به گزارش خبرگزاری ایمنا، سیزدهم آبان ۱۳۵۸ یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران و از رویدادهای تأثیرگذار در تحولات پس از پیروزی انقلاب اسلامی است؛ روزی که با تسخیر سفارت آمریکا در تهران، فصل تازه‌ای در روابط سیاسی ایران و ایالات متحده آمریکا رقم خورد؛ اهمیت این واقعه تنها به پیامدهای سیاسی و دیپلماتیک آن محدود نمی‌شود، بلکه اسناد به‌دست‌آمده از سفارت آمریکا، دریچه‌ای برای شناخت عملکرد سازمان سیا، شبکه‌های نفوذ و تلاش‌های این کشور برای تأثیرگذاری بر تحولات داخلی ایران گشود.
با گذشت بیش از چهار دهه از این رویداد، همچنان بخش‌هایی از ابعاد تاریخی آن نیازمند پژوهش و واکاوی است. اسناد لانه جاسوسی از منابع ارزشمند تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود که بازخوانی و بهره‌گیری از آن می‌تواند به شناخت دقیق‌تر زمینه‌ها و پیامدهای این واقعه و انتقال تجربه‌های تاریخی به نسل‌های آینده کمک کند.
از همین منظر و به مناسبت سالروز یوم‌الله ۱۳ آبان، اهمیت تاریخی این روز و ضرورت بازخوانی مستند آن، ما را بر آن داشت تا در گفت‌وگو با قاسم تبریزی، محقق و پژوهشگر تاریخ معاصر و عضو شورای پژوهشی مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی به بررسی ابعاد مختلف تسخیر لانه جاسوسی و روایت کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» از این واقعه بپردازیم؛ اثری که با تکیه بر اسناد تاریخی، بخشی از فعالیت‌ها و تحرکات آمریکا در ایران، به‌ویژه در ماه‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا ۱۳ آبان ۱۳۵۸، بررسی کرده است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
ایمنا: با گذشت بیش از چهار دهه از تسخیر لانه جاسوسی، این رویداد چه جایگاهی در تاریخ انقلاب اسلامی و تحولات سیاسی ایران و آمریکا دارد و کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» چگونه به درک دقیق‌تر زمینه‌ها و پیامدهای آن کمک می‌کند؟
تبریزی: برای بررسی جریان سلطه و استعمار آمریکا در ایران، باید دوره زمانی حدود سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ را مورد مطالعه قرار داد؛ به‌ویژه دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ که در این دوره، ابعاد گسترده‌ای از حضور و مداخله آمریکا در ایران وجود دارد و بسیاری از آن‌ها همچنان ناگفته و نانوشته باقی مانده و از نظر تاریخی، سیاسی و فرهنگی نیازمند بررسی عمیق و گسترده است.
برای نمونه، حضور سازمان سیا در ایران و نقش آن در مدیریت تحولات منطقه، فعالیت حدود ۳۵ هزار مستشار آمریکایی در نهادهای فرهنگی، سیاسی، نظامی، امنیتی و اقتصادی، مدیریت ساواک توسط سازمان سیا -چراکه تأسیس ساواک نیز با نقش‌آفرینی این سازمان صورت گرفت- همچنین مدیریت بخشی از دولت‌مردان، درباریان، نظامیان، نیروهای فرهنگی، اطلاعاتی و اقتصادی، از جمله موضوعات مهم این دوره است.
برای بررسی دقیق این مسائل باید ۲۵ سال حکومت پهلوی یعنی از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ مورد توجه قرار گیرد؛ کودتای ۲۸ مرداد را نباید تنها به یک روز محدود کرد، چراکه کودتا یک فرایند بود که در طول ۲۵ سال ادامه پیدا کرد و آمریکایی‌ها نیز تنها برای انجام کودتا و بازگرداندن شاه وارد ایران نشدند، بلکه شاه را به‌عنوان عاملی برای اجرای برنامه‌های خود در کشور حفظ کردند.
