به گزارش خبرگزاری ایمنا، هپاتیت C یکی از بیماری‌های ویروسی مهم و از عوامل ایجادکننده بیماری‌های مزمن کبدی است که به‌دلیل ماهیت خاموش و نداشتن علائم مشخص در بسیاری از مبتلایان می‌تواند برای مدت طولانی بدون تشخیص باقی بماند. بسیاری از افراد تا زمانی که بیماری پیشرفت نکرده و آسیب قابل توجهی به کبد وارد نشده است، از ابتلای خود اطلاع ندارند. این ویژگی، تشخیص به‌موقع و افزایش آگاهی عمومی درباره این بیماری را به یکی از اولویت‌های مهم حوزه سلامت تبدیل کرده است.
این بیماری در صورت مزمن شدن و درمان‌نشدن می‌تواند به آسیب تدریجی کبد، سیروز و افزایش خطر ابتلا به سرطان کبد منجر شود. با این حال، پیشرفت‌های پزشکی در سال‌های اخیر، چشم‌انداز درمان هپاتیت C را به‌طور قابل توجهی تغییر داده است. امروزه داروهای ضدویروسی جدید در درصد بالایی از بیماران به درمان عفونت منجر می‌شوند و امکان پیشگیری از بسیاری از عوارض جدی بیماری را فراهم می‌کنند؛ به شرط آنکه مبتلایان به‌موقع شناسایی شوند و به خدمات تشخیصی و درمانی دسترسی داشته باشند.
انتقال هپاتیت C بیشتر از طریق تماس با خون آلوده صورت می‌گیرد و استفاده از وسایل تزریق مشترک، تجهیزات غیراستریل و ابزارهای آلوده‌ای که موجب آسیب پوست می‌شوند، از عوامل مهم انتقال آن به شمار می‌روند. در مقابل، تماس‌های معمول روزمره همچون دست دادن، در آغوش گرفتن و استفاده مشترک از ظروف غذا موجب انتقال این بیماری نمی‌شوند. آگاهی از راه‌های واقعی انتقال، علاوه بر کمک به پیشگیری از ابتلا، نقش مهمی در کاهش ترس‌های بی‌مورد، اصلاح باورهای نادرست و جلوگیری از انگ اجتماعی و تبعیض علیه افراد مبتلا دارد.
با وجود دسترسی به درمان‌های مؤثر، کنترل هپاتیت C همچنان به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از جمله شناسایی افراد در معرض خطر، گسترش امکان انجام آزمایش، رعایت اصول کنترل عفونت در مراکز درمانی و خدماتی، تأمین خون سالم و فراهم کردن دسترسی مناسب به داروهای ضدویروسی، از سوی دیگر، نبود واکسن مؤثر برای این بیماری و امکان ابتلای مجدد پس از بهبودی، اهمیت رعایت مداوم اصول پیشگیری را دوچندان می‌کند. اطلاع‌رسانی دقیق و مبتنی بر شواهد علمی می‌تواند در افزایش مشارکت مردم در برنامه‌های تشخیص و درمان و کاهش بار این بیماری در جامعه مؤثر باشد.
با توجه به اهمیت تشخیص زودهنگام، پیشگیری از انتقال، دسترسی به درمان‌های مؤثر و ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره هپاتیت C، گفت‌وگویی با مهدی کاظمی، فوق تخصص بیماری‌های گوارش و کبد بزرگسالان درباره ابعاد مختلف این بیماری، راه‌های انتقال، گروه‌های در معرض خطر، روش‌های تشخیص، تازه‌ترین رویکردهای درمانی و راهکارهای پیشگیری و کنترل آن انجام داده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
ایمنا: هپاتیت C چه ویژگی‌هایی دارد، چه تأثیری بر عملکرد کبد می‌گذارد و در صورت پیشرفت بیماری، چه عوارضی ممکن است برای فرد ایجاد شود؟
کاظمی: هپاتیت C یکی از بیماری‌های ویروسی است که کبد را درگیر می‌کند. این بیماری در نقاط مختلف جهان وجود دارد و بسیاری از مبتلایان، به‌دلیل نداشتن علائم مشخص، از ابتلای خود آگاه نیستند. مناطق مختلفی از جمله آسیای مرکزی، شرق آسیا و منطقه مدیترانه شرقی، با این بیماری روبه‌رو هستند و با این حال، میزان شیوع هپاتیت C در ایران به نسبت پایین گزارش شده و حدود ۰.۵ درصد برآورد می‌شود. اقدامات پیشگیرانه، تلاش کادر درمان و توسعه برنامه‌های تشخیص و درمان، در کنترل این بیماری نقش مهمی داشته است.
