به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمانشاه، پشت عنوان «استادتمام» یا پروفسور و فهرست مقالات و دستاوردهای علمی الهام ارکان، فقط یک مسیر دانشگاهی نیست؛ داستان زنی است که هم‌زمان با پیش رفتن در علم، ازدواج کرده، مادر شده و یاد گرفته مسئولیت‌های مختلف زندگی را کنار هم پیش ببرد.
الهام ارکان، شیمی‌دان و استادتمام گروه نانوفناوری پزشکی، عضو هیئت علمی دانشکده داروسازی و مدیر امور بین‌الملل دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، نخبه و دانشمندی که یکی از همین مسیرها را طی کرده است؛ مسیری که از شیمی شروع شد، به نانوفناوری پزشکی رسید و در کنار آن، زندگی مشترک و مادری دو فرزند به نام‌های مسیحا و مه‌سیما نیز ادامه پیدا کرد.
در گفت‌وگو با او از انتخاب مسیر علمی، سخت‌ترین تجربه‌های پژوهشی، قرار گرفتن در جمع ۲ درصد دانشمندان برتر جهان و مهم‌تر از همه، از این پرسیدیم که یک زن چگونه می‌تواند میان علم، ازدواج و مادری تعادل ایجاد کند.
از شیمی تا نانوفناوری؛ انتخابی که مسیر را عوض کرد
ایمنا: چه شد که از شیمی به نانوفناوری پزشکی رسیدید؟
ارکان: من کارشناسی شیمی و کارشناسی ارشد شیمی تجزیه داشتم و حتی می‌توانستم از طریق استعداد درخشان وارد دکتری شیمی شوم، اما تصمیم گرفتم مسیر سخت‌تری را انتخاب کنم. در آزمون دکتری نانوفناوری پزشکی وزارت بهداشت شرکت کردم و رتبه دوم کشور را به‌دست آوردم. آن سال فقط هفت نفر در کشور پذیرفته شدند و همین انتخاب، مسیر زندگی علمی من را تغییر داد.
پس از آن در دانشگاه علوم پزشکی تهران ادامه تحصیل دادم و وارد حوزه‌هایی همچون سنسورهای پزشکی، دارورسانی نانو و کاربردهای نانوفناوری در محصولات پزشکی، آرایشی و بهداشتی شدم.
پیش از ورود به دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه نیز در حوزه کنترل کیفیت فعالیت کرده بودم؛ از آزمایشگاه و خط تولید مواد شوینده تا کنترل کیفیت تولید اسیدسیتریک و نظارت بر واحدهای غذایی، آشامیدنی، آرایشی و بهداشتی.
۶ ماه برای یک راه‌حل، کنار یک کودک شیرخوار
ایمنا: سخت‌ترین چالش علمی برای شما در این مسیر چه بود؟
ارکان: در دوره دکتری باید آنتی‌بادی را به بستر یک سنسور متصل می‌کردیم، اما لینکر کار نمی‌کرد. حدود شش ماه درگیر این مسئله بودم. آن زمان مادر یک کودک خیلی کوچک و شیرخوار هم بودم.
مقاله‌های زیادی خواندم و با استادان مشورت کردم تا بالاخره متوجه شدم اضافه کردن دو قطره با فاصله ۵ دقیقه می‌تواند مشکل را حل کند. همان تغییر کوچک موجب شد پیوند کووالانسی شکل بگیرد. این تجربه به من یاد داد بسیاری از مشکلات علمی با مطالعه، جست‌وجو و مشورت حل می‌شود، حتی اگر در ابتدا راه‌حل خیلی دور به نظر برسد.