از سوی دیگر، اسناد لانه جاسوسی یکی از مهم‌ترین منابع تاریخ معاصر ایران و منطقه به شمار می‌رود. این اسناد موضوعات متعددی را درباره کشورهایی همچون فلسطین، مصر، عربستان، کویت، ترکیه، افغانستان و اتحاد جماهیر شوروی در بر می‌گیرند و اگرچه بخشی از این اسناد از بین رفته و امحا شده است، اما اسناد باقی‌مانده ظرفیت بسیار گسترده‌ای برای بررسی و تحلیل تاریخی دارد.
نکته مهم دیگر اینکه در کنار اسناد لانه جاسوسی، مجموعه ارزشمندی از اسناد ساواک و دربار نیز وجود دارد که می‌تواند در تکمیل تاریخ‌نگاری این دوره و بررسی دقیق‌تر اسناد لانه جاسوسی نقش مهمی ایفا کند.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب «ایستگاه خیابان روزولت»، رمزگشایی از اسناد لانه جاسوسی است. در این اسناد، اسامی بسیاری از منابع و افرادی که سازمان سیا در ایران و حتی افراد مرتبط با کشورهای دیگر جذب کرده بود، به‌صورت رمز ثبت شده است
کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» نیز با بهره‌گیری از این ظرفیت، به بررسی عملکرد سازمان سیا، به‌ویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تلاش‌های این سازمان برای جذب نیرو و زمینه‌سازی اقدامات علیه انقلاب می‌پردازد و بخش عمده‌ای از موضوعات کتاب به فاصله زمانی ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا ۱۳ آبان ۱۳۵۸ اختصاص دارد؛ دوره‌ای که آمریکایی‌ها به‌شدت در پی جذب منابع انسانی و افراد مرتبط با خود در داخل ایران بودند.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و انحلال ساواک، سازمان سیا تلاش کرد از برخی نیروها و منابع انسانی سابق این سازمان استفاده کند؛ تعدادی از این افراد در خارج از کشور و برخی دیگر در داخل ایران حضور داشتند و آمریکایی‌ها دوباره آن‌ها را به کار گرفتند.
این موارد بخشی از موضوعاتی است که در بررسی اسناد لانه جاسوسی و کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» مورد توجه قرار گرفته است.
ایمنا: اهمیت تألیف کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» در ثبت یک واقعه مهم تاریخی معاصر چیست؟
تبریزی: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب، رمزگشایی از اسناد لانه جاسوسی است. در این اسناد، اسامی بسیاری از منابع و افرادی که سازمان سیا در ایران و حتی افراد مرتبط با کشورهای دیگر جذب کرده بود، به‌صورت رمز ثبت شده است. بخشی از این رمزها شناسایی و رمزگشایی شده‌اند، اگرچه تمام آن‌ها به‌طور کامل شناسایی نشده‌اند.
این اقدام پژوهشی را محمد محبوبی انجام داده‌اند و یکی از ویژگی‌های ارزشمند کتاب نیز همین تلاش برای شناسایی و رمزگشایی از اسناد است.
ویژگی مهم دیگر کتاب این است که متن اسناد لانه جاسوسی را مبنای اصلی پژوهش قرار داده و در کنار آن، از منابع دیگر و پژوهش‌های انجام‌شده در سه دهه اخیر برای تحلیل و بررسی عملکرد سازمان سیا، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، استفاده کرده است.
در واقع، کتاب تلاش می‌کند با اتکا به اسناد تاریخی، ابعاد مختلف فعالیت‌های آمریکا در ایران و تحرکات این کشور برای ایجاد شبکه‌های نفوذ، جذب نیرو و زمینه‌سازی اقدامات علیه انقلاب اسلامی را روشن کند.
اهمیت این کار در آن است که اسناد لانه جاسوسی تنها مدارکی مربوط به یک واقعه تاریخی نیست، بلکه منبعی مهم برای شناخت تاریخ معاصر ایران و بررسی عملکرد و سیاست‌های آمریکا در کشور به شمار می‌رود و رمزگشایی و بررسی دقیق این اسناد می‌تواند زمینه را برای پژوهش‌های عمیق‌تر تاریخی فراهم کند.
