به گزارش خبرگزاری ایمنا، تهدیدهای دنیای امروز دیگر در مرزهای جغرافیایی و میدان‌های نبرد نظامی خلاصه نمی‌شود. حملات سایبری، جنگ شناختی و رسانه‌ای، اختلال هدفمند در شریان‌های انرژی، مخاطرات امنیت غذایی و شایعات سازمان‌یافته، اضلاع هندسه جدیدی از تهدید هستند که مقابله با آن‌ها بیش از هر زمان دیگری به بازتعریف اصول پدافند غیرعامل نیاز دارد.
پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از راهبردها و اقدامات غیرمسلحانه است که با هدف کاهش آسیب‌پذیری ساختاری، تضمین تداوم خدمات حیاتی، صیانت از جان شهروندان و ارتقای ضریب تاب‌آوری جامعه طراحی و اجرا می‌شود. کارشناسان بر این باورند که در معماری امنیتی معاصر، پدافند غیرعامل دیگر تنها مقوله‌ای دفاعی-نظامی نیست، بلکه ردپای آن در تمام شئون کلان از اقتصاد، کشاورزی و سلامت گرفته تا آموزش، رسانه و سپهر عمومی زندگی شهروندان امتداد یافته است.
اگر در گذشته‌های دور، استحکام باروها و پناهگاه‌ها معیار سنجش آمادگی دفاعی بود، امروز حراست از شریان‌های حیاتی نظیر شبکه‌های آب، برق، گاز، ارتباطات مخابراتی، مراکز درمانی، سامانه‌های بانکی و زنجیره تأمین کالاهای اساسی، مصادیق اصلی این حوزه به شمار می‌روند. تجارب مناقشات اخیر منطقه‌ای و جهانی نیز به‌روشنی گواهی می‌دهد که درگیری‌های مدرن، بیش از آنکه بر حجم حضور نیروهای نظامی متکی باشند، بر فلج‌سازی زیرساخت‌ها، مهندسی افکار عمومی، حملات سایبری و فرسایش آرامش روانی جامعه تمرکز دارند.
در این میان، یکی از بحرانی‌ترین ابعاد پدافند غیرعامل، رویارویی با جنگ شناختی و عملیات روانی است؛ کارزاری که هدف غایی آن تغییر ادراک جمعی، پمپاژ ناامیدی، بازتولید شایعات و فرسایش سرمایه اجتماعی است. در این تقاطع حساس، رسانه‌ها مسئولیت خطیری برعهده دارد؛ از یک‌سو باید با سرعت و دقت به تنویر افکار عمومی بپردازد و از سوی دیگر، سد محکمی در برابر انتشار اخبار جعلی و شایعات مخرب باشد.
تقویت سواد رسانه‌ای شهروندان در این بستر، نه یک مهارت فردی، که سپری اجتماعی محسوب می‌شود؛ چرا که در اکوسیستم ارتباطی امروز، هر کاربر فضای مجازی می‌تواند به‌طور ناخواسته به گره‌ای در زنجیره انتشار داده‌های نادرست تبدیل شود. صحت‌سنجی منابع خبری، پرهیز از بازنشر مطالب تاییدنشده و رجوع به رسانه‌های مرجع، ارکان بنیادینی هستند که می‌توانند ضریب تاب‌آوری روانی جامعه را در برابر موج‌های جنگ روانی ارتقا دهند.
در گذشته، امنیت ملی بر محور تقویت مرزها و تجهیزات سخت‌افزاری می‌چرخید. اما در دنیای متصل امروز، آسیب‌پذیری اصلی در گره‌گاه‌های اقتصادی، شبکه‌های داده‌ای و زیرساخت‌های حیاتی داخلی نهفته است. پدافند غیرعامل در واقعیت امر، معماری «مصون‌سازی درون‌زا» است تا کشور حتی در صورت بروز بحران شدید، دچار فروپاشی خدمات بنیادی نشود.
امروز ذهن‌ها و ادراک‌ها پیش از زیرساخت‌های فیزیکی هدف قرار می‌گیرد، عملیات روانی و شایعات سازمان‌یافته با هدف شکستن «اراده ملی» طراحی می‌شود، تحلیلگران امنیتی بر این باورند که بزرگ‌ترین دستاورد پدافند غیرعامل در قرن بیست‌ویکم، نه حفظ سازه‌ها، که صیانت از «اعتماد عمومی» و «انسجام اجتماعی» است؛ چرا که جامعه‌ای که به سرمایه اجتماعی خود متکی باشد، در برابر هیچ تکانه‌ای از پا درنمی‌آید.
