به گزارش خبرگزاری ایمنا از خراسان شمالی، حضور جوندگان در محیط‌های شهری، تنها مسئله‌ای مرتبط با نازیبایی معابر نیست؛ دسترسی به پسماندهای غذایی، منابع آب و فضاهای مناسب برای اختفا و زادآوری، شرایطی فراهم می‌کند تا این جانوران در بخش‌هایی از شهر مستقر شوند و کنترل جمعیت آن‌ها دشوارتر شود.
اهمیت این موضوع از منظر بهداشت عمومی نیز قابل توجه است؛ بر اساس پژوهشی که سال ۲۰۱۵ در نشریه علمی PLOS Neglected Tropical Diseases منتشر شده است، سالانه حدود یک میلیون مورد ابتلا به بیماری لپتوسپیروز و نزدیک به ۵۹ هزار مرگ ناشی از آن در جهان برآورد می‌شود.
این بیماری می‌تواند از طریق تماس با آب و خاک آلوده به ادرار حیوانات آلوده، از جمله جوندگان، منتقل شود؛ آماری که اگرچه سهم مشخص موش‌های شهری در ایران را نشان نمی‌دهد، بر اهمیت کنترل اصولی جوندگان و پیشگیری از آلودگی محیطی تأکید دارد.
در شهرهای مختلف، شهرداری‌ها برای کنترل این جانوران از روش‌هایی همچون طعمه‌گذاری، شناسایی کانون‌های تجمع و اجرای عملیات دوره‌ای استفاده می‌کنند با این حال، تفاوت در روش‌های اجرا، میزان مشارکت شهروندان و نحوه ارزیابی نتایج، ضرورت حرکت از اقدامات پراکنده به سمت برنامه‌های علمی و مستمر را برجسته می‌کند.
تهران؛ حرکت به سمت مدیریت علمی جوندگان
در تهران، مدیریت جمعیت جوندگان به یکی از محورهای برنامه‌های سازمان مدیریت پسماند شهرداری تبدیل می‌شود. بر اساس اظهارات منتسب به مسئولان این سازمان، طرحی با رویکرد علمی و با همکاری دانشگاه‌ها برای شناسایی و کنترل کانون‌های تجمع موش‌ها در مناطق شهری دنبال می‌شود.
حسین صادقی، مدیر اداره کنترل حیوانات شهری سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران از اجرای طرح جامع مدیریت جوندگان با مشارکت مراکز دانشگاهی خبر می‌دهد. بر اساس توضیحات ارائه‌شده درباره این برنامه، ثبت موقعیت کلونی‌های موش با استفاده از سامانه موقعیت‌یاب جهانی (GPS) در دستور کار قرار می‌گیرد تا عملیات کنترل بر اساس اطلاعات مکانی و شناسایی نقاط آلوده انجام شود.
در این رویکرد، هدف مدیریت شهری حذف کامل موش‌ها نیست؛ زیرا چنین هدفی در محیط شهری واقع‌بینانه نیست، بلکه کنترل جمعیت آن‌ها و کاهش مخاطرات بهداشتی در اولویت قرار دارد.
همچنین، بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی مدیریت شهری تهران، همکاری پژوهشی و عملیاتی با دانشگاه علوم پزشکی تهران برای کنترل جمعیت جانوران شهری دنبال می‌شود. استفاده از رویکرد مدیریت تلفیقی آفات (IPM)، شناسایی کانون‌های تجمع و انتخاب روش‌های متناسب با شرایط هر منطقه، از محورهای این شیوه مدیریت است.
مدیریت تلفیقی آفات به معنای تکیه‌نکردن بر یک روش واحد است؛ در این رویکرد، پاک‌سازی محیط، محدودکردن دسترسی جوندگان به غذا و پناهگاه، پایش جمعیت و استفاده هدفمند از روش‌های کنترلی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
از رودهن و پردیس تا کرج؛ تداوم عملیات مقابله با جوندگان
در دیگر شهرها نیز طعمه‌گذاری و اجرای طرح‌های دوره‌ای از جمله اقدامات شهرداری‌ها برای کنترل جوندگان به شمار می‌رود. عباس صفری، شهردار رودهن از اجرای طرح طعمه‌گذاری و امحای موش‌ها در سطح شهر خبر می‌دهد و هدف از این اقدام را پیشگیری از شیوع بیماری‌ها، ارتقای بهداشت محیط و مقابله با گسترش جوندگان در محدوده شهری عنوان می‌کند.
در پردیس نیز محمد حسنی، مدیر اداره پسماند و محیط زیست شهرداری، از آغاز عملیات طعمه‌گذاری در فاز هشت شهر در پی درخواست‌های مردمی خبر می‌دهد. این عملیات با هدف ارتقای بهداشت عمومی و افزایش رضایتمندی ساکنان اجرا می‌شود و ادامه آن تا پوشش نقاط شناسایی‌شده در دستور کار قرار می‌گیرد.
