به گزارش خبرگزاری ایمنا از آذربایجان شرقی، افزایش حضور سگهای پرسهزن در معابر شهری، حاشیه شهرها و زیستگاههای طبیعی، در سالهای اخیر به یکی از چالشهای مدیریت شهری و محیط زیست تبدیل شده است؛ مسئلهای که علاوه بر ایجاد ناامنی و برهم زدن آرامش شهروندان، خطر انتقال بیماریهای مشترک انسان و حیوان و آسیب به حیات وحش را نیز افزایش میدهد.
سگهای پرسهزن، چه دارای صاحب باشند و چه بدون صاحب، در صورت نداشتن کنترل و نظارت کافی میتوانند برای شهروندان و محیط زیست خطرآفرین باشند. از مهمترین پیامدهای حضور این حیوانات، احتمال انتقال بیماریهایی همچون هاری، کیست هیداتیک، بروسلوز و لپتوسپیروز و همچنین افزایش موارد سگگزیدگی است.
حضور گلهای سگها در حاشیه شهرها و دسترسی آسان آنها به منابع غذایی، بهویژه پسماندهای رهاشده و غذارسانی غیراصولی، از جمله عواملی است که به افزایش جمعیت آنها دامن میزند. این مسئله در کنار ضعف آموزش عمومی و نبود مدیریت یکپارچه، ضرورت بازنگری در شیوههای ساماندهی حیوانات پرسهزن را دوچندان کرده است.
پیامدهای این موضوع تنها به سلامت شهروندان محدود نمیشود و حیات وحش نیز از حضور سگهای پرسهزن آسیب میبیند. شکار گونههای حساس، رقابت غذایی با جانوران بومی، انتقال بیماری به حیات وحش و ایجاد ناامنی در زیستگاهها از جمله آثار زیستمحیطی این مسئله به شمار میرود. همچنین حضور این حیوانات میتواند زمینه کاهش جمعیت برخی پستانداران و پرندگان، بهویژه گونههای زمینزی، را فراهم کند.
در کشورهای مختلف، روشهای متفاوتی برای مدیریت جمعیت سگهای بدون صاحب به کار گرفته میشود که از جمله آنها میتوان به نگهداری در پناهگاهها، کنترل زاد و ولد و استفاده از سازوکارهای مالی اشاره کرد. با این حال، در ایران نبود قانون جامع مدیریت سگها، محدودیت منابع مالی، ضعف آموزش و فرهنگسازی، دسترسی آزاد حیوانات به پسماندها و نبود پایگاه اطلاعاتی دقیق از جمعیت آنها، از مهمترین موانع ساماندهی به شمار میرود.
مرکز پژوهشهای شورای اسلامی کلانشهر تبریز نیز با انجام دو پیمایش از شهروندان و متخصصان، ابعاد مختلف این مسئله را بررسی کرده است. نتایج این بررسی نشان میدهد شهروندان، علت افزایش سگهای پرسهزن را تنها به وجود حیوانات بدون صاحب محدود نمیدانند و مدیریت نامناسب پسماند، رهاسازی سگهای صاحبدار و غذارسانی غیراصولی را نیز از عوامل مؤثر در شکلگیری این وضعیت عنوان میکنند.
از سوی دیگر، کارشناسان این مسئله را پدیدهای چندبعدی میدانند که برای مدیریت آن باید عوامل نهادی، محیطی، اجتماعی، حقوقی و مدیریتی بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.

قانون برنامه هفتم؛ چارچوبی برای ساماندهی حیوانات پرسهزن
سمیه رفیعی، عضو هیئت رئیسه و رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا، یکی از اقدامات این فراکسیون را پیشنهاد بند «ث» ماده ۲۲ قانون برنامه هفتم توسعه میداند و میگوید: مطابق جزء ۲ بند «ث» ماده ۲۲، وزارت کشور مکلف است با همکاری وزارتخانههای بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، شهرداریها، دهیاریها و سازمانهای مردمنهاد، برنامه اجرایی جامعی برای مهار جمعیت حیوانات پرسهزن ناقل بیماری به انسان تدوین کند.