ایمنا: روایت تاریخی کتاب از واقعه تسخیر لانه جاسوسی آمریکا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
تبریزی: برای ارزیابی روایت تاریخی کتاب، باید به زمینه‌ها و بسترهای وقوع تسخیر لانه جاسوسی توجه کرد. برای فهم این واقعه نمی‌توان تنها به روز سیزدهم آبان ۱۳۵۸ و اتفاقات همان روز اکتفا کرد، بلکه باید تحولات سال‌های پیش از آن، به‌ویژه مداخلات آمریکا در دوره پهلوی و اقدامات این کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی را بررسی کرد.
همانطور که اشاره شد در بررسی اسناد لانه جاسوسی به این مسئله می‌رسیم که آمریکایی‌ها پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز فعالیت‌های خود را متوقف نکردند، بلکه درصدد بودند از طریق شبکه‌های پیشین، جذب نیروهای جدید و ارتباط با برخی جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای، اهداف خود را دنبال کنند.
این اسناد منبع مهمی برای شناخت تاریخ معاصر هستند و نباید مورد غفلت قرار بگیرند؛ با این حال، برخی مسئولان از این مسئله عبور کردند و اقدام مؤثری برای استفاده از این ظرفیت انجام ندادند
یکی از نکات مهمی که در مطالعه این اسناد به آن رسیدیم، این بود که اگر لانه جاسوسی تسخیر نمی‌شد، امکان تکرار کودتای ۲۸ مرداد در ایران وجود داشت، چراکه آمریکایی‌ها مقدمات لازم برای انجام چنین کودتایی را فراهم می‌کردند.
در بررسی واقعه تسخیر لانه جاسوسی باید به مجموعه اقدامات و برنامه‌های آمریکا در ایران توجه کرد و کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» نیز با تکیه بر اسناد و مدارک تاریخی، بخشی از این اقدامات و تحرکات را بررسی می‌کند.
ایمنا: تقریظ رهبر شهید انقلاب بر کتاب «ایستگاه خیابان روزولت» چه اهمیتی در توجه به تاریخ‌نگاری مستند و روایت این مقطع از تاریخ انقلاب دارد؟
تبریزی: رهبر شهید انقلاب بسیار اهل مطالعه بودند و به‌طور معمول در حاشیه کتاب‌هایی که مطالعه می‌کردند، دیدگاه‌ها و نظرات خود را می‌نوشتند؛ ایشان به‌ویژه به ادبیات مقاومت توجه داشتند و در موارد متعددی درباره آثار این حوزه مطالبی را بیان کرده بودند.
تا آنجا که اطلاع دارم، شاید این کتاب نخستین اثر تاریخی باشد که ایشان بر آن تقریظ نوشته‌اند و اهمیت این تقریظ را می‌توان از چند جهت بررسی کرد.
نخست اینکه ایشان همواره بر ضرورت فراموش نشدن اسناد لانه جاسوسی تأکید داشتند و یادآوری می‌کردند که این اسناد باید در کتاب‌های درسی و سایر عرصه‌های علمی و فرهنگی مورد استفاده قرار گیرد. این اسناد منبع مهمی برای شناخت تاریخ معاصر هستند و نباید مورد غفلت قرار گیرند؛ با این حال، برخی مسئولان از این مسئله عبور کردند و اقدام مؤثری برای استفاده از این ظرفیت انجام ندادند.
نکته دوم، ضرورت شناساندن توطئه‌ها و اقدامات آمریکا به جامعه است که آمریکایی‌ها پس از تسخیر لانه جاسوسی، نوعی عملیات روانی و تبلیغاتی انجام دادند تا این اقدام را غیرضروری جلوه دهند و با طرح تحلیل‌های حاشیه‌ای، اصل مسئله را زیر سؤال ببرند، از این‌رو رهبر شهید انقلاب نیز در آن زمان به‌طور مستمر بر ضرورت روشن شدن ابعاد استعمار، سلطه و توطئه‌های آمریکا تأکید می‌کردند.
