به گزارش خبرگزاری ایمنا از گیلان، آب‌وهوای زمین تنها تحت تأثیر اتفاقاتی نیست که در یک منطقه رخ می‌دهد؛ گاهی تغییرات دمایی و جوی در نقطه‌ای از کره زمین می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را در جو و اقیانوس‌ها ایجاد کند و الگوهای بارش، دما، باد و حتی وقوع رخدادهای حدی را در مناطقی بسیار دورتر تغییر دهد.
«ال‌نینو» یکی از شناخته‌شده‌ترین پدیده‌های اقلیمی جهان و نمونه‌ای از همین ارتباط پیچیده میان اقیانوس و جو است و در نتیجه گرم‌شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد؛ تغییری که اگرچه در نگاه نخست محدود به پهنه‌ای از اقیانوس به نظر می‌رسد، اما می‌تواند الگوهای گردش عمومی جو را تحت تأثیر قرار دهد و پیامدهای آن در نقاط مختلف جهان نمایان شود.
شدت و گستره این پیامدها نیز در هر دوره یکسان نیست و به شرایط جوی و اقلیمی مناطق مختلف، فصل وقوع و همزمانی آن با سایر الگوهای جوی بستگی دارد.
اهمیت ال‌نینو تنها به افزایش یا کاهش بارندگی محدود نمی‌شود و این پدیده در بعضی مناطق جهان می‌تواند با بارش‌های سنگین، طغیان رودخانه‌ها و سیلاب همراه شود و در مناطق دیگری احتمال کاهش بارش، خشکسالی و افزایش دما را بیشتر کند، از همین رو ال‌نینو یکی از شاخص‌های مهم در پیش‌بینی‌های فصلی و بررسی چشم‌انداز آب‌وهوایی مناطق مختلف به شمار می‌رود.
ال‌نینو در کنار «لانینا»، دو فاز مهم چرخه‌ای موسوم به «نوسان جنوبی ال‌نینو» یا ENSO را تشکیل می‌دهند؛ چرخه‌ای که حاصل تعامل پیچیده اقیانوس و جو است و یکی از مهم‌ترین عوامل شناخته‌شده در تغییرپذیری اقلیم در مقیاس جهانی محسوب می‌شود، با این حال وجود ال‌نینو به معنای وقوع یک نوع مشخص از شرایط جوی در همه نقاط جهان نیست و برای ارزیابی پیامدهای آن باید موقعیت جغرافیایی، فصل، شدت پدیده و سایر الگوهای جوی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
ایران نیز از پیامدهای این پدیده دوردست بی‌تأثیر نیست، هرچند فاصله زیاد کشور از محدوده شکل‌گیری ال‌نینو در اقیانوس آرام موجب می‌شود میزان و نوع اثرگذاری آن در مناطق مختلف یکسان نباشد. بررسی دوره‌های گذشته نشان می‌دهد ارتباط میان ال‌نینو و شرایط بارشی در نقاط مختلف ایران متفاوت است و شدت این ارتباط به منطقه و شرایط جوی حاکم بستگی دارد.
از سوی دیگر، بحث ال‌نینو تنها به حوزه هواشناسی محدود نمی‌شود و در صورت تغییر الگوی بارش، آمادگی زیرساخت‌ها و دستگاه‌های اجرایی برای مدیریت پیامدهای احتمالی اهمیت پیدا می‌کند.
رئیس سازمان مدیریت بحران کشور با اشاره به احتمال وقوع ال‌نینو در کشور، از احتمال درگیر شدن ۲۷ استان از مجموع ۳۱ استان با این پدیده و ضرورت آمادگی همه دستگاه‌ها سخن گفته و بر شناسایی مسیرها و رودخانه‌های نیازمند لایروبی و انجام اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارت تأکید کرده است.
این نگاه نشان می‌دهد که پیامدهای احتمالی ال‌نینو، در صورت تغییر شرایط بارشی، می‌تواند از یک موضوع تنها هواشناسی فراتر رود و به مسئله‌ای در حوزه مدیریت ریسک، تاب‌آوری زیرساخت‌ها و آمادگی دستگاه‌های امدادی و اجرایی تبدیل شود. به همین دلیل، شناخت میزان اثرگذاری این پدیده و بررسی تجربه سال‌های گذشته می‌تواند برای برنامه‌ریزی پیشگیرانه اهمیت داشته باشد.
