به گزارش خبرگزاری ایمنا از کردستان، جاده آسفالته را در مسیر دیواندره به‌سوی کرفتو پیش می‌گیرم، راه من را به دامنه کوهستان می‌رساند؛ جایی که هیاهوی زندگی روزمره آرام‌آرام جای خود را به آرامش و صدای طبیعت می‌دهد.
سرانجام به محوطه‌ای می‌رسم که غار از فراز آن بر چشم‌انداز اطراف مشرف است، از اینجا به بعد مسیر را با پله‌های سنگی ادامه می‌دهم، شروع به شمردن پله‌ها می‌کنم؛ یک، دو و سه؛ اما خیلی زود شمارش از دستم خارج می‌شود، شاید ۱۰۰ پله سنگی، شاید ۲۰۰ پله یا حتی بیشتر.
هر قدم اشتیاقم را برای کشف آنچه در دل کوه پنهان شده است، بیشتر می‌کند. پله‌های سنگی سرانجام به پله‌های آهنی می‌رسند و چند قدم بالاتر دهانه غار نمایان می‌شود.
اینجا با ورود به غار، تاریکی، خنکی هوا و سنگینی فضا انسان را در بر می‌گیرد، چراغ‌های تعبیه‌شده در کف، روشنایی اندکی به مسیر داده‌اند و سایه‌ها روی دیواره‌های سنگی نقش بسته و به حرکت درمی‌آیند.
روزنه‌ها و پنجره‌هایی که در دل دیوارها گشوده شده‌اند، نور بیرون را به درون راه می‌دهند؛ به‌سان پنجره‌هایی که بعضی از آن‌ها با تکه‌های چوب نیز پوشانده شده‌اند.
پله‌های چوبی و دالان‌های تاریک در دل غار
برای رسیدن به طبقات بالاتر باید از پله‌های چوبی عبور کنی. هرچه بالاتر می‌روم، اتاق‌ها و دالان‌های تازه‌ای پیش چشمم گشوده می‌شود، فضاهایی که با نظمی شگفت‌انگیز در دل سنگ تراشیده شده‌اند، راهروها به هم راه دارند، اتاق‌ها از یکدیگر جدا نیستند و نورگیرها امکان ورود روشنایی و ارتباط با بیرون را فراهم می‌کنند.
اینجا با مجموعه‌ای از فضاهای دست‌کند روبه‌رو می‌شوی که تصور چگونگی شکل‌گیری آن‌ها، ذهن هر بازدیدکننده‌ای را به خود مشغول می‌کند.
هیبت کرفتو را نمی‌توان به‌سادگی توصیف کرد، گویی دایناسوری عظیم در دل کوه مسخ شده و پیکرش به سنگ تبدیل شده است، موجودی که قرن‌ها در سکوت مانده است، اما هنوز عظمتش را به رخ می‌کشد.
وقتی به دیواره‌ها و سقف‌های سنگی نگاه می‌کنم، مدام پرسشی در ذهنم تکرار می‌شود که انسان‌های روزگاران دور چگونه با ابزارها و امکانات آن زمان، توانسته‌اند چنین فضاهایی را در دل صخره‌ها خلق کنند؟ چگونه سنگ سخت را تراشیده‌اند، اتاق ساخته‌اند، راهرو گشوده‌اند و میان بخش‌های مختلف این مجموعه ارتباط برقرار کرده‌اند؟
شگفتی کرفتو درست از همین جا آغاز می‌شود، چون این غار آهکی در اصل بخشی از ساختار طبیعی کوه بوده که در گذر زمان و با دخالت انسان تغییر شکل داده و به مجموعه‌ای از اتاق‌ها، راهروها و دالان‌های متعدد تبدیل شده است.
غار کرفتو در ۴ طبقه
چهار طبقه حدود ۷۵۰ متر طول و مسیرهای فرعی فراوان، تنها بخشی از ویژگی‌های این میراث ارزشمند است، مجموعه‌ای که در هر گوشه آن می‌توان ردپایی از زندگی، اندیشه و باورهای انسان‌های گذشته را جست‌وجو کرد.