وی با اشاره به راهکارهای پیشنهادی برای ساماندهی سگهای بدون صاحب ادامه میدهد: نخستین محور، اجرای قانون برنامه هفتم توسعه و محور دوم، استفاده از روشهای انسانی و علمی کنترل جمعیت با عنوان CNVR است که شامل زندهگیری، عقیمسازی، واکسیناسیون و رهاسازی در زیستگاه اصلی میشود.
عضو هیئت رئیسه مجلس شورای اسلامی عنوان میکند: بر اساس نظر کارشناسان، این روش میتواند بهعنوان راهکاری علمی، انسانی و پایدار برای مدیریت جمعیت سگهای پرسهزن مورد استفاده قرار گیرد و معدومسازی تنها در موارد خاص و با تشخیص دامپزشکی، از جمله بیماریهای لاعلاج، مجاز است. استفاده از واکسن ضدباروری نیز بهعنوان یکی از روشهای غیرتهاجمی مطرح شده است.
رفیعی، مدیریت اصولی پسماند و کاهش منابع غذایی در دسترس حیوانات را سومین محور ساماندهی میداند و عنوان میکند: مراکز دفع پسماند از کانونهای اصلی تجمع سگها هستند؛ بنابراین مدیریت صحیح زباله، حصارکشی این مراکز، استفاده از سطلهای مناسب و دفن اصولی پسماندها برای محدود کردن دسترسی حیوانات به منابع غذایی ضروری است.
وی آموزش و فرهنگسازی عمومی را از دیگر الزامات این حوزه عنوان میکند و ادامه میدهد: باید با آموزش فراگیر، از غذارسانی بیضابطه به سگها در معابر و پارکها جلوگیری شود؛ چراکه چنین اقدامی میتواند به افزایش جمعیت این حیوانات و تشدید مخاطرات ناشی از حضور آنها منجر شود.
رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس شورای اسلامی، تقویت هماهنگی بین دستگاهها و شناسایی کانونهای تجمع سگها را از دیگر راهکارها عنوان میکند و تاکید دارد: ایجاد کارگروههای تخصصی با مشارکت شهرداریها و سایر نهادهای مسئول و شناسایی نقاطی همچون مراکز پسماند، میادین میوه و ترهبار، پارکها و اماکن مخروبه میتواند اثربخشی اقدامات را افزایش دهد.
رفیعی تأمین اعتبار، بهروزرسانی دستورالعملهای اجرایی و راهاندازی پایگاه داده برای رصد جمعیت سگها و وضعیت واکسیناسیون آنها را نیز از ضرورتهای مدیریت این مسئله عنوان میکند.

افزایش ۳۵ هزار موردی حیوانگزیدگی در یک سال
محمد زینلی، رئیس گروه بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به افزایش آمار حیوانگزیدگی در کشور به خبرنگار ایمنا میگوید: آمارها نشان میدهد تعداد موارد حیوانگزیدگی از ۴۱۰ هزار مورد در سال ۱۴۰۳ به ۴۴۵ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
وی با اشاره به تقسیم وظایف دستگاههای مسئول در این حوزه اضافه میکند: واکسیناسیون سگهای گله و خانگی بر عهده سازمان دامپزشکی است، اما مدیریت و کنترل سگهای پرسهزن را سازمان شهرداریها و دهیاریها بر عهده دارد.
رئیس گروه بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت تاکید میکند: جلسات متعددی با سازمان شهرداریها و سازمان دامپزشکی برگزار شده و اقداماتی همچون زندهگیری، عقیمسازی، واکسیناسیون و در صورت نیاز مرگ آرام حیوانات در دستور کار قرار گرفته است، اما اجرای کامل این برنامهها به تأمین اعتبار نیاز دارد.
زینلی با بیان اینکه کمبود منابع مالی از موانع اجرای برنامههای ساماندهی است، تصریح میکند: افزایش آمار حیوانگزیدگی را نمیتوان تنها به افزایش جمعیت سگهای پرسهزن نسبت داد؛ چراکه افزایش تمایل مردم به نگهداری از حیوانات خانگی نیز در این موضوع تأثیرگذار است.