کارایی پدافند غیرعامل در گروی هم‌افزایی بین‌بخشی است، از مدیریت شهری در کلان‌شهرها که باید زیرساخت‌های توزیع خدمات و انرژی را مقاوم‌سازی کند، تا رسانه‌ها که وظیفه مدیریت روایت‌ها و آرامش‌بخشی به افکار عمومی را بر عهده دارند، همگی اجزای یک اکوسیستم واحد تاب‌آوری هستند. امنیت پایدار در عصر نوین، محصول ترکیب هوشمندی فناورانه، مدیریت بحران پیشگیرانه و آگاهی عمومی است.
اقتدار غذایی و پدافند زیستی؛ نقش راهبردی اصفهان در زنجیره امنیت کشور
امنیت غذایی به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین اقتدار ملی و پدافند غیرعامل، در گروی تحقق تولید پایدار، توسعه کشاورزی دانش‌بنیان، مدیریت بهینه منابع آب و صیانت از زیرساخت‌های حیاتی کشور است؛ چرخه‌ای که استان اصفهان با وجود چالش‌های اقلیمی، پیشتاز آن به شمار می‌رود که محمدرضا مرادمند رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با تأکید بر جایگاه استراتژیک امنیت غذایی در شرایط کنونی می‌گوید: امنیت غذایی از اساسی‌ترین نیازهای هر جامعه و یکی از ارکان کلیدی توسعه و اقتدار ملی است. زمانی می‌توان از امنیت پایدار سخن گفت که آحاد جامعه در تمامی زمان‌ها به غذای کافی، سالم و مغذی دسترسی داشته باشند؛ هدفی که تحقق آن مستلزم تولید پایدار، مدیریت خردمندانه منابع و حمایت مستمر از تولیدکنندگان است.
وی با اشاره به نقش بی‌بدیل فعالان این عرصه، اظهار می‌کند: در شرایط حساس کنونی، بخش کشاورزی نقشی راهبردی در تأمین نیازهای حیاتی کشور ایفا می‌کند و کشاورزان، دامداران و بهره‌برداران، سربازان خط مقدم پدافند غیرعامل و امنیت غذایی محسوب می‌شود.
ظرفیت‌های اصفهان در تقاطع محدودیت اقلیمی و اقتدار تولید
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان درباره جایگاه استان اصفهان در تأمین امنیت غذایی کشور می‌افزاید: اصفهان با وجود محدودیت‌های اقلیمی و چالش کم‌آبی، یکی از قطب‌های مهم کشاورزی کشور است. تولید محصولات باغی، گلخانه‌ای، زراعی، دامی و شیلاتی در این استان، سهم قابل توجهی در تنظیم بازار و تأمین امنیت غذایی کشور دارد. این دستاورد، حاصل تلفیق تلاش بهره‌برداران، توسعه فناوری‌های نوین، ارتقای بهره‌وری و اجرای طرح‌های کلان زیرساختی است.
مرادمند توسعه کشاورزی دانش‌بنیان، استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری و ارتقای بهره‌وری منابع را از موتورهای محرک این پیشرفت دانست و تصریح می‌کند: راهبرد اصلی افزایش بهره‌وری، توسعه کشاورزی هوشمند و دانش‌بنیان، مدیریت بهینه منابع آب، حمایت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تکمیل زنجیره ارزش محصولات است، معتقدیم امنیت غذایی پایدار تنها از مسیر تولید اقتصادی و فناورانه می‌گذرد.
وی با اشاره به روندهای جهانی حوزه غذا و کشاورزی یادآور می‌شود: امنیت غذایی تنها یک مؤلفه اقتصادی نیست، بلکه ستون فقرات امنیت ملی و پدافند غیرعامل کشورها است، هرگونه سرمایه‌گذاری در این حوزه، سرمایه‌گذاری مستقیم برای آینده‌ای باثبات و رفاه نسل‌های آتی است و اصفهان با تمام ظرفیت در این مسیر راهبردی گام برمی‌دارد.
تراکم جمعیتی کلان‌شهرها، پاشنه آشیل پدافند غیرعامل
در این میان، پدافند غیرعامل در نظام شهرسازی، اساسی‌ترین مولفه برای توزیع ایمن جمعیت، کاهش آسیب‌پذیری کالبدی و حفظ تاب‌آوری کلان‌شهرها در برابر تهدیدات و بحران‌های امنیتی است، به طوری‌که حبیب قاسمی عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه تراکم جمعیتی و فشردگی بافت‌های مسکونی در کلان‌شهرهای کشور به پاشنه آشیل پدافند غیرعامل تبدیل شده است، می‌گوید: وضعیتی که بازنگری بنیادین در الگوهای توسعه شهری و گذار به سکونتگاه‌های کم‌تراکم را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در معماری امنیتی و زیستی آینده کشور بدل می‌کند.