در گذشته، هپاتیت B و C از علل مهم آسیب‌های شدید کبدی در جهان به‌شمار می‌رفتند، اما در سال‌های اخیر، بیماری‌های متابولیک و غیرواگیر نیز سهم قابل توجهی در بروز بیماری‌های مزمن کبدی پیدا کرده‌اند. هپاتیت C می‌تواند به دو شکل حاد و مزمن بروز کند. در برخی افراد، عفونت در مرحله اولیه برطرف می‌شود، اما در تعداد قابل توجهی از مبتلایان، ویروس در بدن باقی می‌ماند و بیماری به مرحله مزمن می‌رسد. در این شرایط، التهاب و آسیب طولانی‌مدت کبد ممکن است به سیروز کبدی و افزایش خطر ابتلا به سرطان کبد منجر شود.
یکی از ویژگی‌های مهم این بیماری، امکان پیشرفت تدریجی آن بدون بروز علائم مشخص است. اگر عفونت مزمن درمان نشود، ممکن است عملکرد کبد به‌تدریج کاهش پیدا کند و عوارضی مانند تجمع مایع در شکم، خونریزی‌های گوارشی و کاهش سطح هوشیاری ناشی از اختلال عملکرد کبد ایجاد شود. در مراحل پیشرفته، بیماری می‌تواند سلامت و حتی جان فرد را تهدید کند و از این‌رو، تشخیص زودهنگام و آغاز درمان در زمان مناسب اهمیت زیادی دارد.
ایمنا: مهم‌ترین راه‌های انتقال هپاتیت C کدام است و چه باورهای نادرستی درباره انتقال این بیماری وجود دارد؟
کاظمی: مهم‌ترین راه انتقال هپاتیت C، تماس با خون آلوده است. در گذشته، پیش از گسترش غربالگری فراورده‌های خونی، انتقال از طریق خون و فرارده‌های خونی یکی از راه‌های مهم ابتلا بود و امروز خالکوبی و تتو در مراکز غیربهداشتی، استفاده از ابزارهای آلوده‌ای که موجب آسیب پوست و خون‌ریزی می‌شوند و رعایت نکردن اصول استریلیزاسیون در مراکز درمانی و دندان‌پزشکی می‌توانند خطر انتقال را افزایش دهند. استفاده مشترک از تیغ اصلاح، وسایل اصلاح مو و ابزارهایی که ممکن است به خون آلوده شوند، از دیگر مواردی است که باید به آن‌ها توجه کرد.
یکی از نکات مهم در آگاهی‌رسانی درباره هپاتیت C، اصلاح باورهای نادرست درباره راه‌های انتقال آن است. وجود ویروس در مایعات بدن به این معنا نیست که تماس معمول با آن‌ها موجب انتقال بیماری می‌شود. هپاتیت C از طریق تماس‌های روزمره همچون دست دادن، در آغوش گرفتن، بوسیدن، استفاده مشترک از ظروف غذا، عطسه و سرفه منتقل نمی‌شود، بنابراین حضور در کنار فرد مبتلا یا استفاده از محیط‌های مشترک به‌خودی‌خود خطری برای انتقال این بیماری ایجاد نمی‌کند.
در مقابل، جلوگیری از تماس با خون آلوده و رعایت اصول بهداشتی اهمیت زیادی دارد. وسایل و ابزارهایی که ممکن است به خون آلوده شوند، نباید به‌صورت مشترک استفاده شوند، همچنین استفاده از تجهیزات استریل در مراکزی که خدمات درمانی یا دندان‌پزشکی ارائه می‌دهند، نقش مهمی در کاهش خطر انتقال بیماری دارد.
