به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، آلودگی هوا در فصل سرد نتیجه هم‌زمان افزایش انتشار آلاینده‌ها و کاهش توان طبیعی جو برای پراکنده‌کردن آن‌هاست. پدیده وارونگی دما در این فصل موجب می‌شود هوای نزدیک سطح زمین سرد و سنگین باقی بماند و لایه‌ای از هوای گرم در ارتفاع بالاتر قرار گیرد و همچون یک سقف نامرئی مانع بالا رفتن و پراکنده‌شدن آلاینده‌ها شود. در نتیجه این فرایند، ذرات معلق و گازهای آلاینده در لایه‌های پایین جو و در نزدیکی محل زندگی مردم تجمع پیدا می‌کنند.
هم‌زمان با کاهش دما، مصرف سوخت برای گرمایش خانه‌ها، ساختمان‌های اداری، مراکز تجاری و واحدهای صنعتی افزایش پیدا می‌کند. سوخت‌هایی همچون گاز، نفت، گازوئیل و چوب هنگام احتراق، آلاینده‌هایی از جمله ذرات معلق ریز، اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد و ترکیبات آلی منتشر می‌کنند. سوزاندن پسماند یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده وضعیت آلودگی هواست که علاوه بر ذرات معلق، مواد شیمیایی سمی و ترکیبات خطرناک وارد هوا می‌کند.
طی سال‌های اخیر بسیاری از شهرها به سمت طرح‌های نوین برای مقابله با آلودگی هوا حرکت کرده‌اند. یکی از این راهکارها، افزایش فضای سبز در شهرهاست. کاشت درختان و گیاهان در معابر و پارک‌ها نه‌تنها به بهبود کیفیت هوا کمک می‌کند بلکه احساس بهتری را برای ساکنان فراهم می‌آورد. برخی شهرها نیز از فناوری‌های نوین همچون سنسورهای هوشمند برای پایش کیفیت هوا و اعلام وضعیت آلودگی به شهروندان استفاده کرده‌اند. این اطلاعات می‌تواند به مردم کمک کند تا در روزهای آلوده، اقدامات احتیاطی لازم را انجام دهند.
پکن؛ مدیریت چندلایه آلودگی هوا در فصل سرد
پکن یکی از نمونه‌های پیشرو در مسیر مدیریت آلودگی هوا در شهری است که در فصل‌های سرد، به‌دلیل کاهش سرعت باد، وارونگی دما و افزایش مصرف سوخت برای گرمایش، با تجمع آلاینده‌ها در لایه‌های پایین جو روبه‌رو می‌شود و ذرات معلق ریز به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای زیست‌محیطی و بهداشتی تبدیل می‌شوند. پکن مقابله با آلودگی را به اقدامات مقطعی محدود نکرده، بلکه مجموعه‌ای از سیاست‌های دائمی و اضطراری را در زمینه انرژی، صنعت، حمل‌ونقل، ساخت‌وساز و همکاری منطقه‌ای به اجرا گذاشته است.
نقطه آغاز این روند را می‌توان اجرای برنامه اقدام ملی برای مقابله با آلودگی هوا از سال ۲۰۱۳ دانست. در آن زمان میانگین سالانه غلظت پی‌ام۲.۵ در پکن حدود ۹۰ میکروگرم در هر متر مکعب گزارش می‌شد که فاصله زیادی با استانداردهای مطلوب سلامت داشت؛ در حال حاضر این شاخص به حدود ۳۰ میکروگرم در هر متر مکعب رسیده است. شهرداری با نصب و توسعه شبکه پایش کیفیت هوا، انتشار اطلاعات لحظه‌ای و تعیین اهداف مشخص برای کاهش آلاینده‌ها، امکان نظارت دقیق‌تر بر وضعیت هوا را فراهم کرده است. داده‌های مربوط به پی‌ام ۲.۵ و پی‌ام ۱۰، دی‌اکسید نیتروژن، دی‌اکسید گوگرد و ازن از طریق ایستگاه‌های متعدد اندازه‌گیری و در اختیار شهروندان قرار می‌گیرد.