وی با اشاره به تجربیات میدانی ناشی از حوادث و خسارات وارده به مناطق شهری اظهار می‌کند: تراکم بالای جمعیت و فشردگی بافت‌های مسکونی در کلان‌شهرها نقطه ضعف پدافند غیرعامل به شمار می‌رود. بارگذاری نامتعارف جمعیت در کشور به‌طور میانگین ۱۲۶ نفر در هکتار و در مناطقی از تهران به بیش از ۴۵۰ نفر می‌رسد در شرایط بحرانی نه‌تنها خسارات و تلفات را به‌صورت تصاعدی افزایش می‌دهد، بلکه فرآیند امدادرسانی، آواربرداری و مدیریت صحنه بحران را نیز دچار اختلال می‌کند.
عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی با تأکید بر لزوم درس‌آموزی از تجربیات کالبدی اخیر، می‌افزاید: راهبرد کلان حاکمیت در دوران پیش‌رو، ناگزیر باید بر محور توسعه افقی محدوده شهرها و ایجاد سکونتگاه‌های جدید و کم‌تراکم استوار باشد؛ راهبردی که علاوه بر ضرورت پدافندی و ارتقای امنیت زیستی، توجیه اقتصادی بالاتری داشته و رفاه خانوارها را تضمین می‌کند.
توقف بارگذاری جمعیتی در بافت‌های فعلی با مدل پدافندی
قاسمی در تشریح نقشه راه بازآفرینی کالبدی تصریح می‌کند: صدور مجوزهای جدید برای افزایش تراکم جمعیتی در محدوده‌های کنونی شهرها باید متوقف شود و تقاضای مسکن تنها به اراضی الحاقی با الگوی کم‌تراکم هدایت شود. هرگونه تغییر کاربری به بافت‌های متراکم و بلندمرتبه درون‌شهری به بهانه تامین منابع مالی، باید ممنوع شود تا مانع از تشدید آسیب‌پذیری امنیتی و افت شاخص‌های زیست‌پذیری شویم.
وی با استناد به داده‌های آماری، توضیح می‌دهد: آمارها بیانگر آن است که شهرهایی با تراکم بیش از ۸۰ نفر در هکتار بیشترین آسیب‌پذیری کالبدی را در شرایط بحران دارد. برای تمرکززدایی از کانون‌های پرخطر به‌ویژه بافت‌های فرسوده، باید از مدل "کلیدبه‌زمین" بهره گرفت تا خانه‌های مناطق پرتراکم با زمین‌های آماده‌سازی‌شده معاوضه شود. برای تحقق سریع این راهبرد، تعیین ارزش بالاتر زمین واگذاری و فراهم‌سازی امکان سکونت موقت تا پایان ساخت واحد جدید، مشوق‌های اثرگذاری خواهند بود.
یکپارچگی مدیریتی و تحقق تکالیف پدافندی برنامه هفتم
عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی درباره ظرفیت‌های اجرایی این طرح، می‌گوید: اقدام دولت در ادغام سازمان ملی زمین و مسکن با شرکت بازآفرینی شهری، بستر مناسبی فراهم آورده است، این یکپارچگی ساختاری میان تامین‌کننده زمین معوض و متولی نوسازی بافت‌های فرسوده، بروکراسی را حذف و فرآیند تمرکززدایی را تسریع می‌کند.
قاسمی یادآور می‌شود: بر اساس تکالیف مندرج در قانون برنامه هفتم پیشرفت، الحاق ۳۳۰ هزار هکتار به مساحت بافت‌های سکونتگاهی کشور در دستور کار است که با اجرای دقیق این قانون و اعمال سقف تراکم حداکثر ۶۰ نفر در هکتار در محدوده‌های توسعه‌ای، گام بلندی در تحقق اصول پدافند غیرعامل و ایمن‌سازی ساختار شهری کشور برداشته خواهد شد.
نقش‌آفرینی مردم در پدافند غیرعامل با صیانت از زیرساخت‌های حیاتی
یکی دیگر از مهم‌ترین ابعاد پدافند غیرعامل در صنعت برق است که به‌عنوان شریان حیاتی کشور، سنگ‌بنای پایداری زیرساخت‌ها، استمرار خدمت‌رسانی و صیانت از سرمایه‌های انسانی در برابر مخاطرات و تهدیدات است؛ حوزه‌ای که آمادگی در آن، ضامن امنیت عمومی و پایداری شبکه در شرایط بحرانی محسوب می‌شود که امین مقدس مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به شرایط حساس این صنعت، می‌گوید: صنعت برق همواره با شرایط عملیاتی حساس و مخاطره‌آمیز روبه‌رو است و عبور موفق از روزهای تکاپوی اوج‌بار تابستان ۱۴۰۵، حاصل تلاش‌های جهادی برق‌بانان و سیم‌بانانی است که با رعایت دقیق اصول ایمنی و بهداشت حرفه‌ای، استمرار جریان روشنایی را برای هموطنان تضمین کردند.
