعالیت آن‌ها نیز اهتمام داشته باشند.

تئاتر در برابر فراموشی یک حماسه

مخاطب؛ بخشی از تجربه‌ای که روی صحنه کامل می‌شود

«اولین شب آرامش» در نهایت، مخاطب را با تجربه‌ای روبه‌رو می‌کند که برای ارتباط با آن باید از برخی عادت‌های متعارف تماشای تئاتر فاصله بگیرد. به اعتقاد صدیقی، یکی از چالش‌های ابتدایی تماشاگر، رویارویی با تفاوت میان فضای بصری صحنه و موقعیت‌هایی است که شخصیت‌ها از آن‌ها سخن می‌گویند؛ جایی که مخاطب ممکن است انتظار دیدن یک سردخانه، تلفن یا وسایل مورد اشاره شخصیت‌ها را داشته باشد، اما با فضایی متفاوت و ذهنی روبه‌رو شود.

وی می‌گوید: اگر تماشاگر به‌تدریج قراردادهای اجرایی اثر را بپذیرد و خود را به جهان پیشنهادی نمایش بسپارد، می‌تواند تجربه‌ای خوشایند و متفاوت از تماشای آن به دست آورد.

شاید همین نکته، مهم‌ترین دعوت این نمایش به مخاطب باشد؛ اینکه برای درک یک روایت تاریخی، همیشه لازم نیست همه چیز پیش چشم قرار بگیرد. گاهی تصویر ناقص، فضای خالی و حتی سکوت، بیش از بازسازی پرجزئیات یک واقعه می‌تواند ذهن تماشاگر را درگیر کند.

«اولین شب آرامش» تلاشی است برای عبور یک خاطره تاریخی از حافظه نسل‌هایی که آن را تجربه کرده‌اند و رساندن آن به مخاطبانی که ۲۵ آبان را تنها از خلال روایت‌ها و تصاویر شناخته‌اند.

این نمایش قرار نیست جای اسناد تاریخی را بگیرد یا تمام ابعاد یک حماسه را بازگو کند؛ بلکه می‌کوشد از دریچه هنرهای نمایشی، پرسشی تازه پیش روی مخاطب بگذارد، اینکه چگونه می‌توان خاطره یک روز بزرگ را از گذشته به امروز آورد و آن را به تجربه‌ای زنده برای نسل تازه تبدیل کرد؟

شاید ارزش چنین تجربه‌ای، پیش از هر چیز، در همین تلاش باشد؛ تلاشی برای آنکه حماسه ۲۵ آبان تنها در تقویم و خاطره‌ها باقی نماند و راهی تازه برای روایت شدن پیدا کند.

کد مطلب 1021470

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.