به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، با افزایش گرمای شهری، آلودگی هوا و کاهش فضاهای طبیعی، شهرها بیش از گذشته به راهکارهایی نیاز دارند که همزمان کیفیت محیط و زندگی روزمره شهروندان را بهبود دهند. جنگل‌های شهری با فراهم‌کردن سایه، کمک به جذب آب باران و ایجاد فضاهایی برای استراحت و تعامل اجتماعی، به یکی از گزینه‌های مهم برنامه‌ریزان شهری تبدیل شده‌اند.
جنگل شهری فقط مجموعه‌ای از درختان در پارک نیست؛ بلکه شبکه‌ای از درختان و پوشش گیاهی درون شهر و پیرامون آن از درختان خیابانی و بوستان‌ها گرفته تا باغ‌های عمومی، کمربندهای سبز، جنگل‌های حاشیه‌ای و پوشش گیاهی اطراف رودخانه‌هاست. وقتی این عناصر به‌هم متصل باشند، می‌توانند همچون زیرساختی طبیعی عمل کنند که همزمان به آسایش ساکنان کمک می‌کند و بخشی از هزینه‌های زیست‌محیطی شهر را کاهش می‌دهد.
یکی از مهم‌ترین کارکردهای این شبکه، تعدیل گرماست. سایه درختان تابش مستقیم خورشید به پیاده‌روها و ساختمان‌ها را کم می‌کند و تبخیر آب از برگ‌ها نیز می‌تواند محیط پیرامون را خنک‌تر کند. این اثر به‌ویژه در محله‌هایی اهمیت دارد که آسفالت و ساختمان‌های متراکم، گرمای روز را جذب و در شب آزاد می‌کنند. درختان می‌توانند به جذب بخشی از آلودگی هوا، نگهداری آب باران و فراهم‌کردن زیستگاه برای پرندگان و حشرات کمک کنند.
برنامه‌ریزی موفق برای جنگل‌های شهری فراتر از کاشت درخت است. شهرها باید زمین مناسب پیدا کنند، گونه‌های متنوع انتخاب کنند، از خاک و آب مراقبت کنند و برای هرس و نگهداری بودجه کافی داشته باشند. شهرهایی به بهترین نتیجه دست پیدا می‌کنند که محله‌هایی که کمترین سایه و بیشترین رویارویی با گرما را دارند، در اولویت قرار دهند.
سنگاپور؛ کاشت درخت با مشارکت مردم
سنگاپور در سال‌های اخیر تلاش کرده است درخت‌کاری را از وظیفه‌ای دولتی به برنامه‌ای شهری و مشارکتی تبدیل کند. محور شناخته‌شده این رویکرد، جنبش «یک میلیون درخت» است که هیئت پارک‌های ملی سنگاپور در سال ۲۰۲۰ آغاز کرد. هدف این جنبش کاشت یک میلیون درخت در سراسر کشور تا سال ۲۰۳۰ بود که همچنان در حال اجرا و توسعه است.
نکته قابل‌توجه در الگوی سنگاپور تلاش برای کاشت درخت در طیف متنوعی از فضاهاست. فرایند کاشت درخت این جنبش به پارک‌های بزرگ محدود نمی‌شود و خیابان‌ها، محوطه‌های عمومی، مسیرهای پیاده‌روی و بخش‌هایی از پیرامون شهر را نیز در بر می‌گیرد. شهروندان، گروه‌های اجتماعی و سازمان‌ها از طریق برنامه‌های داوطلبانه در کاشت و مراقبت از درختان مشارکت می‌کنند. حضور جامعه می‌تواند پیوند مردم با فضای سبز محلی را بیشتر کند و توجه عمومی را به بقای نهال‌ها و مراقبت از آن‌ها افزایش دهد.
بر اساس اطلاع‌رسانی هیئت پارک‌های ملی سنگاپور هدف یک میلیون درختی پیش از موعد ۲۰۳۰ محقق شده است؛ دستاوردی که نشان می‌دهد اجرای پیوسته و مشارکت عمومی می‌توانند به افزایش سریع پوشش درختی کمک کنند، با این وجود، رسیدن به عدد هدف به‌تنهایی پایان ارزیابی نیست. درختان تازه‌کاشته‌شده از نظر میزان سایه، ذخیره کربن یا ایجاد زیستگاه با درخت بالغ یکسان نیست. ارزش بلندمدت برنامه به زنده‌ماندن درختان، رشد آن‌ها و تناسب گونه‌ها با شرایط محل وابسته است.
وجه دیگر تجربه سنگاپور، توجه به اتصال زیستگاه‌ها و تقویت پیوند میان فضای سبز است. پارک‌ها و مسیرهای سبز وقتی با پوشش گیاهی خیابان‌ها و دیگر زیستگاه‌ها ارتباط داشته باشند، امکان حرکت گونه‌های جانوری را بهتر فراهم می‌کنند. این رویکرد جنگل شهری را از چند نقطه سبز جداگانه به شبکه‌ای پیوسته‌تر تبدیل می‌کند.