در گیلان، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ استانی که به دلیل موقعیت جغرافیایی، مجاورت با دریای خزر، بارندگی قابل توجه، تعدد رودخانه‌ها و وجود مناطق جلگه‌ای و تالابی هم از افزایش بارش می‌تواند منتفع شود و هم در برابر بارش‌های سنگین و ناگهانی آسیب‌پذیر است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که ال‌نینوی پیش‌رو چه میزان می‌تواند بر الگوی بارش گیلان اثر بگذارد و آیا افزایش احتمالی بارندگی بیشتر به تقویت منابع آبی و تالاب‌های استان منجر خواهد شد یا ضعف برخی زیرساخت‌ها، حریم رودخانه‌ها و ظرفیت مدیریت روان‌آب‌ها را با چالش بیشتری روبه‌رو می‌کند.
لایروبی رودخانه‌های پرخطر گیلان برای کاهش خسارات سیلاب در حال انجام است
در همین پیوند، محمدعلی ویشکایی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان با اشاره به پیش‌بینی بارش‌های شدید و اعلام قرار گرفتن ۲۷ استان کشور در معرض پدیده ال‌نینو به خبرنگار ایمنا می‌گوید: در همین راستا، هشتمین نشست کمیسیون پیشگیری و مدیریت بحران مجمع شهرداران کلانشهرهای ایران با حضور حسین ساجدی‌نیا رئیس ستاد مدیریت بحران کشور، هجدهم شهریور سال جاری، به میزبانی شهرداری رشت برگزار شد و وضعیت استان در ارتباط با این پدیده مورد بررسی قرار گرفت و گیلان نیز در شمار استان‌هایی اعلام شد که در مراحل نخست با آثار آن مواجه می‌شوند.
وی می‌افزاید: با توجه به تجربه استاندار گیلان از مدیریت سیلاب‌های گذشته در استان گلستان، از جمله سیل این استان و همچنین سیلاب پیربازار رشت در سال ۱۴۰۳، جلسات اختصاصی آمادگی در برابر ال‌نینو در سطح استان به ریاست استاندار و در شهرستان‌ها به ریاست فرمانداران برگزار شده است.
در این نشست‌ها، موضوع رودخانه‌های خروشان و سیلابی و ضرورت اجرای اقدامات پیشگیرانه مورد تأکید قرار گرفت.
لایروبی رودخانه‌های پرخطر و شناسایی ۶۸ مسیر سیلابی
مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان خاطرنشان می‌کند: لایروبی رودخانه‌ها از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر سیلاب در استان است و این عملیات در بسیاری از شهرستان‌ها، از جمله رشت، ماسال و بندرانزلی در حال انجام است.
ویشکایی با اشاره به لایروبی رودخانه‌های زرجوب و گوهررود در رشت تصریح می‌کند: شهرداری رشت در این زمینه ورود کرده و عملیات پاکسازی و لایروبی این دو رودخانه را دنبال می‌کند.
وی با اشاره به استفاده از ظرفیت بند «ب» ماده ۴۳ برنامه هفتم توسعه می‌گوید: گیلان از ظرفیت قانونی این بند برای اجرای پروژه‌های مدیریت و ساماندهی رودخانه‌ها استفاده کرده است و شهرستان‌های استان نیز طرح‌هایی را در این زمینه در دست اجرا دارند. همچنین دستورالعمل‌ها و هشدارهای لازم به فرمانداران، شهرداران، بخشداران و دستگاه‌های متولی ابلاغ شده است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان با بیان اینکه ۶۸ رودخانه پرخطر و سیلابی در استان شناسایی شده است، می‌افزاید: اسامی این رودخانه‌ها در سطح ملی مطرح و برای اجرای عملیات لایروبی و اقدامات موردنیاز، از جمله دیواره‌سازی در نقاط ضروری، برآورد هزینه انجام شده و به تهران ارسال شده است.