ایمنا: با توجه به بی‌علامت بودن هپاتیت C در بسیاری از مبتلایان، چه گروه‌هایی در معرض خطر بیشتری قرار دارند و تشخیص دیرهنگام بیماری چه پیامدهایی به دنبال دارد؟
کاظمی: هپاتیت C ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بماند. به همین دلیل، افراد مبتلا گاهی تا زمانی که آسیب کبدی پیشرفت نکرده است، از بیماری خود اطلاع پیدا نمی‌کنند. نبود علائم مشخص به معنای نبود عفونت نیست و تشخیص بیماری به انجام آزمایش‌های مناسب نیاز دارد.
شناسایی گروه‌های در معرض خطر، یکی از بخش‌های مهم برنامه‌های کنترل هپاتیت C است و انجام غربالگری و فراهم کردن امکان دسترسی ایمن و بدون تبعیض به خدمات آزمایش و درمان نیز اهمیت دارد. افرادی که پیش از گسترش برنامه‌های غربالگری خون به‌ویژه پیش از سال ۱۳۷۵، خون یا فراورده‌های خونی دریافت کرده‌اند، همچنین مبتلایان به هموفیلی و تالاسمی و افرادی که دیالیز می‌شوند، ممکن است به بررسی از نظر هپاتیت C نیاز داشته باشند. سابقه خالکوبی یا تتو با وسایل غیربهداشتی نیز از مواردی است که باید در ارزیابی خطر ابتلا در نظر گرفته شود.
اگر عفونت مزمن تشخیص داده نشود و تحت درمان قرار نگیرد، ممکن است به‌تدریج موجب آسیب جدی به کبد، سیروز و افزایش خطر ابتلا به سرطان کبد شود. تشخیص به‌موقع در افراد در معرض خطر می‌تواند از پیشرفت بیماری و انتقال بیشتر آن جلوگیری کند. انجام آزمایش و تصمیم‌گیری درباره نیاز به بررسی‌های تکمیلی باید با توجه به سابقه فرد و نظر پزشک صورت گیرد.
ایمنا: تشخیص هپاتیت C بر چه اساسی انجام می‌شود و آزمایش‌های آنتی‌بادی و PCR چگونه به شناسایی عفونت فعال کمک می‌کنند؟
کاظمی: تشخیص هپاتیت C با آزمایش خون آغاز می‌شود. در مرحله نخست، وجود پادتن یا آنتی‌بادی علیه ویروس بررسی می‌شود. این آزمایش نشان می‌دهد که بدن در گذشته با ویروس مواجه شده است، اما مثبت بودن آن به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که ویروس همچنان در بدن وجود دارد. ممکن است فرد در گذشته به عفونت مبتلا شده و سپس آن را برطرف کرده باشد.
برای مشخص شدن وجود عفونت فعال، آزمایش تشخیص ماده ژنتیکی ویروس، یعنی RNA، با روش‌هایی همچون واکنش زنجیره‌ای پلیمراز یا PCR انجام می‌شود. مثبت بودن RNA ویروس نشان‌دهنده عفونت فعال است و به پزشک کمک می‌کند درباره شروع درمان تصمیم بگیرد.
از آنجا که هپاتیت C در بسیاری از موارد علائم اختصاصی ندارد، تکیه بر نشانه‌های ظاهری برای تشخیص بیماری کافی نیست. آزمایش خون و ارزیابی پزشکی، روش‌های اصلی شناسایی این عفونت هستند، بنابراین حتی در صورت نداشتن علائم نیز افرادی که سابقه روبه‌رو شدن با عوامل خطر را دارند، ممکن است به انجام آزمایش نیاز داشته باشند.
تشخیص زودهنگام این بیماری امکان شروع درمان مناسب را فراهم می‌کند و می‌تواند خطر بروز عوارض کبدی را کاهش دهد، همچنین شناسایی افراد مبتلا و فراهم کردن امکان درمان برای آنان، در کاهش انتقال ویروس در جامعه نقش دارد. تصمیم‌گیری درباره انجام آزمایش‌های اولیه و بررسی‌های تکمیلی باید با توجه به سابقه فرد و ارزیابی پزشک انجام شود.
