به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، اقتصاد دایره‌ای یا چرخشی با تکیه بر اصول «کاهش ضایعات، استفاده مجدد، بازیافت» سعی در افزایش چرخه عمر محوسلات دارد تا بهره‌وری را در حوزه‌های مختلف بهبود دهد. در این رویکرد از همان ابتدا محصولات برای چندین بار استفاده طراحی می‌شوند تا هر چه بیشتر از رسیدن به مرحله بازیافت اجتناب شود. اساس اقتصاد دایره‌ای بر اجتناب از رسیدن به مرحله بازیافت است که در حال حاضر تنها استراتژی واقع‌بینانه برای محافظت از محیط زیست است.
در راهکارهای دایره‌ای صنعت مد و پوشاک، بار مسئولیت بر عهده تولیدکننده است و آن‌ها را تشویق می‌کند تا محصولاتی طراحی کنند که طول عمر بیشتر داشته باشند، کیفیت بهتر داشته باشند و از موادی ساخته شوند که قابلیت استفاده مجدد دارند. استفاده از مواد قابل بازیافت یا تجدیدپذیر، از جمله الیاف آلی و مواد مصنوعی بازیابی‌شده از پسماندها، نیاز به استفاده از مواد خام را در تولید پوشاک کاهش می‌دهد. طراحی برای چرخه عمر طولانی تضمین می‌کند که پوشاک برای مدت بیشتری قابل استفاده هستند و در نتیجه تعداد دفعات خرید کاهش پیدا می‌کند.
اقتصاد چرخشی خدمات تعمیر و نگهداری و همچنین فروش مجدد و اجاره لباس را رواج داده و استفاده از پوشاک را برای مدت طولانی‌تری ممکن ساخته است تا تقاضا برای تولید را کاهش دهد. با استفاده از فناوری‌های جدید، بازیافت منسوجات و استفاده از مواد بازیابی‌شده در تولید لباس‌های جدید امکان‌پذیر می‌شود که گامی فراتر از بازیافت به شیوه معمول است و به‌دنبال حفظ ارزش کامل مواد اولیه از طریق بازیافت شیمیایی است. علاوه‌بر این، برندها در حال بررسی مدل‌های کسب‌وکار نوآورانه همچون برنامه‌های بازپس‌گیری برای ترویج استفاده مجدد هستند.
پراتو، ایتالیا؛ میراث چندصدساله بازیافت پشم
پراتو در توسکانی ایتالیا یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین کانون‌های بازیافت منسوجات در جهان است. شکل‌گیری این صنعت به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد و با بازیافت لباس‌ها و پارچه‌های پشمی شناخته می‌شود. در این منطقه شبکه‌ای متراکم از بنگاه‌های کوچک و متوسط در زمینه جمع‌آوری، تفکیک، خردکردن، ریسندگی، بافندگی، رنگرزی و تکمیل پارچه فعالیت می‌کنند. برخلاف مدل‌های صنعتی متمرکز، بخش قابل‌توجهی از زنجیره تولید در پراتو میان شرکت‌های تخصصی مختلف تقسیم شده است.
فرایند بازیافت با جمع‌آوری پوشاک و پارچه‌های دورریز آغاز می‌شود. این مواد پس از ورود به مراکز تفکیک، بر اساس رنگ، جنس الیاف، میزان آلودگی، ضخامت و کیفیت از یکدیگر جدا می‌شوند. در مورد پشم، پارچه‌ها ابتدا از زیپ، دکمه، آستر، الیاف مصنوعی و سایر اجزای نامرتبط جدا می‌شوند و سپس به‌وسیله دستگاه‌های پارچه‌پاره‌کن و بازکننده الیاف، همچون ماشین‌های ژرنتر، به الیاف کوتاه‌تر تبدیل می‌شوند. این الیاف پس از مخلوط شدن با درصدی از الیاف نو، دوباره برای تولید نخ و پارچه به کار می‌روند.
یکی از مزیت‌های مهم مدل پراتو، امکان تفکیک پارچه‌ها بر اساس رنگ و تولید پارچه‌های جدید بدون رنگرزی مجدد است. این روش مصرف آب، مواد شیمیایی و انرژی را کاهش می‌دهد، زیرا مرحله رنگرزی یا حذف می‌شود یا با شدت کمتری انجام می‌گیرد. با این حال، بازیافت مکانیکی طول الیاف را کاهش می‌دهد و کیفیت نخ حاصل ممکن است از نخ تولیدشده با الیاف نو پایین‌تر باشد. به همین دلیل، الیاف بازیافتی با پنبه، پشم نو یا الیاف مصنوعی ترکیب می‌شوند تا استحکام و قابلیت ریسندگی محصول افزایش پیدا کند.