تأکید بر گسترش بیمه حوادث طبیعی
ویشکایی با تاکید بر ضرورت افزایش پوشش بیمه حوادث طبیعی اظهار می‌کند: در نشست مشترک با مدیران و رؤسای شعب شرکت‌های بیمه استان و معاون صندوق بیمه حوادث طبیعی کشور، بر فراهم کردن زمینه مشارکت حداکثری مردم در بیمه حوادث تأکید شد.
وی با اشاره به اینکه میانگین برخورداری از پوشش بیمه حوادث طبیعی در کشور نزدیک به چهار درصد است، می‌افزاید: این رقم در گیلان به بیش از هشت درصد رسیده و با پیگیری‌های دو تا سه سال اخیر، بنیاد مسکن و شرکت‌های بیمه نیز برای گسترش بیمه‌های گروهی و موردی اعلام آمادگی کرده‌اند.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان با تاکید بر اینکه مردم برای کاهش خسارات احتمالی، بیمه واحدهای مسکونی و تجاری خود را جدی بگیرند، خاطرنشان می‌کند: همان‌طور که شهروندان برای خودروهای خود بیمه شخص ثالث و بدنه تهیه می‌کنند، باید فرهنگ بیمه ساختمان‌ها و واحدهای تجاری نیز در خانواده‌ها تقویت شود. دهیاران، بخشداران و شهرداری‌ها نیز می‌توانند با استفاده از ظرفیت‌های قانونی، زمینه اجرای بیمه‌های گروهی را فراهم کنند.
ضرورت آمادگی شهروندان در برابر بارش‌های شدید
ویشکایی با تأکید بر ضرورت مشارکت مردم در مدیریت سیلاب تصریح می‌کند: گیلان از استان‌های پربارش کشور است و در بارش‌های گذشته نیز حجم قابل‌توجهی بارندگی در مدت کوتاه ثبت شده است؛ به‌طوری‌که در یکی از بارش‌های سال گذشته بندرانزلی، حدود ۳۰۰ میلی‌متر بارندگی در ۲۴ ساعت گزارش شد و در بارش‌های اخیر نیز میزان بارندگی در رشت به حدود ۱۰۰ میلی‌متر و در رودسر به بیش از ۱۷۰ میلی‌متر رسید.
وی می‌گوید: شهروندان باید متناسب با شرایط محل سکونت و کسب‌وکار خود، از هم‌اکنون برای کاهش آسیب‌های احتمالی آماده باشند؛ برای نمونه، در خیابان‌هایی که سطح معابر از کف خانه‌ها و مغازه‌ها بالاتر است، احتمال ورود آب و خسارت وجود دارد و لازم است شهروندان تجهیزات و وسایل خود را در ارتفاع مناسب قرار دهند و وضعیت ناودان‌ها و بخش‌های آسیب‌پذیر ساختمان را بررسی و تعمیر کنند.
تقویت تجهیزات امدادی و آموزش دستگاه‌های اجرایی
مدیرکل مدیریت بحران استانداری گیلان از پیگیری برای تقویت ناوگان و تجهیزات دستگاه‌های امدادی و خدمات‌رسان خبر می‌دهد و می‌افزاید: بخشی از ماشین‌آلات راهداری استان عمر بالایی دارند، اما با تأکید استاندار و استفاده از ظرفیت منطقه آزاد و همکاری مدیران ملی، روند تأمین تجهیزات جدید دنبال می‌شود. سال گذشته بیش از ۳۰ دستگاه ماشین‌آلات سنگین از طریق منطقه آزاد برای راهداری استان تأمین شد و این روند برای دریافت ماشین‌آلات کمک‌دار نیز ادامه دارد.
ویشکایی با اشاره به مصوبات ستاد مدیریت بحران برای استفاده دستگاه‌های عضو از ظرفیت منطقه آزاد خاطرنشان می‌کند: برای تقویت امکانات هلال‌احمر و شرکت توزیع نیروی برق استان نیز اقداماتی در این زمینه انجام شده است.