بارسلونا؛ پارک تازه در میدان گلیاس
بارسلونا برای گسترش طبیعت شهری، همزمان روی شبکه‌ای از فضاهای سبز و تغییر شکل مکان‌های سخت‌سازی‌شده شهر کار می‌کند. نمونه مهم این رویکرد، بازآرایی میدان گلیاس است؛ تقاطعی بزرگ که برای سال‌ها بیشتر به‌عنوان فضای عبور خودرو شناخته می‌شد. برنامه بارسلونا این است که با تغییر تدریجی کاربری محدوده و ایجاد پارک مرکزی، فضایی پیاده‌پذیرتر و سبزتر در یکی از گره‌های مهم شهری به‌وجود آورد.
این پروژه در سال‌های اخیر وارد مرحله‌های اجرایی تازه شده و در گزارش‌های ۲۰۲۵ نیز به‌عنوان بخشی از روند نوسازی شهری دنبال شده است. بخش افتتاح‌شده پارک نزدیک به ۴.۳ هکتار اعلام شده که بخشی از طرح بزرگ‌تر گلیاس است که در برنامه‌های شهری حدود ۹ هکتار برای آن در نظر گرفته شده است.
اهمیت گلیاس فقط در کاشت درخت نیست، بلکه در تغییر نقش یک فضای شهری است. تبدیل بخشی از زمین تحت سلطه ترافیک به پارک، می‌تواند فرصت بیشتری برای پیاده‌روی، استراحت و استفاده روزمره ساکنان ایجاد کند. اگر فضای سبز به‌درستی طراحی و نگهداری شود، درختان آن در آینده سایه فراهم می‌کنند و پوشش گیاهی می‌تواند به کاهش گرمای سطح و بهبود کیفیت منظر کمک کند.
این پروژه با سیاست‌های گسترده‌تر بارسلونا برای افزایش فضای عمومی سبز هم‌راستاست؛ سیاست‌هایی که شامل توسعه محورهای سبز و بهبود فضاهای پیاده‌رو نیز می‌شوند. چنانچه یک پارک بزرگ به محله‌های اطراف دسترسی راحت نداشته باشد، نمی‌تواند به‌تنهایی نیاز روزانه ساکنان را پاسخ دهد. طراحی مسیرهای امن پیاده و دوچرخه، دسترسی حمل‌ونقل عمومی و پیوند با خیابان‌های سبز می‌تواند استفاده از این فضای تازه را بیشتر کند.
مادرید؛ کمربند سبز در اطراف شهر
مادرید طرح «جنگل کلان‌شهری» را از سال ۲۰۱۹ با هدف ایجاد یک کمربند سبز پیرامون شهر آغاز کرد. این طرح در ۲۰۲۱ پس از برگزاری رقابت بین‌المللی طراحی و انتخاب چند پیشنهاد برای بخش‌های مختلف، وارد مرحله جدی‌تری شد و عملیات اجرایی و کاشت درخت در بخش‌هایی از مسیر از سال ۲۰۲۲ آغاز شد.
هدف اصلی پروژه، ایجاد حلقه‌ای سبز به طول تقریبی ۷۵ کیلومتر پیرامون مادرید است که حدود ۱۴ منطقه شهری را دربرمی‌گیرد و پارک‌ها، زمین‌های باز، حاشیه بزرگراه‌ها، مسیر رودخانه‌ها و فضاهای طبیعی پراکنده را به یکدیگر متصل می‌کند. این شبکه قرار است علاوه‌بر افزایش پوشش گیاهی، مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری، فضاهای تفریحی و زیستگاه‌های پیوسته برای گونه‌های جانوری ایجاد کند.
برآوردهای اولیه، محدوده مداخله طرح را حدود ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ هکتار اعلام کرده‌اند. هزینه اجرای مرحله‌های نخست نیز حدود ۷۵ میلیون یورو برآورد شده است؛ این رقم بیشتر به پروژه‌های اولویت‌دار و زیرساخت‌های اولیه مربوط می‌شود و هزینه نهایی کل طرح در بلندمدت نیست. مسئولیت راهبری پروژه با حوزه توسعه شهری و محیط‌زیست شهرداری مادرید است و اداره مناطق شهری، سازمان‌های حمل‌ونقل، نهادهای زیست‌محیطی و بعضی شرکت‌های وابسته به شهرداری در اجرای بخش‌های مختلف همکاری می‌کنند.
تاکنون چندین قطعه از این جنگل پیرامونی وارد مرحله اجرایی شده و در بخش‌هایی عملیات آماده‌سازی زمین، کاشت نهال، ایجاد مسیرهای سبز و باززنده‌سازی فضاهای رهاشده انجام شده است. جنگل کلان‌شهری مادرید بخشی از راهبرد این شهر برای مقابله با افزایش دما، جزیره گرمایی شهری، آلودگی هوا و روان‌آب‌های ناشی از بارندگی است. در صورت نگهداری مناسب، این کمربند سبز می‌تواند دمای محلی را کاهش دهد، سایه و دسترسی به فضای باز را افزایش دهد و به جذب کربن و آلاینده‌ها کمک کند.