اقتصاد چرخشی در پراتو فقط به فناوری محدود نیست و به ساختار اقتصادی منطقه نیز وابسته است. حضور کارگاه‌های تخصصی، تامین‌کنندگان ماشین‌آلات، آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت و تولیدکنندگان پوشاک موجب شده است مواد دورریز در فاصله‌ای کوتاه میان مراحل مختلف جابه‌جا شوند. این مزیت هزینه حمل‌ونقل و زمان تولید را کاهش می‌دهد.
بوروس، سوئد؛ آزمایشگاه طراحی و فناوری برای منسوجات دایره‌ای
بوروس در غرب سوئد یکی از مراکز اصلی پژوهش و نوآوری در حوزه منسوجات است. این شهر با همکاری نهادهایی همچون مرکز مد، دانشگاه بوروس، پارک فناوری بوروس و شبکه‌های پژوهشی مرتبط تلاش کرده است اقتصاد چرخشی را از مرحله مدیریت پسماند به مراحل ابتدایی طراحی و تولید وارد کند. در این رویکرد هدف فقط بازیافت لباس‌های مصرف‌شده نیست، بلکه محصول باید از ابتدا به‌گونه‌ای طراحی شود که عمر طولانی‌تری داشته باشد، تعمیرپذیر باشد و در پایان عمر بتوان اجزای آن را جدا و بازیابی کرد.
یکی از محورهای فعالیت در بوروس، طراحی برای دوام و تعمیر است. در این مدل طراحان به‌جای تمرکز صرف بر ظاهر محصول، عواملی همچون استحکام درزها، امکان تعویض زیپ و دکمه، دسترسی به قطعات آسیب‌پذیر و قابلیت شست‌وشوی کم‌مصرف را نیز در نظر می‌گیرند. لباس‌هایی که از مواد تک‌جزئی یا ترکیب‌های قابل‌جداسازی ساخته می‌شوند، در پایان عمر آسان‌تر وارد چرخه بازیافت خواهند شد. استفاده از الیاف تک‌ماده، دوخت‌هایی که قابلیت بازشدن دارند و برچسب‌های دیجیتال برای ثبت اطلاعات مواد، از راهکارهایی هستند که در پروژه‌های طراحی چرخشی بررسی می‌شوند.
پارک فناوری بوروس محل آزمون مدل‌های تازه کسب‌وکار در صنعت مد است. خدمات تعمیر، بازفروش، اجاره لباس، تولید سفارشی و بازطراحی پوشاک، نمونه‌هایی از این مدل‌ها هستند. در بازطراحی یا آپ‌سایکلینگ، لباس یا پارچه دورریز بدون تبدیل کامل به الیاف، به محصولی با ارزش افزوده جدید تبدیل می‌شود. این روش انرژی و آب کمتری نسبت به تولید یک محصول جدید مصرف می‌کند، اما ظرفیت آن محدود است و برای تولید انبوه به نیروی کار، طراحی دقیق و بازار مناسب نیاز دارد.
یکی دیگر از حوزه‌های مهم بوروس، توسعه فناوری‌های جداسازی و بازیافت الیاف است. بازیافت مکانیکی برای پنبه و پشم رایج است، اما زمانی که پارچه از ترکیب پنبه و پلی‌استر ساخته شده باشد، جداسازی آن دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، پژوهشگران روی روش‌های شیمیایی و حرارتی، از جمله حل‌کردن انتخابی بعضی پلیمرها و بازیابی الیاف سلولزی یا پلی‌استری کار می‌کنند. این فناوری‌ها هنوز به انرژی، مواد شیمیایی، سرمایه‌گذاری و کنترل کیفیت دقیق نیاز دارند و در همه موارد از نظر اقتصادی با الیاف نو رقابت نمی‌کنند.