وی ادامه میدهد: افزایش نگهداری از گربهها در منازل و حتی غذارسانی به سگها و گربههای پرسهزن در پارکها و معابر، از جمله عواملی است که تماس انسان با حیوانات را افزایش میدهد.
رئیس گروه بیماریهای مشترک بین انسان و حیوانات مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، بازنگری در مقررات مربوط به غذارسانی به حیوانات پرسهزن در فضاهای عمومی را ضروری میداند و میگوید: ساماندهی این موضوع در دستور بررسی دستگاههای مسئول قرار دارد و پیشنهاد شده است برای غذا دادن به حیوانات در پارکها و بوستانها، ضوابط قانونی مشخصی تدوین شود.
زینلی با تأکید بر اینکه ضدعفونی کردن زخم بهتنهایی برای پیشگیری از هاری کافی نیست، اظهار میکند: افرادی که دچار حیوانگزیدگی میشوند باید در نخستین فرصت به مراکز پیشگیری و درمان هاری مراجعه کنند تا درباره شستوشوی زخم، واکسیناسیون و در صورت نیاز تزریق ایمونوگلوبولین ضد هاری تصمیمگیری شود.
وی نسبت به باورهای نادرست درباره انتقال بیماری هاری هشدار میدهد و میافزاید: برخلاف تصور برخی افراد، انتقال هاری تنها از طریق گازگرفتگی اتفاق نمیافتد و خراش یا پنجه کشیدن سگ و گربه نیز میتواند موجب انتقال بیماری شود.

ساماندهی سگهای پرسهزن؛ چالش مدیریت شهری تبریز
روحالله رشیدی، سخنگوی شورای اسلامی کلانشهر تبریز نیز با اشاره به اقدامات مدیریت شهری برای ساماندهی سگهای بدون صاحب به خبرنگار ایمنا میگوید: یکی از نخستین اقدامات شورای شهر و شهرداری تبریز در دوره ششم، طرح شفاف و دقیق موضوع برای روشن شدن ابعاد مسئله و مطالبه اقدامات قانونی از شهرداری بوده است.
وی ادامه میدهد: علاوه بر شورای شهر و شهرداری، سایر نهادها و دستگاهها نیز متناسب با وظایف قانونی و ظرفیتهای خود باید در ساماندهی این حیوانات مشارکت داشته باشند.
سخنگوی شورای اسلامی کلانشهر تبریز، پایش مستمر سگهای بدون صاحب، کنترل جمعیت آنها مطابق ضوابط قانونی و احداث محل دائمی نگهداری یا پناهگاه حیوانات را از جمله اقدامات انجامشده عنوان میکند.
رشیدی ادامه میدهد: ساماندهی سگهای پرسهزن به احداث پناهگاه محدود نمیشود و حیوانات باید در این مراکز عقیمسازی و سپس در زیستگاه اصلی رهاسازی شوند. با این حال، هزینههای بالای عقیمسازی و ضرورت ورود دستگاههای تخصصی از جمله دانشگاه علوم پزشکی، اجرای این فرایند را با چالش مواجه کرده است.
وی با اشاره به دشواری رهاسازی حیوانات پس از عقیمسازی خاطرنشان میکند: این مسئله تنها مختص تبریز نیست و به دلیل تداخل حریم شهرها، رهاسازی سگها در محدوده یک شهر میتواند برای شهرهای مجاور نیز آسیبزا باشد.
سخنگوی شورای اسلامی کلانشهر تبریز تأکید میکند: شورای شهر در تلاش است شهرداری با استفاده از ظرفیتهای قانونی، از افزایش جمعیت سگهای بدون صاحب در محدودههای شهری جلوگیری کند؛ اقدامی که در برخی مناطق و محلات موفقیتآمیز بوده و در بعضی نقاط همچنان با چالش روبهرو است.
رشیدی، ورود مرکز پژوهشهای شورای اسلامی شهر تبریز به این موضوع را از مهمترین اقدامات برای شناخت دقیق مسئله میداند و خاطرنشان میکند: این مرکز با هدف ارائه شناختی جامع به سیاستگذاران و مدیران، دو پیمایش مستقل انجام داده است که در پیمایش نخست، تجربه و برداشت شهروندان از موضوع سگهای بدون صاحب و روشهای مدیریت آن بررسی شده و در پیمایش دوم، دیدگاه خبرگان و متخصصان مورد توجه قرار گرفته است.