وی با تأکید بر اهمیت آموزش و اطلاع‌رسانی می‌گوید: آموزش دستگاه‌های اجرایی با همکاری جمعیت هلال‌احمر در حال انجام است و نقاط حادثه‌خیز استان نیز شناسایی شده‌اند. تمام تلاش مجموعه مدیریت بحران استان، با محوریت استاندار، معاونان، فرمانداران و بخشداران، کاهش خسارات و حفاظت از جان و اموال مردم است و تحقق این هدف به همکاری شهروندان، توجه به هشدارها و استفاده از ظرفیت بیمه حوادث طبیعی نیاز دارد.
تأثیر پدیده ال‌نینو بر تغییرپذیری بارش و اقلیم گیلان
سیدمحمدتقی سدیدی، رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان به خبرنگار ایمنا می‌گوید: دورپیوندها از جمله پدیده‌های جوی هستند که در فاصله‌ای بسیار دور از یک منطقه رخ می‌دهند، اما می‌توانند بر الگوهای گردش عمومی جو، دما و بارش در سایر نقاط کره زمین تأثیر بگذارند. یکی از مهم‌ترین این دورپیوندها، «ال‌نینو ـ نوسان جنوبی» (ENSO) است که از مهم‌ترین الگوهای تغییرپذیری اقلیم در مقیاس جهانی به شمار می‌رود.
وی می‌افزاید: این پدیده از نظر علمی به ارتباط آماری و فیزیکی میان تغییرات دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی و تغییرات الگوهای گردش عمومی جو، دما و بارش در سایر نقاط کره زمین اشاره دارد. هرچه فاصله مناطق از محدوده اثر ال‌نینو بیشتر باشد، معمولاً پیامدهای آن نیز کمتر خواهد بود.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان با اشاره به سه فاز دورپیوند ENSO خاطرنشان می‌کند: این پدیده در محدوده اقیانوس آرام استوایی رخ می‌دهد و سه فاز خنثی، مثبت یا ال‌نینو و منفی یا لانینا دارد. اگر دمای سطح آب اقیانوس آرام در محدوده‌ای که با عنوان نینو سه و چهار شناخته می‌شود، بین منفی نیم تا مثبت نیم درجه سانتی‌گراد باشد، شرایط خنثی حاکم است. کاهش دما به کمتر از منفی نیم درجه، فاز سرد یا لانینا و افزایش آن به بیش از مثبت نیم درجه، فاز گرم یا ال‌نینو را نشان می‌دهد.
سدیدی ادامه می‌دهد: ال‌نینو و لانینا واژه‌هایی اسپانیایی هستند؛ ال‌نینو به معنای پسر کوچک و لانینا به معنای دختر کوچک است. از آنجا که ال‌نینو معمولاً در نزدیکی زمان کریسمس رخ می‌دهد، در گذشته از آن با عنوان پسر مسیح نیز یاد شده است.
وی با توضیح سازوکار پدیده ال‌نینو تصریح می‌کند: در این وضعیت، آب‌های سطحی بخش شرقی اقیانوس آرام، به‌ویژه در محدوده سواحل آمریکای جنوبی و کشورهایی مانند پرو و اکوادور، گرم‌تر از شرایط معمول می‌شوند. این افزایش دما بر شرایط اقتصادی و زیست‌محیطی این مناطق نیز اثر می‌گذارد؛ زیرا بخش مهمی از اقتصاد کشورهای ساحلی این محدوده به شیلات و ماهیگیری وابسته است و گرم شدن آب می‌تواند موجب کاهش صید ماهی شود.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان می‌گوید: افزایش دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام معمولاً با افزایش شدید بارش در مرکز و شرق این اقیانوس، در محدوده آمریکای جنوبی، همراه است؛ در مقابل، در کشورهای شرق آسیا مانند اندونزی و مالزی و همچنین قاره استرالیا، احتمال خشکسالی و افزایش دما وجود دارد.
سدیدی با اشاره به نقش بادهای تجاری در شکل‌گیری این شرایط می‌افزاید: بادهای تجاری یا «ترید ویند» در شرایط خنثی معمولاً از شرق به غرب، یعنی از سمت آمریکای جنوبی به سوی شرق آسیا می‌وزند. در فاز ال‌نینو، این بادها تضعیف می‌شوند و در شرایط ال‌نینوی شدید حتی ممکن است جهت وزش آن‌ها تغییر کند. در فاز لانینا، همین بادها با شدت بیشتری نسبت به شرایط خنثی می‌وزند.