ایمنا: با توجه به نبود واکسن مؤثر برای هپاتیت C، مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از ابتلا و کنترل انتقال این بیماری چیست؟
کاظمی: در حال حاضر واکسن مؤثری برای پیشگیری از هپاتیت C در دسترس نیست. برخلاف هپاتیت B، ابتلا به هپاتیت C نیز ایمنی محافظت‌کننده دائمی ایجاد نمی‌کند و امکان ابتلای دوباره وجود دارد. به همین دلیل، رعایت اصول پیشگیری و شناسایی و درمان افراد مبتلا اهمیت ویژه‌ای دارد.
استفاده از تجهیزات استریل در مراکز درمانی، دندان‌پزشکی‌ها و آزمایشگاه‌ها، رعایت اصول کنترل عفونت، استفاده از دستکش هنگام روبه‌رو شدن احتمالی با خون و جلوگیری از تماس پوست آسیب‌دیده با سوزن‌ها و ابزارهای آلوده، از اقدامات ضروری برای کاهش انتقال بیماری هستند، همچنین لازم است در مراکز ارائه خدمات آرایشی، به‌ویژه هنگام اقداماتی که موجب آسیب پوست می‌شوند، اصول بهداشتی و استفاده از ابزارهای استریل به‌طور کامل رعایت شود. استفاده نکردن از وسایل شخصی مشترک و ابزارهایی که ممکن است به خون آلوده شوند نیز اهمیت دارد.
تأمین خون سالم یکی دیگر از اقدامات مؤثر در کنترل هپاتیت C است. غربالگری خون‌های اهدایی از نظر عفونت‌های قابل انتقال از طریق خون، از جمله هپاتیت B و C، خطر انتقال این بیماری‌ها از راه تزریق خون را به میزان قابل توجهی کاهش داده است و رعایت اصول کنترل عفونت در مراکز ارائه‌دهنده خدمات سلامت نیز به کاهش احتمال انتقال بیماری کمک می‌کند.
افزایش آگاهی عمومی، فراهم کردن امکان انجام آزمایش برای افراد در معرض خطر و دسترسی به درمان مناسب، از مهم‌ترین راهبردهای کنترل و حذف هپاتیت C به‌شمار می‌روند. با توجه به نبود واکسن و احتمال ابتلای دوباره، پیشگیری مستمر، تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر باید در کنار یکدیگر مورد توجه قرار گیرند.
ایمنا: داروهای جدید چه تحولاتی در درمان هپاتیت C ایجاد کرده و میزان موفقیت درمان، طول دوره مصرف دارو و دسترسی بیماران به این داروها چگونه است؟
کاظمی: یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در زمینه هپاتیت C، تولید داروهای ضدویروسی مستقیم‌اثر است که توانسته است تحول چشمگیری در درمان این بیماری ایجاد کنند. این داروها با اثرگذاری مستقیم بر چرخه تکثیر ویروس، در بیشتر بیماران به پاک‌سازی ویروس از بدن منجر می‌شوند. میزان موفقیت درمان با این داروها بیش از ۹۵ درصد است و به همین دلیل، هپاتیت C امروزه در اغلب موارد یک بیماری قابل درمان محسوب می‌شود.
دوره درمان با داروهای جدید بیشتر کوتاه است و در بسیاری از بیماران حدود هشت تا ۱۲ هفته طول می‌کشد. نوع داروی تجویزشده و مدت درمان به عواملی همچون وضعیت کبد، سابقه درمان قبلی، نوع عفونت و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، انتخاب رژیم دارویی باید با نظر پزشک و بر اساس ارزیابی‌های بالینی و آزمایشگاهی انجام شود.
درمان موفق هپاتیت C علاوه بر جلوگیری از پیشرفت بیماری، می‌تواند خطر بروز عوارضی همچون سیروز و سرطان کبد را کاهش دهد، همچنین شناسایی و درمان مبتلایان در کاهش چرخه انتقال ویروس در جامعه مؤثر است، بنابراین افزایش آگاهی عمومی و آسان شدن دسترسی به آزمایش و درمان، از اقدامات اساسی برای کنترل این بیماری به‌شمار می‌روند.
نظر شما