وی ادامه میدهد: نتایج این دو پیمایش با یکدیگر تلفیق و در قالب ارزیابی سیاستها و روشهای مواجهه با مسئله منتشر و برای دستگاههای مرتبط ارسال شده است. با توجه به گستردگی این موضوع، وظیفه شهرداری در ساماندهی سگهای پرسهزن سنگین است، اما سایر دستگاهها نیز باید در حوزه آموزش و افزایش آگاهی شهروندان درباره نحوه مواجهه با حیوانات شهری نقشآفرینی کنند.
سعیدرضا جندقیان، مدیر دفتر محیط زیست و خدمات شهری سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور مدیریت جمعیت سگهای پرسهزن را موضوعی چندبعدی میداند و به خبرنگار ایمنا میگوید: ساماندهی این حیوانات نیازمند توجه همزمان به ملاحظات زیستمحیطی، بهداشتی، دامپزشکی، اجتماعی و حقوقی است و دستیابی به نتایج پایدار در این زمینه، به تدوین برنامههای جامع و تعیین دقیق وظایف دستگاههای مسئول وابسته است.
وی میافزاید: در تدوین برنامههای مدیریت سگهای پرسهزن تلاش شده است از اقدامات مقطعی و موردی فاصله گرفته شود و چارچوبی برای کنترل اصولی جمعیت، پیشگیری از بیماریهای مشترک انسان و حیوان، بهویژه هاری، ارتقای ایمنی شهروندان و استفاده از ظرفیت تخصصی دستگاههای مرتبط شکل گیرد.
مدیر دفتر محیط زیست و خدمات شهری سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور با تأکید بر ضرورت انتخاب روشهای متناسب با شرایط هر منطقه ادامه میدهد: عقیمسازی، واکسیناسیون، مدیریت منابع غذایی در دسترس، پیشگیری از رهاسازی حیوانات و پایش وضعیت جمعیت باید در قالب برنامهای منسجم اجرا شود تا امکان ارزیابی نتایج و اصلاح اقدامات فراهم باشد.
جندقیان با اشاره به اهمیت هماهنگی بینبخشی در اجرای برنامههای واکسیناسیون سگهای پرسهزن خاطرنشان میکند: پیشگیری از هاری مسئولیتی مشترک است و تحقق اهداف آن به همکاری منظم دستگاههای مرتبط با سلامت انسان و حیوان و مدیریت شهری و روستایی نیاز دارد.
وی عنوان میکند: تدوین برنامه جامع زمانی میتواند به بهبود عملکرد مدیریت محلی منجر شود که در کنار تعیین اهداف و روشهای اجرایی، مسئولیت دستگاهها، سازوکار نظارت و الزامات قانونی نیز بهروشنی مشخص شده باشد؛ از اینرو، اصلاح و بهروزرسانی دستورالعملها و انطباق آنها با قوانین و نیازهای اجرایی از محورهای مهم اقدامات کارشناسی است.
مدیر دفتر محیط زیست و خدمات شهری سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور عنوان میکند: رویکرد مورد تأکید، حرکت از اقدامات پراکنده به سمت برنامهریزی منسجم و قابل ارزیابی است و هر اندازه وظایف دستگاهها روشنتر، اطلاعات میدانی دقیقتر و سازوکار نظارت مؤثرتر باشد، امکان تصمیمگیری صحیح و استفاده بهینه از منابع عمومی افزایش مییابد.
جندقیان خاطرنشان میکند: مدیریت جمعیت سگهای پرسهزن، موضوعی مستمر و چندبخشی است و دستیابی به نتایج پایدار در آن به همکاری دستگاههای مسئول، اجرای ضوابط قانونی، استفاده از روشهای علمی و پایش مستمر وابسته است.