یکی از مهم‌ترین محورهای سیاست پکن، اصلاح الگوی گرمایش ساختمان‌هاست. در مناطق شهری و روستایی پیرامون پکن، بخشی از سامانه‌های گرمایشی زغال‌سنگ‌سوز با شبکه گاز، گرمایش برقی و دیگر گزینه‌های پاک‌تر جایگزین شده است، همچنین دیگ‌های بخار کوچک و پرآلاینده از چرخه فعالیت خارج شده و استانداردهای مربوط به مصرف سوخت و انتشار آلاینده‌ها در مراکز گرمایشی افزایش یافته است.
کنترل منابع صنعتی بخش دیگری از برنامه پکن است. صنایع فولاد، سیمان، نیروگاه‌ها و واحدهای تولیدی ملزم به استفاده از تجهیزات کنترل آلایندگی، فیلترهای صنعتی و فناوری‌های کم‌انتشار شده‌اند. در روزهایی که احتمال شکل‌گیری آلودگی شدید وجود دارد، واحدهای صنعتی و پروژه‌های ساختمانی موظف می‌شوند تولید یا فعالیت خود را کاهش دهند. کنترل گردوغبار ناشی از ساخت‌وساز، پوشاندن کامیون‌های حمل مصالح، شست‌وشوی چرخ خودروهای خروجی از کارگاه‌ها و محدودیت عملیات خاک‌برداری در روزهای بحرانی، از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از انتشار ذرات در نظر گرفته می‌شود.
پکن در حوزه حمل‌ونقل هم‌زمان چند سیاست را دنبال کرده است. توسعه مترو و اتوبوسرانی، بهبود خدمات دوچرخه اشتراکی، افزایش استانداردهای آلایندگی خودروها و خارج‌کردن خودروهای فرسوده از چرخه تردد از اقدامات دائمی این شهر به‌شمار می‌رود. در روزهای آلوده نیز ممکن است محدودیت‌هایی برای خودروهای دارای پلاک مشخص اعمال شود یا تردد کامیون‌های سنگین در بعضی محدوده‌ها کاهش پیدا کند. با این حال، تجربه پکن نشان می‌دهد که محدودیت خودرو زمانی اثر بیشتری دارد که با حمل‌ونقل عمومی گسترده و جایگزین‌های قابل اعتماد همراه باشد.
یکی از ویژگی‌های فنی و مدیریتی مهم استراتژی پکن استفاده از سامانه هشدار زودهنگام است. این سامانه به کمک الگوریتم‌ها و داده‌های جمع‌آوری شده از ایستگاه‌های سنجش آلودگی، توانایی پیش‌بینی وضعیت آلودگی را در آینده نزدیک دارد. سامانه هشدار پکن با بهره‌گیری از پیش‌بینی‌های دقیق هواشناسی و مدل‌های انتشار آلاینده، وضعیت کیفیت هوا را مستمر پایش می‌کند و به مسئولان این امکان را می‌دهد که از وقوع دوره‌های آلودگی شدید اطلاع پیدا کنند و قدامات لازم را قبل از بحرانی شدن وضعیت انجام دهند.
در طرح واکنش اضطراری پکن سه سطح هشدار زرد، نارنجی و قرمز تعریف شده است که هر یک نشان‌دهنده شدت آلودگی و ضرورت اقدام فوری برای حفاظت از سلامت عمومی است. در سطح هشدار زرد، به مردم توصیه می‌شود که در انجام فعالیت‌های بیرونی احتیاط کنند و در صورت امکان از فعالیت‌های فیزیکی شدید پرهیز کنند. در سطح هشدار نارنجی، محدودیت‌های بیشتری از جمله کاهش فعالیت‌های صنعتی و توقف بعضی عملیات ساختمانی اعمال می‌شود. در سطح هشدار قرمز، اقدامات شدیدتری نظیر محدودیت‌های تردد خودروهای سنگین و تعطیلی مراکز آموزشی برای حفظ سلامت شهروندان انجام می‌شود.