در طرح‌های جنگل شهری مادرید، حاشیه شهر به اندازه مرکز آن اهمیت دارد. این مناطق می‌توانند محل اتصال پارک‌های موجود، مسیرهای طبیعی و زمین‌های باز باشند. اگر پیوندها درست طراحی شوند، ساکنان حومه نیز به مسیرهای تفریحی و فضای باز دسترسی پیدا می‌کنند و شهر از چند لکه سبز پراکنده به شبکه‌ای پیوسته‌تر نزدیک می‌شود. حلقه سبز می‌تواند در بخشی از مسیرها، گذرگاه‌های زیستگاهی ایجاد کند و حرکت پرندگان، حشرات و دیگر گونه‌های جانوری را میان زیستگاه‌های جداشده آسان‌تر کند. کاشت گونه‌های بومی، احیای پوشش گیاهی و کاهش سطح آسفالت نیز به افزایش تنوع زیستی و بهبود کیفیت خاک کمک می‌کند.
طرح مادرید از این جهت قابل‌توجه است که جنگل‌کاری را در مقیاس یک پروژه منفرد نمی‌بیند، بلکه آن را با برنامه‌ریزی کلان‌شهری پیوند می‌دهد. ایجاد یک حلقه سبز مستلزم هماهنگی میان بخش‌های مختلف شهر، مدیریت زمین و برنامه‌ریزی برای نگهداری است. چالش فقط کاشت نهال نیست؛ باید روشن باشد چه نهادی مسئول آبیاری، مراقبت و جایگزینی نهال‌های ازبین‌رفته است و چگونه مسیرهای عمومی بدون آسیب‌زدن به زیستگاه‌ها ایجاد می‌شوند.
میلان؛ فارستامی و هدف سه میلیون درخت
میلان برنامه «فارستامی» (Forestami) را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های توسعه زیرساخت سبز در ایتالیا دنبال می‌کند. این برنامه که از ۲۰۱۹ شروع شد، فقط به کاشت درخت در مرکز شهر محدود نیست، بلکه کل محدوده کلان‌شهری میلان را دربر می‌گیرد؛ محدوده‌ای با حدود ۱۵۷۵ کیلومترمربع مساحت، ۱۳۳ شهرداری و بیش از سه میلیون نفر جمعیت. هدف اصلی فارستامی کاشت و استقرار سه میلیون درخت و درختچه تا سال ۲۰۳۰ است. این برنامه با همکاری نهادهایی همچون شهرداری میلان، دانشگاه پلی‌تکنیک میلان، پارک‌های منطقه‌ای و سازمان‌های مدیریت فضای سبز آغاز شد.
رویکرد فارستامی تنها افزایش تعداد درختان نیست. بخشی از این طرح به ایجاد راهروهای سبز، اتصال پارک‌ها، احیای حاشیه رودخانه‌ها، سبزسازی خیابان‌ها و استفاده دوباره از زمین‌های رهاشده و کم‌استفاده اختصاص دارد. هدف آن است که فضاهای سبز پراکنده به شبکه‌ای پیوسته‌تر تبدیل شوند که هم برای شهروندان قابل استفاده باشد و هم امکان جابه‌جایی گونه‌های جانوری میان زیستگاه‌های جداشده را فراهم کند.
افزایش پوشش درختی به کاهش دمای سطح شهر، ایجاد سایه، جذب بخشی از آلاینده‌های هوا، کاهش روان‌آب‌های ناشی از بارندگی و بهبود کیفیت فضاهای عمومی کمک می‌کند. در طرح فارستامی مسئله مکان‌یابی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. برای آن‌که جنگل‌کاری به بهبود محیط شهری کمک کند، باید در نقاطی انجام شود که پوشش گیاهی کم است، امکان رشد درخت وجود دارد و نگهداری بلندمدت آن عملی است. این رویکرد می‌تواند زمین‌های عمومی، فضاهای باز و بخش‌هایی از حاشیه شهر را در بر بگیرد.
همکاری میان شهرداری‌ها، نهادهای علمی و گروه‌های محلی از اجزای مهم چنین برنامه‌ای است؛ زیرا اجرای آن در محدوده‌ای فراتر از یک محله، به هماهنگی میان بازیگران متعدد نیاز دارد. هدف سه‌میلیونی تعهدی برای رسیدن به نتیجه در آینده است. فارستامی نمونه‌ای از تغییر نگاه به فضای سبز است: درختان نه تزئینی جدا از برنامه شهری، بلکه بخشی از راهبرد سازگاری با گرما و تقویت کیفیت محیط زندگی تلقی می‌شوند. این جهت‌گیری با افزایش موج‌های گرما در شهرهای اروپایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
نظر شما