وی اظهار می‌کند: در شرایط لانینا، برخلاف ال‌نینو، آب‌های محدوده اقیانوس آرام در سواحل آمریکای جنوبی سردتر از حالت معمول می‌شوند و شرایط برای رونق ماهیگیری در این مناطق فراهم می‌شود؛ در حالی که بارش‌ها کاهش پیدا می‌کند. در سوی مقابل، کشورهای شرق آسیا با افزایش بارش‌ها مواجه می‌شوند.
پیش‌بینی ال‌نینوی بسیار قوی در سال جاری
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان با اشاره به پیش‌بینی‌های جهانی درباره وضعیت ال‌نینو در سال جاری می‌افزاید: بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی جهانی، امسال با یکی از ال‌نینوهای بسیار قوی مواجه هستیم. در زمان ارائه این گزارش، یعنی دوره سه‌ماهه اکتبر، نوامبر و دسامبر، دمای محدوده نینو تا حدود سه درجه سانتی‌گراد گرم‌تر از شرایط نرمال گزارش شده و پیش‌بینی می‌شود این میزان تا حدود یک ماه آینده و نزدیک کریسمس به چهار درجه برسد.
سدیدی ادامه می دهد: بر اساس این گزارش‌ها، با یکی از قوی‌ترین ال‌نینوهای ثبت‌شده در دست‌کم ۵۰ سال گذشته مواجه هستیم و در برخی منابع از آن با عنوان «سوپر ال‌نینو» یاد می‌شود. طبیعتاً چنین وضعیتی می‌تواند پیامدهای شدیدتری در نقاط مختلف جهان داشته باشد؛ البته هرچه فاصله یک منطقه از محدوده اثر ال‌نینو بیشتر باشد، میزان تأثیرپذیری آن نیز کمتر خواهد بود.
وی با بیان اینکه ایران حدود ۱۵ هزار کیلومتر با محدوده اصلی اثر ال‌نینو فاصله دارد، خاطرنشان می‌کند: به همین دلیل، کشور ما نسبت به مناطق نزدیک به کانون این پدیده، تأثیرپذیری کمتری از پیامدهای آن خواهد داشت؛ با این حال نمی‌توان اثرات احتمالی آن را نادیده گرفت.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان تصریح می‌کند: بررسی دوره‌های آماری و گزارش‌های منتشرشده از سوی سازمان هواشناسی جهانی نشان می‌دهد که در برخی سال‌های همراه با ال‌نینو، در جنوب و غرب ایران افزایش بارش و وقوع سیلاب گزارش شده است، اما این موضوع به معنای وجود همبستگی بالا یا تکرار قطعی چنین شرایطی در تمام سال‌های ال‌نینویی نیست.
تأثیر سایر دورپیوندها بر شدت پیامدهای ال‌نینو
سدیدی با تأکید بر اینکه ال‌نینو به‌تنهایی تعیین‌کننده وضعیت بارش در مناطق مختلف نیست، می‌گوید: این پدیده با دورپیوندهای دیگری نیز ارتباط دارد؛ از جمله دورپیوند اطلس شمالی (NAO)، نوسان قطبی (AO) و دورپیوند اقیانوس هند (IOD). ال‌نینو یکی از بزرگ‌ترین دورپیوندهای اقلیمی است، اما وضعیت سایر دورپیوندها نیز می‌تواند بر تقویت یا تضعیف اثرات آن تأثیر بگذارد.
وی ادامه می‌دهد: اگر این دورپیوندها از نظر فازهای مثبت و منفی در شرایطی همسو قرار بگیرند، می‌توانند اثر یکدیگر را تقویت کنند؛ اما در برخی سال‌ها، با وجود وقوع ال‌نینوی قوی، وضعیت سایر دورپیوندها به‌گونه‌ای بوده که اثر آن را کاهش داده است. این شرایط را می‌توان به عملکرد چرخ‌دنده‌ها تشبیه کرد؛ به‌گونه‌ای که چرخ‌دنده‌های کوچک‌تر می‌توانند حرکت چرخ‌دنده بزرگ‌تر را تقویت یا تضعیف کنند. امسال، بر اساس پیش‌بینی‌ها، شرایط دورپیوندهای دیگر نیز در کنار ال‌نینو قرار گرفته و احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی یا حتی سوپر ال‌نینو مطرح شده است.