مدیریت پسماند و واکسیناسیون؛ دو حلقه مهم کنترل جمعیت سگها
غلامرضا نبیبیدهندی، عضو هیئت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران با اشاره به ابعاد مختلف مسئله سگهای پرسهزن به خبرنگار ایمنا میگوید: این موضوع چالشی چندوجهی است که بهداشت عمومی، امنیت اجتماعی و اخلاق محیط زیستی را در بر میگیرد و پیامدهای آن را باید از جنبههای مختلف بررسی کرد.
وی با اشاره به پیامدهای بهداشتی و زیستمحیطی حضور این حیوانات ادامه میدهد: سگهای پرسهزن از طریق انتقال بیماریهایی همچون هاری و برخی انگلهای گوارشی میتوانند سلامت انسان را تهدید کنند. همچنین فضولات این حیوانات حاوی مواد آلی و عوامل بیماریزا است و در صورت تجمع در مناطق مسکونی یا نزدیکی منابع آب، احتمال آلودگی میکروبی خاک و محیط افزایش مییابد.
عضو هیئت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران اضافه میکند: شکار گونههای بومی و رقابت با سایر جانوران بر سر منابع غذایی نیز میتواند اکوسیستمهای محلی را تحت تأثیر قرار دهد.
نبیبیدهندی، تصادفات رانندگی ناشی از ورود ناگهانی سگها به جادهها را از دیگر پیامدهای حضور این حیوانات میداند و خاطرنشان میکند: این حوادث میتواند خسارات جانی و مالی به همراه داشته باشد و به حیات وحش نیز آسیب وارد کند. همچنین حمله سگها در فضاهای باز، بهویژه برای کودکان و سالمندان، احساس ناامنی ایجاد میکند.
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از روشهای علمی در مدیریت شهری ادامه میدهد: در مدیریت نوین، باید از روشهای سنتی و حذف بیرحمانه فاصله گرفت و روشهایی مانند زندهگیری، عقیمسازی و بازگرداندن حیوانات به زیستگاه اصلی را مورد توجه قرار داد تا جمعیت سگها بهتدریج و در گذر نسلها کاهش پیدا کند و تعادل محیطی نیز حفظ شود.
عضو هیئت علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، مدیریت نامناسب پسماند را یکی از عوامل اصلی افزایش جمعیت سگهای پرسهزن میداند و تاکید میکند: اگر زبالههای شهری، بهویژه پسماندهای آلی، در سامانههای بسته و مطابق استانداردهای مهندسی جمعآوری و فرآوری نشوند، این حیوانات به منابع غذایی دسترسی پیدا میکنند و امکان تجمع و افزایش جمعیت آنها در محیطهای شهری فراهم میشود.
نبیبیدهندی با اشاره به ضرورت توجه به ملاحظات اخلاقی و اجتماعی در این زمینه اضافه میکند: تقابل میان حقوق حیوانات و حقوق شهروندان از چالشهای مهم این حوزه است و جامعه گاهی میان حمایت از حیوانات و حفظ امنیت عمومی با اختلاف دیدگاه مواجه میشود.
وی ادامه میدهد: راهکار نهایی برای مدیریت این مسئله، تنها کنترل جمعیت حیوانات نیست، بلکه مدیریت منابع تغذیه از طریق ساماندهی پسماندها و کنترل منابع بیماری از طریق واکسیناسیون گسترده نیز باید در دستور کار قرار گیرد.

مهرداد ستاره، مدیرکل پزشکی قانونی آذربایجان شرقی درباره آمار مصدومان ناشی از سگگزیدگی در نیمه نخست سال جاری به خبرنگار ایمنا میگوید: در این مدت ۷۶ نفر در سطح استان بر اثر سگگزیدگی مصدوم شدهاند.
وی میافزاید: از این تعداد، ۱۹ مورد مربوط به شهر تبریز بوده است و یک نفر نیز در این شهر بر اثر سگگزیدگی جان خود را از دست داده است.
وحید شادینیا، سخنگوی اورژانس آذربایجان شرقی با تأکید بر ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره اقدامات اولیه پس از سگگزیدگی به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: شستوشوی فوری و صحیح زخم، کنترل خونریزی و مراجعه بدون تأخیر به مراکز درمانی، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض احتمالی، بهویژه بیماری هاری، دارد.