در تهران، طرح‌های موضعی نیز در دستور کار مناطق شهرداری قرار دارد. از جمله، عملیات کنترل جانوران موذی در بیش از ۳۰۰ نقطه پیرامون مدارس شمال‌غرب پایتخت با هدف ارتقای بهداشت محیط و پیشگیری از انتشار عوامل بیماری‌زا اجرا می‌شود.
در کرج نیز اجرای عملیات طعمه‌گذاری و کنترل جوندگان در پاسخ به درخواست‌های شهروندان دنبال می‌شود. در کنار این اقدامات، جواد چپردار، عضو شورای اسلامی شهر کرج، بر ضرورت کنترل علمی و مستمر جوندگان تأکید می‌کند و معتقد است اقدامات مقطعی و واگذاری عملیات به پیمانکاران، به‌تنهایی برای دستیابی به نتیجه پایدار کافی نیست.
ملاحظات بهداشتی در استفاده از سموم شیمیایی نیز اهمیت دارد؛ زیرا انتخاب ماده کنترلی و نحوه استفاده از آن باید با توجه به محل اجرا، احتمال تماس انسان و حیوانات غیرهدف و الزامات ایمنی انجام شود.
در قم و فردیس نیز طعمه‌گذاری در معابر و نقاط شناسایی‌شده از جمله اقدامات اعلام‌شده برای کنترل جوندگان است. این اقدامات، در کنار برنامه‌های سایر شهرها، نشان می‌دهد که مدیریت شهری همچنان از روش‌های اجرایی مستقیم برای مقابله با این مسئله استفاده می‌کند؛ با این حال، مقایسه میزان موفقیت شهرها به اطلاعات دقیق و هم‌سنخ درباره جمعیت جوندگان، تعداد کانون‌های آلوده و نتایج عملیات نیاز دارد.
پسماند؛ حلقه مهم در کنترل جمعیت جوندگان
با وجود تفاوت روش‌های اجرایی در شهرهای مختلف، مدیریت پسماند یکی از عوامل مشترک در کنترل جمعیت موش‌ها به شمار می‌رود. تا زمانی که منابع غذایی به‌راحتی در دسترس این جانوران قرار داشته باشد و فضاهای مناسبی برای اختفا فراهم شود، طعمه‌گذاری به‌تنهایی لزوماً کاهش پایدار جمعیت را تضمین نمی‌کند.
انباشت زباله در کنار مخازن، رهاسازی مواد غذایی در معابر و باقی‌ماندن پسماند در اطراف رستوران‌ها و مراکز عرضه مواد غذایی، می‌تواند زمینه حضور جوندگان را تقویت کند. از همین رو، جمع‌آوری به‌موقع زباله‌ها، پاکیزگی جوی‌ها و نهرها، نگهداری مناسب مخازن و نظارت بر نحوه دفع پسماند واحدهای صنفی، باید در کنار عملیات کنترلی دنبال شود.
در این میان، مشارکت شهروندان نیز اهمیت دارد. خودداری از رهاسازی پسماندهای غذایی در معابر و کانال‌های آب‌های سطحی و گزارش نقاط آلوده به سامانه‌های ارتباطی شهرداری، به شناسایی سریع‌تر کانون‌های تجمع کمک می‌کند.
از سوی دیگر، استفاده از سموم و طعمه‌های شیمیایی باید با رعایت اصول ایمنی و در چارچوب دستورالعمل‌های تخصصی انجام شود تا احتمال آسیب به کودکان، حیوانات خانگی و سایر گونه‌های غیرهدف کاهش یابد.
از شناسایی کلونی‌ها تا ارزیابی اثربخشی طرح‌ها
در بجنورد نیز حضور موش‌های نروژی در برخی جوی‌ها و نهرهای شهری، به‌ویژه در محدوده رستوران‌ها، مراکز عرضه مواد غذایی و زیر پل‌های مسقف، به یکی از موضوعات مورد توجه در حوزه بهداشت محیط تبدیل می‌شود.
رفت‌وآمد جوندگان در میان زباله‌ها و مشاهده آن‌ها در حاشیه معابر، ضرورت بررسی دقیق‌تر کانون‌های تجمع و عوامل مؤثر در تداوم حضور این جانوران را برجسته می‌کند. دسترسی به پسماندهای غذایی، وجود فضاهای تاریک و امکان پناه‌گرفتن در حفره‌ها و بخش‌های مسقف، از جمله شرایطی است که می‌تواند به استقرار آن‌ها در محیط شهری کمک کند.
غلامعلی فرزادی، رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری بجنورد، از اجرای برنامه‌های کنترلی برای مقابله با جانوران موذی خبر می‌دهد و می‌گوید شناسایی کانون‌های آلودگی و طعمه‌گذاری در مسیرهای تردد موش‌ها در دستور کار قرار دارد.