در طرح واکنش اضطراری برای هر سطح، مجموعه‌ای از اقدامات مشخص در نظر گرفته شده که شامل کاهش فعالیت صنایع، توقف بعضی عملیات ساختمانی، محدودیت تردد خودروهای سنگین، افزایش بازرسی‌ها و توصیه‌های بهداشتی برای کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های تنفسی باشد.
نتایج اجرای این سیاست‌ها در پکن قابل‌توجه بوده است؛ بر اساس گزارش‌های رسمی، میانگین سالانه پی‌ام۲.۵ در این شهر در سال ۲۰۲۴ به ۳۰.۵ میکروگرم در مترمکعب رسید؛ رقمی که برای چهارمین سال متوالی با استاندارد ملی درجه دوم چین مطابقت داشت؛ در همان سال ۲۹۰ روز با کیفیت هوای خوب یا متوسط ثبت کرد که بالاترین میزان از آغاز پایش‌های رسمی به‌شمار می‌رود. با وجود این پیشرفت، پکن همچنان در بعضی روزهای سرد و کم‌باد با دوره‌های آلودگی شدید روبه‌رو می‌شود. تجربه این شهر نشان می‌دهد که بهبود پایدار کیفیت هوا به اجرای هم‌زمان سیاست‌های بلندمدت، پایش علمی، واکنش اضطراری سریع و همکاری میان مناطق مختلف نیاز دارد؛ نه یک اقدام منفرد و کوتاه‌مدت.
کپنهاگ؛ مقابله با آلودگی هوا از مسیر انرژی پاک و حمل‌ونقل پایدار
کپنهاگ، پایتخت دانمارک اگرچه در مقایسه با کلان‌شهرهایی همچون پکن یا دهلی با بحران‌های شدید و گسترده آلودگی هوا روبه‌رو نیست، اما در فصل‌های سرد سال همچنان تحت‌تأثیر عواملی همچون افزایش مصرف انرژی برای گرمایش، انتشار آلاینده‌های ناشی از تردد خودروها، احتراق چوب در منازل و شرایط جوی کم‌باد قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، آلودگی ناشی از ذرات معلق ریز، اکسیدهای نیتروژن و ذرات فوق‌ریز می‌تواند در بعضی نقاط پرتردد شهر افزایش پیدا کند. تجربه کپنهاگ بر این اصل استوار است که به‌جای تکیه بر اقدامات اضطراری کوتاه‌مدت، باید منابع اصلی آلودگی از طریق اصلاح ساختار انرژی، توسعه حمل‌ونقل پاک و کاهش وابستگی به خودروهای شخصی کنترل شوند.
یکی از مهم‌ترین پایه‌های سیاست کپنهاگ برای کاهش آلودگی هوا، توسعه و گسترش شبکه گرمایش منطقه‌ای است. بخش بزرگی از ساختمان‌های کپنهاگ و منطقه پیرامونی آن به این شبکه متصل هستند و گرمای مورد نیاز خانه‌ها، ساختمان‌های اداری، مراکز تجاری و برخی تأسیسات عمومی از مراکز تولید حرارت و نیروگاه‌های متمرکز تأمین می‌شود. در این الگو به‌جای آنکه هر ساختمان از بخاری یا دیگ گرمایشی مستقل استفاده کند، آب در مراکز تولید حرارت گرم می‌شود و از طریق شبکه‌ای از لوله‌های عایق‌کاری‌شده به ساختمان‌ها انتقال پیدا می‌کند، سپس گرما از طریق مبدل‌های حرارتی وارد سامانه گرمایش داخلی ساختمان می‌شود و آب سردشده نیز برای گرم‌شدن دوباره به شبکه بازمی‌گردد.