وی با اشاره به تهدیدات پیش‌رو علیه زیرساخت‌های حیاتی کشور، اظهار می‌کند: هماهنگی و ارتقای آمادگی دستگاه‌های مختلف در دستور کار قرار گرفته و برنامه‌ریزی‌های جامع برای اجرای مانورهای تخصصی قطع حامل‌های انرژی، به‌ویژه برق، انجام شده است تا عملکرد شبکه و سامانه‌های پشتیبان در سناریوهای اضطراری سنجیده شود؛ تأکید اصلی بر این است که در زمان بحران، دسترسی مردم به نیازهای ضروری و استمرار خدمات‌رسانی حفظ شود.
مدیرعامل شرکت برق منطقه‌ای اصفهان بر نقش مردم و ضرورت تدوین سناریوهای پدافندی در بحران‌ها تأکید کرد و می‌افزاید: توسعه برنامه‌های آموزشی باید همراه با افزایش آمادگی همه‌جانبه اقشار مختلف دنبال شود. صیانت از پایداری زیرساخت‌های حیاتی استان، هدف مشترک است که اختلال در خدمات عمومی را در شرایط تهدید به حداقل می‌رساند.
مقدس تصریح می‌کند: این تصمیم‌ها در چارچوب کارگروه انرژی و تامین نیازهای ضروری پدافند غیرعامل استان اصفهان پیگیری می‌شود تا با اجرای مانورهای دوره‌ای و واقع‌گرایانه، فاصله میان برنامه‌های کاغذی و توان عملیاتی دستگاه‌ها به حداقل رسیده و چرخه بهبود و ارتقای تاب‌آوری شهری با سرعت بیشتری محقق شود.
آمادگی ۱۲ هزار متخصص در خط مقدم پدافند غیرعامل ساختار ایمنی اصفهان
پدافند غیرعامل و مدیریت بحران، به‌عنوان سپر حفاظتی زیرساخت‌ها و شریان‌های حیاتی کشور، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش آسیب‌پذیری، ارتقای تاب‌آوری عمومی و صیانت از پایداری ارائه خدمات در شرایط اضطراری ایفا می‌کنند که منصور شیشه‌فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به فعالیت بیش از ۱۲ هزار متخصص و تلاشگر در ساختار ایمنی استان، می‌گوید: اصفهان در طول سال‌های اخیر با چالش‌های پیچیده‌ای نظیر ناترازی‌های آب، برق، گاز و حوادث گوناگون روبه‌رو بوده است، اما تجربه نشان داده هرگونه غفلت از مولفه‌های ایمنی، هزینه‌های بحران را مضاعف و آهنگ توسعه را متوقف می‌کند؛ بنابراین ایمنی باید پیوست جدایی‌ناپذیر تمام فرآیندهای صنعتی و زیرساختی باشد.
وی آسیب‌شناسی دقیق حوادث را کلیدی‌تر از خود حادثه می‌داند و اظهار می‌کند: در شرایط اضطراری و تهدید، الگوهای سنتی مدیریت بحران نیازمند بازنگری و تطبیق با استانداردهای نوین پدافند غیرعامل هستند، از این‌رو باید با درس‌آموزی از تجربیات گذشته، بسته‌های تخصصی پدافندی متناسب با استمرار فعالیت زیرساخت‌ها تدوین کنیم.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با اشاره به فعال‌سازی کارگروه‌های تخصصی مدیریت بحران، خاطرنشان می‌کند: بازنگری در آیین‌نامه‌ها و قوانین امدادی، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است و تمام دستگاه‌های اجرایی استان مکلف به هم‌افزایی و ارتقای زیرساخت‌های فیزیکی و فرآیندهای امدادرسانی برای مقابله با شرایط اضطراری هستند.
به گزارش ایمنا، پدافند غیرعامل در دنیای پیچیده امروز، فراتر از مجموعه‌ای از اقدامات نظامی، دژی استوار از همبستگی ملی، خرد جمعی و پایداری زیرساختی است؛ راهبردی که از زنجیره تأمین انرژی و امنیت غذایی تا اقتصاد مقاوم و هوشیاری عمومی را در بر می‌گیرد، از این‌رو موفقیت در این عرصه تنها به عملکرد دستگاه‌های اجرایی وابسته نیست؛ بلکه مشارکت همه‌جانبه مردم، رسانه‌ها، نهادهای علمی، بخش خصوصی و تولیدکنندگان، نقشی تعیین‌کننده در کاهش آسیب‌پذیری جامعه دارد. ارتقای سواد رسانه‌ای، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، توسعه آموزش‌های عمومی و به‌کارگیری فناوری‌های نوین، مؤلفه‌هایی است که جامعه را در برابر بحران‌های طبیعی، حملات سایبری و جنگ‌های نوین واکسینه می‌کند.
نظر شما