مالمو، سوئد؛ تفکیک خودکار منسوجات در کارخانه سیپتکس
مالمو یکی از شهرهای موفق در استفاده از فناوری‌های خودکار برای آماده‌سازی منسوجات مصرف‌شده است. کارخانه سیپتکس (Siptex) که توسط شرکت مدیریت پسماند سوئد راه‌اندازی شده، برای تفکیک صنعتی حجم زیادی از منسوجات بر اساس نوع الیاف و رنگ طراحی شده است. در سیپتکس منسوجات پس از ورود و آماده‌سازی اولیه روی خطوط نقاله حرکت می‌کنند و حسگرهای نوری، به‌ویژه فناوری طیف‌سنجی فروسرخ نزدیک (NIR) ترکیب مواد را شناسایی می‌کنند. هر نوع الیاف الگوی بازتاب نوری متفاوتی دارد و سامانه می‌تواند تا حدی پنبه، پلی‌استر، پشم و ترکیب‌های مختلف را از هم تشخیص دهد. پس از شناسایی، نازل‌های هوای فشرده یا سامانه‌های مکانیکی، قطعات را به مسیرهای جداگانه هدایت می‌کنند. رنگ نیز می‌تواند به‌عنوان معیار دوم برای تفکیک به کار رود.
این کارخانه در مرحله نخست با ظرفیت حدود چند هزار تن منسوجات در سال طراحی شد و هدف آن تامین مواد اولیه استاندارد برای واحدهای بازیافت و تولیدکنندگان الیاف بود. سیپتکس محصول نهایی همچون نخ یا پارچه را تولید نمی‌کند؛ بلکه ماده ورودی را همگن‌تر و قابل‌استفاده‌تر می‌سازد. بخش‌های پنبه‌ای می‌توانند به بازیافت مکانیکی یا شیمیایی سلولز فرستاده شوند و پلی‌استر جداشده نیز در صورت مناسب‌بودن کیفیت، برای تولید الیاف یا مواد پلیمری بازیافتی استفاده شود.
فناوری سیپتکس با وجود دقت بالاتر نسبت به تفکیک دستی، محدودیت‌هایی دارد. لباس‌های چندلایه که دارای پوشش، چاپ، آستر، چسب یا ترکیب‌های پیچیده هستند، ممکن است به‌طور کامل شناسایی نشوند، همچنین شناسایی نوع الیاف با تضمین کیفیت بازیافت تفاوت دارد؛ زیرا مواد ممکن است آلوده، مرطوب یا بیش از حد فرسوده باشند. بنابراین، تفکیک خودکار زمانی بیشترین کارایی را دارد که با طراحی بهتر محصولات، برچسب‌گذاری دقیق ترکیب الیاف و نظام جمع‌آوری جداگانه منسوجات همراه شود.
آمستردام، هلند؛ پیوند نوآوری، بازاستفاده و سیاست عمومی
آمستردام در سال‌های اخیر به یکی از مراکز اروپایی نوآوری در مد چرخشی تبدیل شده است. نهادهایی همچون سازمان فشن فور گود (Fashion for Good)، شتاب‌دهنده‌های تخصصی، آزمایشگاه‌های مواد و شبکه‌ای از شرکت‌های نوپا در این شهر بر توسعه فناوری‌ها و مدل‌های تجاری جدید کار کرده‌اند. تمرکز این فعالیت‌ها از تولید الیاف بازیافتی تا رنگرزی کم‌آب، جایگزین‌های زیستی برای مواد مصنوعی، رهگیری زنجیره تامین و طراحی محصول برای بازیافت را دربرمی‌گیرد.
سازمان فشن فور گود بیشتر نقش یک بستر نوآوری و اتصال‌دهنده را ایفا می‌کند. این نهاد شرکت‌های نوپا را به برندهای بزرگ، سرمایه‌گذاران، تولیدکنندگان و مراکز تحقیقاتی مرتبط می‌کند تا فناوری‌های آزمایشگاهی در مقیاس صنعتی آزموده شوند. برای مثال، بعضی پروژه‌ها به بازیافت شیمیایی پنبه و پلی‌استر، تولید رنگ‌دانه‌های کم‌خطر، جایگزینی مواد اولیه فسیلی و توسعه سامانه‌های شناسایی دیجیتال برای پوشاک مربوط بوده‌اند. چالش اصلی این فناوری‌ها عبور از مرحله آزمایشگاهی و رسیدن به ظرفیت تولید، قیمت و کیفیت قابل‌قبول برای بازار است و فشن فور گود این امکان را برای آن‌ها فراهم می‌کند.
آمستردام علاوه بر نوآوری فناورانه، بر طولانی‌کردن عمر لباس نیز تمرکز دارد. تعمیرگاه‌های تخصصی، فروشگاه‌های لباس دست‌دوم، پلتفرم‌های بازفروش، خدمات اجاره و بازارهای محلی، لباس را برای مدت بیشتری در چرخه مصرف نگه می‌دارند. از نظر اقتصاد چرخشی، بازاستفاده مستقیم نسبت به تبدیل لباس به الیاف، ارزش بیشتری از محصول حفظ می‌کند و انرژی و منابع کمتی نیاز دارد؛ البته به شرط آنکه لباس از نظر کیفیت، بهداشت، طراحی و تقاضای بازار قابل استفاده مجدد باشد.