به گفته وی، موش‌های نروژی به دلیل جثه بزرگ و قدرت زادآوری بالا، دشواری‌های بیشتری برای کنترل جمعیت ایجاد می‌کنند. عملیات طعمه‌گذاری با تمرکز بر نقاط مختلف شهر، به‌ویژه هسته مرکزی، دنبال می‌شود و شناسایی کلونی‌ها و کانون‌های آلودگی در جوی‌ها و نهرها نیز در برنامه قرار دارد.
در ادامه این اقدامات، پنجمین مرحله طرح ضربتی مبارزه با جوندگان موذی نیز با شناسایی محل‌های احتمالی تردد و طعمه‌گذاری در جوی‌ها و نهرهای روباز اجرا می‌شود. سازمان مدیریت پسماند شهرداری بجنورد همچنین از همکاری با دانشگاه علوم پزشکی، مرکز بهداشت و کارشناسان مبارزه با آفات جهاد کشاورزی برای شناسایی راهکارهای مؤثرتر خبر می‌دهد.
با وجود این اقدامات، ارزیابی میزان موفقیت طرح‌ها به شاخص‌هایی فراتر از تعداد مراحل طعمه‌گذاری نیاز دارد. کاهش تعداد مشاهدات جوندگان، تغییر وضعیت کانون‌های آلوده، میزان تکرار آلودگی پس از عملیات و استمرار نتایج در بازه‌های زمانی مشخص، از جمله شاخص‌هایی است که می‌تواند تصویر دقیق‌تری از اثربخشی برنامه‌ها ارائه دهد.
در کنار کنترل جوندگان، شهرداری بجنورد برنامه‌هایی را برای مدیریت جمعیت سگ‌های بلاصاحب نیز دنبال می‌کند. به گفته رئیس سازمان مدیریت پسماند شهرداری، شناسایی کانون‌های تجمع و اجرای برنامه‌های زنده‌گیری و کنترل جمعیت این حیوانات در دستور کار قرار دارد و شهروندان می‌توانند موارد مشاهده‌شده را از طریق سامانه ۱۳۷ به شهرداری اطلاع دهند.
با این حال، کنترل جمعیت سگ‌های بلاصاحب، مسئله‌ای مستقل با الزامات اجرایی و ملاحظات رفاه حیوانات است و نباید با روش‌های کنترل جوندگان یکسان در نظر گرفته شود. در این حوزه نیز هماهنگی میان شهرداری، دستگاه‌های مسئول در محدوده‌های پیرامونی و شهروندان اهمیت دارد.
مدیریت پایدار؛ فراتر از تعداد عملیات‌ها
بررسی اقدامات اعلام‌شده در تهران، رودهن، پردیس، کرج و بجنورد نشان می‌دهد که طعمه‌گذاری و اجرای عملیات دوره‌ای همچنان از روش‌های رایج کنترل جوندگان در شهرهاست؛ با این تفاوت که در برخی برنامه‌ها، شناسایی مکانی کانون‌های آلودگی، همکاری دانشگاهی و استفاده از رویکرد مدیریت تلفیقی آفات نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
با این حال، بدون انتشار داده‌های استاندارد درباره جمعیت جوندگان، تعداد کانون‌های شناسایی‌شده، هزینه عملیات و میزان کاهش آلودگی پس از مداخله، نمی‌توان درباره برتری یک شهر یا موفقیت قطعی یک روش داوری کرد.
برای ارزیابی دقیق‌تر عملکرد مدیریت شهری، لازم است وضعیت نقاط آلوده پیش از اجرای طرح ثبت شود، نتایج عملیات در بازه‌های زمانی مشخص مورد سنجش قرار گیرد و در صورت بازگشت جوندگان، علت آن بررسی شود. چنین رویکردی به شهرداری‌ها کمک می‌کند تا منابع خود را به‌جای تکرار عملیات‌های کم‌اثر، بر کانون‌های اصلی تجمع متمرکز کنند.
در بجنورد نیز مسئله اصلی، تنها اجرای مرحله‌های بیشتر طعمه‌گذاری نیست؛ بلکه دستیابی به کاهش محسوس حضور جوندگان، بهبود پاکیزگی معابر و جلوگیری از بازگشت آلودگی است. تحقق این هدف، در کنار اقدامات تخصصی، به مدیریت اصولی پسماند، نظارت مستمر بر نقاط مسئله‌دار و همکاری شهروندان نیاز دارد.
کنترل جوندگان زمانی به بخشی مؤثر از مدیریت بهداشت محیط تبدیل می‌شود که از یک عملیات مقطعی فراتر برود و در قالب برنامه‌ای مستمر، علمی و قابل ارزیابی دنبال شود؛ رویکردی که می‌تواند به بهبود شرایط محیطی و کاهش مخاطرات بهداشتی در شهرها کمک کند.
نظر شما