همبستگی ۳۰ درصدی ال‌نینو با بارش گیلان
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره تأثیر ال‌نینو و لانینا بر بارش‌های گیلان می‌افزاید: در بررسی دوره آماری ۳۰ ساله از سال ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۴، سال‌های مختلف وقوع ال‌نینو و لانینا با میزان بارش استان مقایسه شده است. نتایج این بررسی‌ها نشان می‌دهد که در بهترین حالت، همبستگی میان این پدیده و بارش گیلان حدود ۳۰ درصد است؛ بنابراین نمی‌توان اثر بسیار چشمگیری برای آن در بارش‌های استان در نظر گرفت.
سدیدی اظهار می‌کند: برای نمونه، در سال‌های ۱۳۷۵ و ۱۳۷۶ که ال‌نینوی نسبتاً قوی رخ داد، میزان بارش گیلان در حد نرمال یا اندکی بیشتر از نرمال بود. در سال ۱۳۸۳ نیز با وجود وقوع ال‌نینو، بارش بسیار قابل ملاحظه‌ای ثبت شد و همان سال به‌عنوان سال بارش برف قابل توجه شناخته می‌شود. در سال ۱۳۹۴ نیز میزان بارش اندکی بیشتر از نرمال بود و آخرین سال مورد اشاره، سال ۱۴۰۲ است که در آن نیز بارش استان مقداری بیشتر از نرمال ثبت شد.
وی تأکید می‌کند: با وجود این نمونه‌ها، همبستگی حدود ۳۰ درصدی در دوره آماری ۳۰ ساله، همبستگی معنادار و پررنگی محسوب نمی‌شود. از این رو، مسئولان تصمیم‌گیر در حوزه آب، چه در سطح کشور و چه در استان گیلان، باید برای شرایط مختلف برنامه‌ریزی داشته باشند و سناریوهای متفاوتی را در نظر بگیرند.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان با اشاره به پیش‌بینی‌های بلندمدت سه‌ماهه برای استان می‌افزاید: پیش‌بینی‌های سه‌ماهه آبان، آذر و دی نیز نشان می‌دهد که در این مدت، افزایش بارش حدود ۳۰ تا ۶۰ میلی‌متر در استان دور از انتظار نیست و این افزایش به‌ویژه در آذرماه پیش‌بینی می‌شود. از نظر دمایی نیز انتظار می‌رود دمای استان در محدوده نرمال باقی بماند و تغییرات چندانی نداشته باشد.
تغییر شدت و مدت بارش‌ها در پی تغییر اقلیم
سدیدی با انتقاد از بزرگ‌نمایی برخی مطالب درباره پیامدهای ال‌نینو در فضای مجازی خاطرنشان می‌کند: در فضای مجازی گاهی شرایطی ایجاد می‌شود که آثار این پدیده بیش از اندازه پررنگ نشان داده می‌شود؛ حتی مطالبی درباره اینکه ال‌نینو قرار است کشور را زیر آب ببرد مطرح شده است، در حالی که بررسی دوره آماری گیلان نشان می‌دهد همبستگی بارش استان با این پدیده حدود ۳۰ درصد است.
وی تصریح می‌کند: افزایش بارش پیش‌بینی‌شده برای آذرماه، در حدود ۳۰ تا ۶۰ میلی‌متر بیشتر از نرمال است؛ اما نکته مهم‌تر، تغییر شدت و مدت بارش‌ها در سال‌های اخیر است. برای مثال، آبان‌ماه پربارش‌ترین ماه گیلان است و میانگین بارش استان در این ماه حدود ۱۶۰ میلی‌متر برآورد می‌شود.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان ادامه می‌دهد: حدود ۳۰ سال پیش، این میزان بارش معمولاً در قالب ۱۰ سامانه بارشی و با میانگین حدود ۱۶ میلی‌متر برای هر سامانه تأمین می‌شد؛ اما در سال‌های اخیر، تحت تأثیر گرمایش جهانی و تغییر اقلیم، ممکن است به‌جای ۱۰ سامانه بارشی، تنها دو سامانه با بارش حدود ۸۰ میلی‌متر رخ دهد و همان میزان بارش ماهانه را تأمین کند.