شبکه گرمایش کپنهاگ تنها به یک منبع انرژی وابسته نیست و از ترکیبی از منابع برای تولید حرارت استفاده می‌کند. نیروگاه‌های تولید هم‌زمان برق و حرارت، انرژی حاصل از سوزاندن بخشی از پسماندهای شهری، زیست‌توده، گرمای مازاد فعالیت‌های صنعتی و پمپ‌های حرارتی بزرگ در این ساختار به کار گرفته می‌شوند. تولید هم‌زمان برق و حرارت موجب می‌شود گرمایی که در نیروگاه‌های معمولی به‌عنوان محصول جانبی هدر می‌رود، بازیابی و وارد شبکه گرمایش شود. استفاده از گرمای حاصل از پردازش پسماند و فعالیت‌های صنعتی نیز نیاز به مصرف سوخت اضافی را کاهش می‌دهد.
این شبکه با مخازن ذخیره حرارتی تکمیل شده است. آب گرم در زمان‌هایی که تولید انرژی بالا یا تقاضای گرمایش پایین است ذخیره می‌شود و در ساعات اوج مصرف به شبکه بازمی‌گردد. چنین قابلیتی به تنظیم بهتر عرضه و تقاضا، کاهش فشار بر نیروگاه‌ها و افزایش امکان استفاده از منابع تجدیدپذیر همچون انرژی باد کمک می‌کند. شبکه گرمایش منطقه‌ای کپنهاگ هنوز کاملاً بدون انتشار کربن نیست و بخشی از انرژی آن از زیست‌توده یا دیگر منابع احتراقی تأمین می‌شود. گذار تدریجی به پمپ‌های حرارتی، انرژی‌های تجدیدپذیر و بازیابی گرمای کم‌کربن همچنان در دستور کار قرار دارد.
از سوی دیگر، سیاست‌های ملی و شهری بر نوسازی بخاری‌های قدیمی، رعایت استانداردهای فنی و کاهش استفاده از وسایل گرمایشی چوب‌سوز در مناطقی که به شبکه گرمایش یا گاز دسترسی دارند، تأکید می‌کند. سوزاندن چوب در وسایل غیراستاندارد می‌تواند مقادیر قابل‌توجهی پی‌ام۲.۵، کربن و ترکیبات آلی منتشر کند. به همین دلیل، بهبود عایق‌بندی ساختمان‌ها، کاهش مصرف انرژی و جایگزینی منابع گرمایشی پاک‌تر، در کنار کنترل بخاری‌های چوبی دنبال می‌شود.
این شهر برای کاهش سهم خودروهای آلاینده، شبکه گسترده‌ای از مسیرهای دوچرخه، پیاده‌راه‌ها و حمل‌ونقل عمومی ایجاد کرده است. مسیرهای دوچرخه در کپنهاگ فقط برای تفریح طراحی نشده‌اند، بلکه بخشی از شبکه جابه‌جایی روزمره شهروندان هستند و مراکز مسکونی، اداری، آموزشی و ایستگاه‌های حمل‌ونقل عمومی را به یکدیگر متصل می‌کنند.
از سال ۲۰۲۳ محدوده‌های کم‌انتشار در کپنهاگ و فردریکسبرگ برای کنترل خودروهای دیزلی قدیمی اجرا شده‌اند. در این مناطق، خودروهای دیزلی باید الزامات مشخصی همچون برخورداری از فیلتر ذرات معلق را رعایت کنند. هدف این مقررات حذف تدریجی خودروهای آلاینده از پرتراکم‌ترین بخش‌های شهری است. این سیاست به‌طور ویژه بر کاهش ذرات معلق و اکسیدهای نیتروژن ناشی از خودروهای دیزلی تمرکز دارد.
نتایج این رویکرد را باید در کاهش تدریجی انتشار ناشی از گرمایش و حمل‌ونقل، گسترش استفاده از دوچرخه و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر ارزیابی کرد. تجربه کپنهاگ نشان می‌دهد که مقابله با آلودگی هوای زمستانی، به اصلاح زیرساخت‌های گرمایشی، توسعه حمل‌ونقل فعال، کنترل خودروهای دیزلی و پایش مستمر کیفیت هوا نیاز دارد.
نظر شما