پژوهشی که در روزهای کرونا از آزمایشگاه بیرون آمد
ایمنا: یکی از کارهای شاخص شما در دوران شیوع کرونا تولید شد، توضیح می‌دهید؟
ارکان: بله؛ در زمان شیوع کرونا در دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه روی تولید ماسک‌های نانوفناورانه کار کردیم. اندازه منافذ پارچه باید به کمتر از ۱۰۰ نانومتر می‌رسید و بعد از اصلاح ساختار، توانستیم به تولید ماسک‌های N۹۵ و N۹۹ برسیم و تأییدیه مربوط را دریافت کنیم. برای من ارزش پژوهش زمانی بیشتر می‌شود که از آزمایشگاه بیرون بیاید و به چیزی تبدیل شود که مردم به‌واقع از آن استفاده کنند.
الهام ارکان در سال‌های فعالیت پژوهشی خود همچنین روی ساخت الکترودهای گزینش‌پذیر برای اندازه‌گیری داروهایی همچون گاباپنتین و کتوکونازول، طراحی سنسورهای الکتروشیمیایی برای داروهایی همچون سلکوکسیب، لوتیراستام و آملودیپین و ساخت ایمونوسنسورهای اصلاح‌شده با نانوساختارها کار کرده است.
نخبه بودن فقط ۲ درصد شدن نیست
ایمنا: قرار گرفتن در فهرست ۲ درصد دانشمندان برتر جهان در سال ۲۰۲۴ چه معنایی برای شما داشت؟
ارکان: این موضوع بر اساس شاخص‌های علمی و استناد به مقالات پژوهشگران انجام می‌شود و مقالات و فعالیت‌های پژوهشی من نیز در این ارزیابی مورد توجه قرار گرفت.
اما برای من نخبه بودن فقط این نیست که آدم در جمع ۲ درصد دانشمندان قرار بگیرد. اگر یک نفر در علم موفق باشد، اما در بخش‌های دیگر زندگی‌اش نتواند مسئولیتش را انجام دهد، به‌نظرم هنوز بخشی از مسیر را طی نکرده است.
وقتی زن بودن یعنی چند مسئولیت هم‌زمان
ایمنا: زن بودن، مادری و همسر بودن در مسیر علمی شما تاثیری داشته است؟
ارکان: وقتی شما یک زن هستید، مسئولیت‌های شما هم بیشتر می‌شود به‌ویژه اگر متأهل و مادر باشد. من دو فرزند دارم، مسیحا و مه‌سیما و معتقدم باید همه ابعاد زندگی را با هم دید.ترجیح می‌دهم آدم در چند جنبه زندگی خوب باشد، حتی اگر در یک بخش عالی نباشد، اما هیچ بخش مهمی از زندگی‌اش را رها نکند. برای من رشد شخصیتی، سلامت جسم و روان، معنویت، خانواده و علم همه مهم هستند.
ازدواج؛ مانع پیشرفت یا همراه آن؟
ایمنا: خیلی از زنان جوان میان ازدواج و پیشرفت علمی احساس تعارض می‌کنند. تجربه شما چیست؟
ارکان: به نظرم انتخاب آگاهانه همسر خیلی مهم است. اگر ازدواج آگاهانه باشد و همسر مناسبی انتخاب شود، خانواده می‌تواند به رشد انسان کمک کند، نه اینکه مانع آن باشد.
من بخش قابل توجهی از موفقیت خودم را مدیون حمایت همسرم می‌دانم. در مسیر تحصیل، پژوهش و فعالیت‌های فناورانه همراه من بوده و هر زمان مسئولیت‌ها بیشتر شده، کنارم بوده است. واقع خودم را مدیون این همراهی می‌دانم.
هیچ‌وقت خانواده را در مقابل علم ندیدم. به نظرم این دو می‌توانند کنار هم باشند، البته به شرط اینکه آدم مسئولیت‌هایش را بشناسد و برای زندگی‌اش برنامه داشته باشد.