سدیدی می‌گوید: حتی در برخی موارد، بارش‌های بیش از ۳۰۰ میلی‌متر در قالب یک سامانه بارشی ثبت شده که متأسفانه به تخریب و خسارت منجر شده است. تغییر اقلیم و شرایط مورد بحث، فرکانس وقوع چنین بارش‌هایی را افزایش داده است؛ به‌گونه‌ای که ممکن است بارش‌های بسیار شدید در بازه زمانی کوتاهی رخ دهند و موجب وقوع سیلاب و آسیب به زیرساخت‌ها شوند. از این رو، مسئولان باید برای مواجهه با چنین شرایطی برنامه‌ریزی و تمهیدات لازم را در نظر بگیرند.
ضرورت توجه به پیوست‌های اقلیمی در طرح‌های عمرانی گیلان
وی در ادامه با ارائه چند پیشنهاد کارشناسی برای مدیریت منابع آب و مقابله با خشکسالی در استان گیلان می‌افزاید: کارشناسان در جایگاه تصمیم‌گیر قرار ندارند، اما می‌توانند با ارائه پیشنهادهای تخصصی به تصمیم‌سازی کمک کنند. نخستین پیشنهاد، تهیه پیوست‌های اقلیمی مبتنی بر داده‌های هواشناسی و تحلیل‌های مکانی برای تمام طرح‌های توسعه‌ای و عمرانی است که قرار است در استان تصویب و اجرا شود.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان اظهار می‌کند: در سال‌های اخیر اقداماتی در این زمینه انجام شده و شرایط نسبت به گذشته بهبود پیدا کرده است، اما لازم است توجه به پیوست‌های اقلیمی در طرح‌های توسعه‌ای و عمرانی بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.
سدیدی با اشاره به ویژگی‌های بارشی گیلان می‌افزاید: میانگین بارش سالانه استان حدود هزار میلی‌متر است، در حالی که میانگین بارش کشور حدود ۲۰۰ تا ۲۳۰ میلی‌متر برآورد می‌شود؛ به عبارتی، میانگین بارش گیلان حدود پنج برابر میانگین کشور است. با این حال، بیش از ۴۰ تا ۴۵ درصد بارش سالانه استان تنها در فصل پاییز رخ می‌دهد و اگر پاییز و زمستان را با هم در نظر بگیریم، حدود ۷۰ درصد بارش سالانه در این دو فصل اتفاق می‌افتد.
وی ادامه می‌دهد: برخلاف بسیاری از نقاط کشور که بخش بیشتری از بارش خود را در فصل بهار دریافت می‌کنند، گیلان حدود ۷۰۰ میلی‌متر از مجموع هزار میلی‌متر بارش سالانه را در فصل غیرکشت، یعنی پاییز و زمستان، دریافت می‌کند. از این رو، یکی دیگر از پیشنهادهای کارشناسی، مهار بارندگی‌ها و مدیریت آب‌های سطحی از طریق احداث آب‌بندان‌ها، سدهای لاستیکی، احیای آب‌بندان‌های موجود و مدیریت منابع آب داخلی است.
کاهش وابستگی کشاورزی گیلان به سد سفیدرود
سدیدی با اشاره به وابستگی بخش قابل توجهی از اراضی شالیزاری استان به سد سفیدرود خاطرنشان می‌کند: متأسفانه حدود ۷۰ درصد اراضی شالیزاری گیلان به آب سد سفیدرود وابسته است؛ سدی که منابع آب آن از استان‌های دیگری از جمله کردستان، زنجان، قزوین، البرز، آذربایجان و اردبیل نیز تأمین می‌شود. این استان‌ها نیز با مشکلات آبی روبه‌رو هستند و میزان بارندگی آن‌ها به‌مراتب کمتر از گیلان است.