مهم‌ترین مسئله، آگاهی جامعه است و جامعه باید از بصیرت و دشمن‌شناسی برخوردار باشد و بداند که دشمن در تحولات کشور چه نقشی داشته و از چه روش‌هایی برای نفوذ و تأثیرگذاری استفاده کرده است؛ این مسئله به‌ویژه درباره نسل جوان اهمیت دارد، نسلی که در آینده مدیریت کشور را بر عهده خواهد داشت و باید از تکرار خطاهای نسل‌های گذشته جلوگیری کند.
جامعه‌ای که تاریخ خود را نمی‌شناسد، همچون کودکی است که بدون تجربه و آگاهی است و به همین دلیل، اشتباهات گذشته را تکرار می‌کند
ایمنا: نسل جوان و نوجوان چه درس‌ها و نکاتی می‌تواند از مطالعه این کتاب و بازخوانی واقعه تسخیر لانه جاسوسی بیاموزد؟
تبریزی: مهم‌ترین مسئله برای نسل جوان، آگاهی تاریخی، بصیرت و شناخت سازوکارهای استعمار و نفوذ است و جوانان باید بدانند که استعمار همواره به‌دنبال جذب و به‌کارگیری افراد در سطوح مختلف جامعه بوده است؛ استعمارگران ممکن است این افراد را نخبگان بنامند، اما از نظر ما آن‌ها حتی شایستگی عنوان رجال را نیز ندارند، چراکه شخصیت و منش خود را در اختیار استعمار قرار داده‌اند.
نسل جدید باید این تجربه‌های تاریخی را بشناسد تا خطاهای نسل‌های پس از مشروطه و دوران پهلوی را تکرار نکند و به عامل مستقیم یا غیرمستقیم استعمار تبدیل نشود.
در این زمینه، سخنی از آیت‌الله سیدحسن مدرس بسیار قابل تأمل است؛ ایشان معتقد بودند علم سیاست و علم تاریخ لازم و ملزوم یکدیگرند؛ یعنی اگر مورخ سیاست نداند، نمی‌تواند تاریخ را به‌درستی تحلیل کند و اگر سیاست‌مدار تاریخ نداند، نمی‌تواند به‌درستی عمل کند و فریب می‌خورد.
جامعه‌ای که تاریخ خود را نمی‌شناسد، همچون کودکی است که بدون تجربه و آگاهی است و به همین دلیل، اشتباهات گذشته را تکرار می‌کند، از این‌رو، نسل جوان باید دوران سیاه پهلوی، حاکمیت استعماری و استبدادی رضاخان در ارتباط با انگلیس و وابستگی حکومت محمدرضاشاه به آمریکا و اسرائیل را بشناسد. اسناد لانه جاسوسی می‌تواند منبع مناسبی برای شناخت این مقاطع تاریخی باشد.
البته موضوع نباید تنها به مطالعه و بررسی اسناد محدود شود و یکی از مسائل مهم، استفاده از ظرفیت هنر برای انتقال این مفاهیم به جامعه است. داستان‌نویسان، نمایشنامه‌نویسان، فیلم‌نامه‌نویسان و رمان‌نویسان باید از ظرفیت گسترده این اسناد برای تولید آثار هنری استفاده کنند.
در این اسناد، ده‌ها و حتی صدها سوژه وجود دارد که هرکدام می‌تواند مبنای خلق یک اثر هنری قرار گیرند؛ برای مثال، اسناد مربوط به شاپور بختیار، حتی اگر یک یا دو سند یا مجموعه‌ای متشکل از بیست سند باشد، ظرفیت تبدیل شدن به یک رمان یا فیلم‌نامه را دارد.
اگر این نوع پژوهش‌ها و تحقیقات، همچون کاری که محمد محبوبی انجام داده‌اند، استمرار پیدا کند، منابع و مآخذ ارزشمندی برای رمان‌نویسان، فیلم‌نامه‌نویسان و فعالان عرصه هنر فراهم خواهد شد.
نظر شما