مادری انگیزه را بیشتر کرد
ایمنا: مادر بودن چه تغییری در نگاه شما به زندگی و کار ایجاد کرد؟
ارکان: مادر بودن بزرگ‌ترین موهبتی است که خداوند می‌تواند نصیب یک نفر کند. داشتن فرزند موجب شده است انگیزه بیشتری برای کار کردن، مراقبت از سلامت خودم و فعال بودن داشته باشم. وقتی مسئولیت یک انسان دیگر را بر عهده دارید، انگیزه و امیدتان هم بیشتر می‌شود.
از طرف دیگر، بچه‌ها بیشتر از حرف، رفتار پدر و مادرشان را یاد می‌گیرند. اگر فرزند ببیند پدر و مادرش فعال، منظم، اهل مطالعه و یادگیری هستند، همان رفتار را یاد می‌گیرد. نمی‌توانیم از بچه انتظار مطالعه داشته باشیم، وقتی خودمان اهل مطالعه نیستیم.
بیشتر از آزادی به آگاهی نیاز داریم
ایمنا: اگر بخواهید مهم‌ترین حرفتان را به دختران ایران زمین برسانید؛ آنهایی که هم خانواده می‌خواهند و هم پیشرفت علمی، چه می‌گویید؟
ارکان: معتقدم ما بیشتر از آنکه به آزادی احتیاج داشته باشیم، به آگاهی احتیاج داریم. زن باید خودش را بشناسد، برای سلامت جسم و روانش اهمیت قائل باشد، رشد کند و انتخاب‌های آگاهانه داشته باشد. یک مادر آگاه می‌تواند خانواده و فرزندان آگاه‌تری تربیت کند.
به نظرم یک زن نباید برای اینکه در علم و کار موفق شود، خانواده را کنار بگذارد، همان‌طور که نباید به خاطر خانواده، استعداد و توانایی‌های خودش را فراموش کند. مهم این است که انتخاب‌هایش آگاهانه باشد و برای هر نقشی که پذیرفته، مسئولیت‌پذیر باشد.
تعادل میان مادری و فعالیت علمی؛ همه ابعاد زندگی مهم‌اند
ایمنا: چگونه بین مادر بودن و فعالیت‌های علمی و دانشگاهی تعادل ایجاد می‌کنید؟
ارکان: زندگی را می‌توان دارای هفت بُعد دانست و اگر کسی بخواهد احساس خوشبختی و رضایت درونی داشته باشد، باید میان این ابعاد تعادل ایجاد کند. مادری و استادی دانشگاه هر دو وظیفه هستند، اما کنار آن‌ها رشد شخصیت، معنویت، سلامت و عشق هم باید در زندگی وجود داشته باشد. اگر تمام تمرکز انسان فقط روی یک بعد باشد، رضایت واقعی شکل نمی‌گیرد.
ایمنا: آیا تا به حال شده است بین یک فرصت کاری و مسئولیت خانوادگی مجبور به انتخاب شوید؟
ارکان: اگر شرایطی پیش بیاید که مجبور باشم بین خانواده و مسئولیت علمی انتخاب کنم، فرزندانم برای من اولویت دارند و قبل از کار قرار می‌گیرند؛ چون فرزندان، سرمایه‌های معنوی هر خانواده هستند.
من معتقدم انسان ابتدا باید به خودش، رشد شخصیتی، سلامت و آگاهی‌اش توجه کند، بعد خانواده و مسئولیت‌های همسری و مادری و در مرحله بعد کار. البته این به معنای کم‌اهمیت بودن کار نیست، بلکه باید جایگاه هر بخش از زندگی را بشناسیم و اجازه ندهیم یک بخش، همه زندگی را بگیرد.
کرمانشاه؛ بستری برای تبدیل ایده به محصول
ایمنا: کرمانشاه تا چه اندازه برای رشد پژوهشگران و تبدیل ایده‌های علمی به محصول ظرفیت دارد؟
ارکان: دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، مراکز رشد و پارک علم و فناوری از پژوهشگران حمایت می‌کنند و اگر طرح یا ایده‌ای قابلیت تبدیل شدن به فناوری و محصول داشته باشد، بستر لازم برای این مسیر فراهم است.
