به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، زبان تنها وسیله ارتباط میان انسان‌ها نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی شهرها و جوامع، حافظه تاریخی نسل‌ها و شیوه انتقال دانش بومی به‌شمار می‌رود. پراکندگی زبان‌ها در جهان نشان می‌دهد که تنوع فرهنگی کشورها را نمی‌توان با جمعیت، وسعت سرزمینی یا قدرت اقتصادی آن‌ها سنجید زیرا در بعضی مناطق، صدها زبان کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند و طی نسل‌های متوالی به حیات خود ادامه داده‌اند.
در این پژوهش، داده‌های موسسه بین‌المللی زبان‌شناسی اس‌آی‌ال (SIL International) مبنای رتبه‌بندی سال ۲۰۲۵ قرار گرفته است، پاپوآی گینه‌نو با ۸۴۳ زبان زنده در جایگاه نخست جهان قرار دارد. اندونزی با ۷۰۹ زبان و نیجریه با ۵۳۰ زبان، رتبه‌های دوم و سوم را به خود اختصاص داده‌اند. مجموع زبان‌های زنده این سه کشور از ۲۰۰۰ زبان فراتر می‌رود؛ موضوعی که جایگاه مناطق گرمسیری و جوامع چندفرهنگی را در نقشه تنوع زبانی جهان برجسته می‌کند.
در این رتبه‌بندی، زبان زنده به زبانی گفته می‌شود که دست‌کم یک نفر هنوز با آن به‌عنوان زبان نخست خود صحبت می‌کند، بنابراین آمارها تنها زبان‌های رسمی کشورها یا زبان‌هایی را که بیشترین گویشور را دارند، در نظر نمی‌گیرند، بلکه زبان‌های محلی و بومی با شمار محدود گویشوران را نیز شامل می‌شوند.
آسیا، آفریقا و اقیانوسیه؛ کانون‌های اصلی تنوع زبانی
پس از پاپوآی گینه‌نو، اندونزی با ۷۰۹ زبان در رتبه دوم قرار گرفته است. گستردگی جزایر، پراکندگی سکونتگاه‌ها و تنوع تاریخی جوامع محلی از ویژگی‌های جغرافیایی این کشور است که در بررسی تنوع زبانی آن اهمیت دارد. نیجریه نیز با ۵۳۰ زبان در جایگاه سوم قرار گرفته و از مهم‌ترین کانون‌های چندزبانگی در قاره آفریقا به‌شمار می‌رود.
هند با ۴۵۴ زبان زنده در رتبه چهارم و چین با ۳۰۹ زبان در رتبه پنجم قرار دارند. مکزیک با ۲۹۶ زبان رتبه ششم را به خود اختصاص داده و کامرون با ۲۸۰ زبان در جایگاه هفتم ایستاده است.
ارقام نشان می‌دهد که تنوع زبانی به یک قاره یا منطقه خاص محدود نیست و در بخش‌هایی از آسیا، آفریقا، اقیانوسیه و قاره آمریکا، جوامع متعددی با زبان‌های متفاوت زندگی می‌کنند. با این حال، تعداد زبان‌های موجود در یک کشور به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان استفاده روزمره از آن‌ها، جایگاه قانونی زبان‌ها یا سطح حمایت از گویشوران نیست.
چرا کشورهای کوچک هم می‌توانند از نظر زبانی غنی باشند؟
یکی از یافته‌های قابل توجه این رتبه‌بندی، تفاوت میان وسعت جغرافیایی کشورها و شمار زبان‌های زنده آن‌هاست. روسیه و کانادا که از نظر مساحت خشکی در شمار بزرگ‌ترین کشورهای جهان قرار دارند، به‌ترتیب ۱۱۹ و ۱۰۱ زبان زنده دارند. در مقابل، وانواتو، کشور جزیره‌ای کوچکی در اقیانوس آرام با ۱۰۷ زبان زنده از کانادا پیشی گرفته است.
این مقایسه نشان می‌دهد که مساحت سرزمینی به‌تنهایی عامل تعیین‌کننده تنوع زبانی نیست. ساختار جغرافیایی، پراکندگی جمعیت، تاریخ مهاجرت و ارتباط یا جدایی جوامع در طول زمان، همه می‌توانند در شکل‌گیری و تداوم زبان‌های گوناگون نقش داشته باشند.
در گذشته موانع طبیعی در مناطق کوهستانی، جنگلی و جزیره‌ای، ارتباط میان گروه‌های انسانی را محدود می‌کردند. این جدایی نسبی به جوامع فرصت می‌داد تا زبان‌ها و ویژگی‌های فرهنگی متمایز خود را طی نسل‌ها حفظ کنند. در مقابل، گسترش ارتباطات، جابه‌جایی جمعیت و تغییر الگوهای سکونت نیز می‌تواند بر میزان استفاده از زبان‌های محلی تاثیر بگذارد.
نقش اقلیم در شکل‌گیری تنوع زبانی
پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که اقلیم گرمسیری می‌تواند یکی از عوامل توضیح‌دهنده تمرکز زبان‌های متعدد در بعضی مناطق نزدیک خط استوا باشد. در محیط‌هایی که منابع غذایی و طبیعی در بخش بزرگی از سال در دسترس هستند، جوامع کوچک ممکن است امکان بیشتری برای تأمین نیازهای خود در محدوده محلی داشته باشند. چنین شرایطی می‌تواند به تداوم گروه‌های مستقل و حفظ زبان‌های متمایز در طول نسل‌ها کمک کند.
البته اقلیم را نمی‌توان تنها عامل شکل‌گیری تنوع زبانی دانست. تاریخ سکونت انسان، مهاجرت، شرایط سیاسی و اجتماعی و میزان ارتباط میان جوامع نیز در این فرایند مؤثرند، از این‌رو، پراکندگی زبان‌ها حاصل تعامل مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی است، نه نتیجه یک ویژگی جغرافیایی واحد.
هشدار درباره آینده زبان‌های جهان
با وجود گستردگی تنوع زبانی، بسیاری از زبان‌های جهان با خطر فراموشی و ناپدید شدن روبه‌رو هستند. برآوردهای پژوهشی نشان می‌دهد که حدود ۱۵۰۰ زبان ممکن است تا سال ۲۱۰۰ میلادی از میان بروند؛ روندی که می‌تواند بخش مهمی از دانش فرهنگی و تاریخی جوامع را نیز در معرض نابودی قرار دهد.
با از میان رفتن یک زبان، تنها مجموعه‌ای از واژه‌ها و قواعد دستوری ناپدید نمی‌شود؛ روایت‌های شفاهی، نام‌های بومی مکان‌ها، شیوه‌های سنتی شناخت طبیعت و بخشی از تجربه تاریخی یک جامعه نیز ممکن است از دسترس نسل‌های آینده خارج شود، به همین دلیل، حفظ زبان‌های در معرض خطر با موضوعاتی همچون میراث فرهنگی، آموزش، هویت اجتماعی و انتقال دانش میان نسل‌ها ارتباط مستقیم دارد.
رتبه‌بندی کشورهای دارای بیشترین زبان زنده، تصویری از گستردگی این میراث در جهان ارائه می‌کند، اما هم‌زمان ضرورت توجه به آینده آن را یادآور می‌شود. حفاظت از تنوع زبانی به معنای ثبت تعداد زبان‌ها در آمار رسمی نیست، بلکه به فراهم کردن شرایطی نیاز دارد که جوامع بتوانند زبان خود را در زندگی روزمره به کار ببرند و آن را به نسل‌های بعد منتقل کنند.
نظر شما