بر دیواره‌های غار، نقش‌هایی از انسان، حیوان و گیاه دیده می‌شود، نقش‌هایی که از دل سنگ سر برآورده‌اند و در گذر زمان همچنان باقی مانده‌اند.
در طبقه سوم کتیبه‌ای به زبان یونانی بر سردر یکی از اتاق‌ها قرار دارد که از این مکان به‌عنوان معبد هراکلس یاد می‌کند؛ همین کتیبه کنار معماری خاص و آثار حجاری‌شده، بر اهمیت تاریخی کرفتو می‌افزاید؛ مکانی که نه‌تنها از نظر ساختار معماری، بلکه از منظر شناخت فرهنگ و باورهای مردمان روزگار گذشته نیز ارزش فراوانی دارد.
اما روایت کرفتو به تاریکی و سکوت درون آن محدود نمی‌شود، بیرون غار دهانه‌های متعدد دیگری در دل صخره‌ها دیده می‌شود، فضاهایی که در میان چشم‌انداز کوهستانی منطقه فرصت استراحت را برای گردشگران فراهم می‌کنند.
اینجا می‌توان لحظاتی ایستاد، به عظمت کوه نگریست و به این اندیشید که چگونه طبیعت در گذر زمان چنین پیکره‌ای شگفت‌انگیز آفریده و انسان چگونه با دستان خود، شکل دیگری به آن داده است.
مسیرهای دسترسی به غار کرفتو
غار کرفتو در حدود ۶۷ کیلومتری شمال غرب دیواندره و ۷۰ کیلومتری شرق سقز در دل کوهستان‌های استان کردستان جای گرفته است؛ میراثی که دسترسی به آن از مسیرهای ارتباطی دیواندره، سقز و تکاب امکان‌پذیر است.
این اثر بیستم بهمن ۱۳۱۸ با شماره ۳۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و امروز یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری استان به‌شمار می‌رود، اما کرفتو فقط به گذشته تعلق ندارد و رویدادهای فرهنگی مردم کردستان همچنان در کنار این میراث تاریخی جریان دارد که از جمله آن برگزاری جشن مهرگان در محوطه این غار است.
مهرگان جشنی است که در روایت‌های اساطیری با پیروزی فریدون و کاوه آهنگر بر ضحاک پیوند دارد، آیینی کهن که اهمیت کرفتو را دوچندان می‌کند. اکنون این غار تاریخی در مسیر ثبت جهانی قرار دارد و اقدامات مربوط به تکمیل پرونده آن برای ارائه به یونسکو در حال انجام است؛ مسیری که در صورت تحقق می‌تواند نام کرفتو را در گستره‌ای فراتر از مرزهای ایران مطرح کند و توجه جهانیان را به یکی از شگفتی‌های میراث فرهنگی کردستان جلب کند.
سرانجام گشت‌وگذار در دل غار را تمام می‌کنم و از پله‌ها پایین می‌آیم، آخرین نگاه را به دهانه غار می‌اندازم، کرفتو برایم همچنان همان موجود سنگی عظیم‌پیکر است، خاموش اما باشکوه و باصلابت.
کرفتو انگار قرن‌هاست که در انتظار فرصتی مانده است تا داستانش را برای جهانیان بازگو کند تا شاید روزی نام این غار در فهرست میراث جهانی بدرخشد. اما توضیحات بیشتر درباره غار کرفتو و اینکه چه اقداماتی در راستای جهانی شدن آن صورت گرفته است، را از زبان مسئولان می‌شنویم.