اقدامات آمستردام در چارچوب سیاست‌های ملی هلند نیز قرار می‌گیرد. هلند برای تولیدکنندگان و واردکنندگان منسوجات، نظام مسئولیت توسعه‌یافته تولیدکننده (EPR) را اجرا کرده است. هدف این نظام آن است که تولیدکنندگان در جمع‌آوری، بازاستفاده و بازیافت محصولات خود نقش مالی و اجرایی داشته باشند و اجرای موفق آن به زیرساخت جمع‌آوری، شفافیت داده‌ها، جلوگیری از صادرات پسماند کم‌ارزش و ایجاد بازار پایدار برای الیاف بازیافتی وابسته است. آمستردام در این میان نقش یک مرکز نوآوری و آزمون راه‌حل‌ها را برعهده دارد.
کپنهاگ، دانمارک؛ پیوند استانداردهای پایداری با صنعت مد
کپنهاگ کنار بازارهای اجاره، تعمیر، بازفروش و فروش پوشاک دست‌دوم، از طریق هفته مد کپنهاگ تلاش می‌کند معیارهای پایداری را وارد جریان اصلی صنعت مد کند. این رویداد برای برندهای شرکت‌کننده مجموعه‌ای از حداقل الزامات زیست‌محیطی و اجتماعی تعیین کرده است که به‌تدریج به یکی از شناخته‌شده‌ترین چارچوب‌های ارزیابی در رویدادهای مد اروپایی تبدیل شده‌اند، هرچند رعایت آن‌ها به معنای دریافت گواهی کامل زیست‌محیطی برای محصولات نیست.
معیارهای پایداری هفته مد کپنهاگ مجموعه‌ای از جنبه‌های مختلف فعالیت برندها را در بر می‌گیرد و تنها به انتخاب مواد اولیه محدود نمی‌شود. این معیارها موضوعاتی همچون کاهش مصرف آب و انرژی و دیگر منابع، مدیریت پسماند، طراحی لباس‌های بادوام و قابل‌استفاده دوباره، مسئولیت‌پذیری در سراسر زنجیره تامین و رعایت شرایط کاری مناسب را شامل می‌شوند. از برندها انتظار می‌رود اطلاعات روشن‌تری درباره ترکیب مواد به‌کاررفته در محصولات، محل و شیوه تولید آن‌ها و اقداماتی ارائه کنند که برای کاهش اثرات زیست‌محیطی انجام می‌دهند.
رویه‌های نامطلوب از جمله استفاده از مواد پرخطر، ازبین‌بردن موجودی‌های فروش‌نرفته و طرح ادعاهای کلی یا اثبات‌نشده درباره پایداری، در این چارچوب محدود می‌شود. هدف این رویکرد آن است که پایداری از یک شعار تبلیغاتی فراتر رود و به مجموعه‌ای از تعهدات مشخص و قابل‌ارزیابی در فعالیت برندها تبدیل شود.
از منظر فنی، تاکید بر طراحی برای دوام و چرخه عمر طولانی اهمیت ویژه‌ای دارد. لباسی که چند بار بیشتر پوشیده شود، تعمیر شود یا در بازار دست‌دوم دوباره به فروش برسد، می‌تواند اثرات تولید اولیه خود را در تعداد بیشتری از دوره‌های مصرف توزیع کند. در مقابل، استفاده از مواد بازیافتی به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا اگر محصول کیفیت پایین داشته باشد یا پس از مدت کوتاهی دور انداخته شود، مزیت ماده بازیافتی کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل، معیارهایی همچون استحکام، تعمیرپذیری، امکان جداسازی اجزا و قابلیت استفاده مجدد از موارد دارای اهمیت در این رویداد هستند.
کپنهاگ به‌دلیل رواج خدمات اجاره و بازفروش پوشاک، نمونه‌ای از اقتصاد چرخشی بر پایه تغییر مدل کسب‌وکار است. در مدل اجاره، یک لباس می‌تواند به جای یک مصرف‌کننده، توسط افراد متعدد استفاده شود، اما این مدل فقط زمانی مزیت زیست‌محیطی دارد که تعداد استفاده‌ها بالا باشد و حمل‌ونقل، شست‌وشو و بسته‌بندی مکرر، صرفه‌جویی حاصل را از بین نبرد.
نظر شما