وی ادامه میدهد: سگگزیدگی حتی در صورت سطحی بودن زخم یا خانگی بودن حیوان نباید کماهمیت تلقی شود؛ چراکه احتمال انتقال ویروس هاری باید در هر مورد متناسب با شرایط حادثه از سوی کادر درمان ارزیابی شود.
سخنگوی اورژانس آذربایجان شرقی میگوید: نخستین اقدام پس از گازگرفتگی، شستوشوی محل زخم با آب روان و صابون به مدت دستکم ۱۵ دقیقه است. این اقدام به کاهش آلودگی زخم و خطر انتقال ویروس هاری کمک میکند. در صورت وجود خونریزی نیز باید با استفاده از گاز استریل یا پارچه تمیز، فشار مستقیم بر محل وارد شود.
شادینیا با تأکید بر پرهیز از اقدامات خودسرانه خاطرنشان میکند: شهروندان نباید زخم را بمکند یا از مواد محرک و روشهای غیربهداشتی برای درمان استفاده کنند، بلکه باید در کوتاهترین زمان ممکن برای ارزیابی و دریافت اقدامات پیشگیرانه به مرکز درمانی مراجعه کنند. تصمیمگیری درباره تزریق واکسن هاری، ایمونوگلوبولین و سایر اقدامات درمانی بر عهده کادر درمان است.
وی با اشاره به ضرورت تماس با اورژانس ۱۱۵ در شرایط اضطراری تصریح میکند: در صورت خونریزی شدید، زخمهای عمیق و گسترده، آسیب جدی یا کاهش سطح هوشیاری مصدوم، باید بلافاصله با اورژانس تماس گرفت. همچنین در موارد خونریزی شدید، اعمال فشار مستقیم و مداوم بر زخم تا رسیدن نیروهای امدادی ضروری است.
سخنگوی اورژانس آذربایجان شرقی تأکید میکند: نباید برای مراجعه به مراکز درمانی منتظر بروز علائم هاری ماند؛ حتی اگر حیوان ظاهراً سالم باشد، ارزیابی فوری وضعیت مصدوم ضرورت دارد، زیرا اقدامات پیشگیرانه پس از رویارویی باید در زمان مناسب انجام شود.
شادینیا، آموزش کودکان را یکی از راهکارهای مهم پیشگیری از سگگزیدگی میداند و ادامه میدهد: والدین باید به فرزندان خود آموزش دهند که به سگهای ناشناس نزدیک نشوند، هنگام غذا خوردن یا خوابیدن حیوانات آنها را تحریک نکنند، بدون نظارت به تولهها نزدیک نشوند و از تلاش برای گرفتن یا ترساندن حیوانات مهاجم خودداری کنند.
وی خاطرنشان میکند: افزایش آگاهی عمومی، آموزش اقدامات اولیه و مراجعه بهموقع به مراکز درمانی میتواند در کاهش عوارض سگگزیدگی و پیشگیری از هاری نقش مؤثری داشته باشد. شستوشوی فوری زخم، کنترل خونریزی و مراجعه سریع برای ارزیابی خطر هاری، سه اقدام اساسی پس از سگگزیدگی است.
به گزارش ایمنا، افزایش موارد حیوانگزیدگی، تهدید سلامت عمومی و پیامدهای زیستمحیطی حضور سگهای پرسهزن نشان میدهد که ساماندهی این حیوانات با اقدامات مقطعی و محدود به عملکرد یک دستگاه به نتیجه مطلوب نمیرسد. مدیریت اصولی پسماند، جلوگیری از رهاسازی حیوانات، کنترل علمی جمعیت، واکسیناسیون، آموزش شهروندان و تأمین اعتبارات مورد نیاز، حلقههای بههمپیوسته این فرایند هستند.
از اینرو، تحقق مدیریت پایدار سگهای پرسهزن به تعیین دقیق مسئولیت دستگاهها، همکاری مدیریت شهری و نهادهای تخصصی و نظارت مستمر بر اجرای برنامهها نیاز دارد؛ ضرورتی که بیتوجهی به آن میتواند هزینههای بهداشتی، اجتماعی و زیستمحیطی بیشتری به شهرها تحمیل کند.
سولماز کاظمی




نظر شما