غار کرفتو از مهم‌ترین معابد میترائی در جهان است
محمد امینیان، سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دیواندره به خبرنگار ایمنا می‌گوید: غار کرفتو با برخورداری از ویژگی‌های معماری صخره‌ای، آثار باستان‌شناختی و شاخصه‌های فرهنگی مرتبط با آیین میترائیسم، از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی کردستان به‌شمار می‌رود و مطالعات جدید ابعاد تازه‌ای از پیشینه تاریخی و فرهنگی این اثر را آشکار کرده است.
وی می‌افزاید: این مجموعه از آثار شاخص معماری صخره‌ای منطقه است که ویژگی‌های فرهنگی و تاریخی متعددی را در خود جای داده است و شناخت آن می‌تواند به درک بهتر پیشینه تمدنی و باورهای مردمان این سرزمین کمک کند.
سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دیواندره با اشاره به ارتباط غار کرفتو با آیین میترائیسم ادامه می‌دهد: در بررسی این مجموعه، موضوعاتی همچون معماری غار، ساختارهای دست‌کند، نشانه‌های فرهنگی و باورهای مرتبط با آیین‌های کهن مورد توجه قرار دارد و این ویژگی‌ها کرفتو را به محوطه‌ای مهم برای مطالعات تاریخی و باستان‌شناختی تبدیل کرده است.
امینیان با اشاره به جایگاه میترا در باورهای کهن ایرانی تصریح می‌کند: در روایت‌های مرتبط با این آیین، میترا شخصیتی با جایگاه ویژه دارد و بعضی باورهای مربوط به آن، با مفاهیم و روایت‌های فرهنگی و اسطوره‌ای ایران باستان پیوند خورده است؛ بررسی این روایت‌ها کنار شواهد تاریخی و باستان‌شناختی می‌تواند به شناخت دقیق‌تر زمینه‌های شکل‌گیری و تحول باورهای کهن کمک کند.
بخش عمده‌ای از غار کرفتو دست‌کند است
وی با بیان اینکه معماری غار کرفتو از مهم‌ترین ویژگی‌های این اثر تاریخی است، خاطرنشان می‌کند: بخش قابل توجهی از مجموعه به دست انسان در دل صخره‌ها شکل گرفته و ساختارهای معماری آن، حاصل دوره‌های مختلف بهره‌برداری و تغییرات تاریخی است.
سرپرست میراث فرهنگی دیواندره اضافه می‌کند: این محوطه در طول زمان دستخوش دگرگونی‌هایی شده است و بخشی از تغییرات آن به استفاده‌های بعدی از غار و تبدیل قسمت‌هایی از آن به ساختارهای دفاعی و قلعه‌ای مربوط می‌شود.
امینیان با اشاره به پیشینه سکونت و شکل‌گیری این مجموعه عنوان می‌کند: اگرچه سابقه زندگی فرهنگی در این منطقه به هزاران هزار سال پیش بازمی‌گردد، شواهد معماری موجود نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این مجموعه حدود ۳۰۰۰ سال قدمت دارد و شکل‌گیری ساختارهای معماری آن با دوره‌های تاریخی کهن از جمله دوره مانایی مرتبط است.
وی تصریح می‌کند: این مجموعه در متون تاریخی به عنوان غاری چهار طبقه معرفی شده و دارای طبقات و فضاهای مختلفی است که بخش عمده آن‌ها به دست انسان در دل صخره‌ها ایجاد شده‌اند، در حدود قرن هشتم تغییرات و تخریب‌هایی با هدف تبدیل غار به قلعه در این مجموعه صورت گرفته که از عوامل اصلی تغییر در ساختار معماری آن بوده است.
بررسی نگاره‌های سنگی غار کرفتو در پژوهش‌های جدید
سرپرست اداره میراث فرهنگی دیواندره با اشاره به مطالعات انجام شده در سال جاری عنوان می‌کند: پژوهش‌های جدید در حوزه‌های مختلف از جمله مطالعات زیستی، تاریخ و فرهنگ، محیط‌زیست، معماری و باستان‌شناسی انجام شده که بررسی نگاره‌های سنگی نیز از محورهای مهم این مطالعات بوده است؛ نتایج این بررسی‌ها می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره پیشینه سکونت، فعالیت‌های انسانی و تحولات فرهنگی در این محوطه ارائه کند.