وی تصریح می‌کند: پیشنهاد ما این است که با مدیریت منابع آب داخلی، وابستگی کشاورزی استان به‌ویژه کشت برنج، به سد سفیدرود در برنامه‌های کوتاه‌مدت و طرح‌های پنج‌ساله و ۱۰ ساله کاهش پیدا کند و از هدررفت منابع آب داخلی جلوگیری شود.
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی استان گیلان در پایان، گسترش آموزش‌های عمومی در زمینه بحران آب و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی را از دیگر ضرورت‌ها می‌داند و می‌گوید: این آموزش‌ها باید در مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و جوامع محلی گسترش پیدا کند تا آگاهی عمومی درباره مدیریت منابع آب و مواجهه با دوره‌های خشکسالی افزایش یابد.
به گزارش ایمنا، ال‌نینو به‌عنوان یکی از مهم‌ترین الگوهای اقلیمی اثرگذار بر تغییرات آب‌وهوایی، می‌تواند شرایط متفاوتی را در مناطق مختلف جهان رقم بزند و در ایران نیز بر الگوی بارش و دما اثرگذار باشد. هرچند شدت و میزان این اثرگذاری در مناطق مختلف کشور یکسان نیست، تجربه سال‌های گذشته و پیش‌بینی‌های موجود نشان می‌دهد احتمال افزایش بارش در برخی مناطق کشور، ضرورت آمادگی برای مدیریت پیامدهای آن را افزایش می‌دهد.
در چنین شرایطی، ال‌نینو را نمی‌توان تنها یک پدیده هواشناسی دانست؛ زیرا پیامدهای احتمالی آن می‌تواند حوزه‌های مختلفی از مدیریت منابع آب و رودخانه‌ها تا آمادگی زیرساخت‌ها، دستگاه‌های امدادی و اجرایی و حتی رفتار مردم را تحت تأثیر قرار دهد. از همین رو، شناسایی نقاط آسیب‌پذیر، لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها، پاکسازی کانال‌ها و دهانه پل‌ها، آماده‌سازی تجهیزات و تعیین دقیق وظایف دستگاه‌ها، بخش مهمی از مدیریت پیشگیرانه در برابر بارش‌های سنگین است.
در این میان، گیلان به دلیل شرایط جغرافیایی و برخورداری از رودخانه‌ها، تالاب‌ها و مجاورت با دریای خزر، وضعیت متفاوتی دارد. افزایش بارش در این استان می‌تواند از یک سو به تقویت منابع آب سطحی و زیرزمینی و تالاب‌ها کمک کند و از سوی دیگر، در صورت شدت گرفتن بارش‌ها، ضعف برخی زیرساخت‌ها، تصرف حریم رودخانه‌ها و انسداد مسیرهای عبور آب می‌تواند احتمال آب‌گرفتگی و سیلاب را افزایش دهد.
اقدامات انجام‌شده برای لایروبی رودخانه‌ها، بازگشایی مسیر آبراهه‌ها، پاکسازی کانال‌ها و دهانه پل‌ها و برنامه‌ریزی دستگاه‌های اجرایی می‌تواند بخشی از این آسیب‌پذیری را کاهش دهد؛ با این حال، تجربه سیلاب‌های گذشته نشان می‌دهد که پیشگیری نباید به زمان وقوع بارش محدود شود. رعایت حریم رودخانه‌ها، رفع نقاط پرخطر، افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌ها و مشارکت مردم نیز در کاهش خسارت اهمیت دارد.
ال‌نینو برای گیلان نه یک تهدید و نه تنها یک فرصت است؛ نتیجه آن تا حد زیادی به میزان آمادگی استان برای مدیریت بارش‌های احتمالی بستگی دارد، اگر افزایش بارش با برنامه‌ریزی، آمادگی دستگاه‌ها و رعایت الزامات پیشگیرانه همراه شود، می‌تواند بخشی از نیازهای آبی استان را تقویت کند و اگر زیرساخت‌ها و مدیریت رواناب‌ها آمادگی لازم را نداشته باشند، همین افزایش بارش می‌تواند به عاملی برای تشدید خسارت‌های ناشی از سیلاب تبدیل شود.
گزارش از محمدرضا رشیدی؛ خبرنگار ایمنا
نظر شما