خودم تجربه موفق این حمایت‌ها را دارم. در دوران شیوع کرونا، برای راه‌اندازی پروژه تولید ماسک، دانشگاه فضا را در اختیار ما قرار داد و حمایت‌های مرکز رشد کمک کرد این طرح به مرحله اجرا برسد. در شرکت دانش‌بنیانی که ثبت کرده‌ایم نیز حمایت‌های بنیاد نخبگان، مراکز رشد و پارک علم و فناوری کرمانشاه را تجربه کرده‌ایم.به نظرم اگر پژوهشگر ایده مناسبی داشته باشد و خودش هم پیگیر باشد، این مجموعه‌ها می‌توانند در مسیر تبدیل ایده به محصول حمایت خوبی ارائه دهند.
بنیاد نخبگان و مسیری که باید تا محصول ادامه پیدا کند
ایمنا: حمایت بنیاد نخبگان از نخبگان کرمانشاهی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ارکان: تجربه‌ای که من داشته‌ام، بنیاد نخبگان در کنار مراکز رشد و پارک علم و فناوری، بستر حمایت از پژوهشگران و حرکت ایده به سمت محصول را فراهم کرده است. در پروژه‌هایی که خودمان دنبال کرده‌ایم، این حمایت‌ها در کنار حمایت دانشگاه و مرکز رشد مؤثر بوده است.البته به نظرم خود پژوهشگر هم باید پیگیر باشد؛ صرف داشتن ایده کافی نیست و باید برای تبدیل آن به محصول و نتیجه عملی، مسیر را ادامه داد.
خطاب به دخترانی که هم خانواده می‌خواهند و هم پیشرفت
ایمنا: اگر بخواهید به دانشجویان و جوانان یک توصیه داشته باشید، آن توصیه چیست؟
ارکان: همیشه به دانشجوها می‌گویم اگر می‌خواهید انسان موفق، شاد و خوشبختی باشید و رضایت درونی داشته باشید، به همه ابعاد زندگی توجه کنید. برای آگاهی و رشد شخصیت وقت بگذارید، کتاب بخوانید، از تجربه و آموزش استادان استفاده کنید و پادکست‌های مفید را در برنامه روزانه‌تان قرار دهید.
در کنار شغل و خانواده، برای سلامت، آینده مالی، رشد فکری و معنویت هم هدف داشته باشید.نباید تمام تمرکز انسان فقط روی شغل یا فقط روی خانواده یا فقط روی سلامت باشد. وقتی همه این ابعاد در کنار هم دیده شوند، انسان می‌تواند به رضایت درونی برسد.
و اما این بانوی موفق کرمانشاهی هنوز خودش را در مسیر یادگیری و رشد می‌بیند؛ مسیری که در آن نه مادری را مانع علم دیده و نه علم را دلیلی برای فاصله گرفتن از خانواده.
او در بخشی از صحبت‌هایش تکید می‌کند: «نخبه بودن این نیست که آدم فقط در جمع دو درصد پژوهشگران برتر باشد.» برای او، موفقیت زمانی کامل‌تر می‌شود که در کنار جایگاه علمی، بتواند همسر باشد، مادر باشد، برای فرزندانش الگو بماند و برای رشد شخصی و سلامت خودش هم وقت بگذارد.
شاید جمع کردن همه این نقش‌ها همیشه آسان نباشد؛ خودش هم از شش ماه تلاش برای حل یک مسئله علمی در روزهایی گفته است که مادر یک کودک شیرده بوده است. اما تجربه او نشان می‌دهد که در تعریف خودش از زندگی، قرار نیست علم، خانواده را کنار بزند یا مادری، پایان مسیر علمی باشد.
برای الهام ارکان، علم و مادری رقیب یکدیگر نیستند؛ دو بخش از زندگی زنی هستند که می‌خواهد در کنار پیشرفت خودش، برای خانواده و جامعه نیز اثرگذار باشد.
نظر شما