امینیان با تأکید بر ضرورت تداوم پژوهش‌های تخصصی در غار کرفتو، می‌گوید: بررسی دقیق لایه‌های تاریخی، ساختارهای معماری و شواهد باستان‌شناختی برای شناخت بهتر این اثر و مستندسازی ارزش‌های آن اهمیت دارد و می‌تواند در روند حفاظت از این میراث ارزشمند و معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی منطقه مؤثر باشد.
وی با اشاره به اهمیت غار کرفتو در شناخت تمدن‌های گذشته منطقه تأکید می‌کند: این مجموعه تنها یک جاذبه طبیعی نیست، بلکه بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی کردستان است که مطالعه و حفاظت از آن، زمینه شناخت عمیق‌تر پیشینه منطقه و معرفی ارزش‌های آن به پژوهشگران و گردشگران را فراهم می‌کند.
قدمت زمین‌شناسی غار کرفتو به بیش از ۸۰۰۰ سال قبل می‌رسد
ناصح محمدخانی، فرماندار دیواندره به خبرنگار ایمنا می‌گوید: برآوردهای انجام‌شده، قدمت زمین‌شناسی این غار را به حدود ۸۰۰۰ تا ۹۰۰۰ سال پیش مرتبط می‌داند که این موضوع بر اهمیت مطالعات تخصصی، حفاظت از این میراث طبیعی و تاریخی و شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های آن می‌افزاید.
وی با اشاره به اقدامات غارشناسی و مطالعاتی انجام شده در این مجموعه، می‌افزاید: ۱۶ طرح مطالعاتی و پژوهشی در قالب هشت قرارداد در حوزه‌های مختلف باستان‌شناسی، دیرینه‌شناسی، ژئومورفولوژی، زمین‌شناسی، اقلیم‌شناسی و تعیین حریم و بستر غار در دستور کار قرار دارد که نتایج آن‌ها می‌تواند در شناخت دقیق‌تر ویژگی‌های این اثر و برنامه‌ریزی برای حفاظت و توسعه گردشگری آن نقش مؤثری داشته باشد.
فرماندار دیواندره با اشاره به استفاده از ظرفیت کارشناسان و پژوهشگران مجرب در این طرح‌ها، تصریح می‌کند: در اجرای مطالعات و آماده‌سازی پرونده ثبت جهانی غار کرفتو، از استادان و متخصصانی بهره گرفته می‌شود که در سال‌های گذشته در فرایند ثبت جهانی آثار تاریخی کشور نقش داشته‌اند و در زمینه پژوهش و تدوین پرونده‌های میراثی تجربه دارند.
محمدخانی ادامه می‌دهد: در سال‌های گذشته بیشترین اعتبار اختصاص یافته به غار کرفتو ۵۰ میلیون تومان بود، اما این رقم با توجه به اولویت‌گذاری‌های انجام شده از سوی استاندار کردستان، در سال ۱۴۰۴ به ۲۰ میلیارد تومان افزایش یافت که معادل ۴۰۰ برابر اعتبار پیشین است.
وی تاکید می‌کند: غار کرفتو یکی از آثار ارزشمند تاریخی استان است و تلاش می‌کنیم با برنامه‌ریزی و انجام مطالعات تخصصی، روند آماده‌سازی پرونده ثبت جهانی آن با دقت و سرعت بیشتری دنبال شود.
ضرورت توجه به آیین‌های سنتی در فرایند ثبت جهانی آثار تاریخی
فرماندار دیواندره می‌افزاید: اجرای برنامه‌های آیینی و معرفی آداب و رسوم منطقه از جمله موضوعات مورد توجه در مسیر ثبت جهانی میراث تاریخی است و جشن مهرگان نیز به‌عنوان یکی از آیین‌های کهن ایرانی، جایگاه ویژه‌ای در این زمینه دارد.
محمدخانی با بیان اینکه مهرگان پس از نوروز از جشن‌های مهم ایرانیان به شمار می‌رود، خاطرنشان می‌کند: برگزاری این جشن در جوار غار کرفتو، علاوه بر پاسداشت آیین‌های کهن ایرانی، فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی منطقه و تقویت جایگاه این اثر ارزشمند در مسیر ثبت جهانی است، بنابراین ضروری است این آیین‌ها در فرایند تدوین پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گیرند.
وی تأکید می‌کند: هدف‌گذاری انجام‌شده، تکمیل مطالعات تخصصی و فراهم‌کردن مستندات موردنیاز برای ارسال پرونده ثبت جهانی غار کرفتو به یونسکو پیش از اسفند سال جاری است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه معرفی گسترده‌تر این اثر تاریخی و تقویت جایگاه گردشگری شهرستان دیواندره و استان کردستان را فراهم کند.
تکمیل پرونده ثبت جهانی غار کرفتو در حال انجام است
محسن فتحی، رئیس فراکسیون گردشگری مجلس شورای اسلامی از پیگیری‌ها برای تکمیل پرونده ثبت جهانی غار کرفتو خبر می‌دهد و به خبرنگار ایمنا می‌گوید: اعتبارات لازم برای پیشبرد این پرونده اختصاص یافته و تیمی تخصصی مسئولیت تهیه و تکمیل مستندات آن را برعهده دارد.
وی با اشاره به ضرورت معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی کردستان در سطح ملی و بین‌المللی می‌افزاید: در مراسم جشن مهرگان سال گذشته در محوطه غار کرفتو، پیگیری ثبت جهانی این اثر تاریخی مورد تأکید قرار گرفت و از آن زمان اقدامات لازم برای تحقق این هدف در دستور کار قرار گرفته است.
نماینده سنندج، دیواندره و کامیاران در مجلس شورای اسلامی تاکید می‌کند: با اختصاص اعتبارات مناسب و فعالیت تیم تخصصی تلاش می‌کنیم پرونده ثبت جهانی غار کرفتو در آینده نزدیک برای طی مراحل بعدی ارائه شود و خبر خوش ثبت جهانی آن را به مردم بدهیم.
فتحی با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی غار کرفتو تصریح می‌کند: این اثر یکی از نمادهای تمدن و پیشینه تاریخی کردستان است و ثبت جهانی آن می‌تواند زمینه معرفی گسترده‌تر میراث فرهنگی استان و جذب گردشگران داخلی و خارجی را فراهم کند.
وی خاطرنشان کرد: ثبت جهانی هورامان نیز زمینه شناخته شدن بیشتر ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی کردستان در سطح بین‌المللی را فراهم کرد و غار کرفتو نیز می‌تواند با طی مراحل ثبت جهانی، نقش مؤثری در معرفی میراث ارزشمند استان به جهانیان داشته باشد.
رئیس فراکسیون گردشگری مجلس شورای اسلامی با تأکید بر تداوم پیگیری‌ها برای ثبت جهانی غار کرفتو خاطرنشان می‌کند: تکمیل پرونده و فراهم‌کردن مقدمات لازم برای ثبت جهانی این اثر تاریخی در دستور کار قرار دارد و امیدواریم با همکاری دستگاه‌های مسئول و پیگیری‌های انجام‌شده، این ظرفیت ارزشمند کردستان در سطح جهانی معرفی شود.
به گزارش ایمنا، اکنون که پرونده ثبت جهانی کرفتو در حال تکمیل است، امید می‌رود این اثر کم‌نظیر با حفاظت اصولی و معرفی شایسته، جایگاه خود را در فهرست میراث جهانی پیدا کند تا نام کرفتو نه فقط در حافظه مردم کردستان، بلکه در حافظه تاریخی جهان نیز ماندگار شود.
نظر شما