به گزارش خبرگزاری ایمنا، با فرارسیدن فصل‌های سرد سال، بیماری‌های تنفسی بار دیگر به یکی از موضوعات پرتکرار در میان خانواده‌ها تبدیل می‌شوند؛ بیماری‌هایی که از یک سرماخوردگی ساده تا عفونت‌های شدیدتر می‌توانند طیف متفاوتی از علائم را ایجاد کنند. در این میان، کودکان به‌دلیل حضور در محیط‌های جمعی مانند مهدکودک و مدرسه، بیش از بسیاری از گروه‌های سنی در معرض تماس با عوامل بیماری‌زا قرار دارند و همین مسئله گاهی نگرانی والدین را درباره سلامت فرزندانشان افزایش می‌دهد.
تکرار بیماری‌های تنفسی در کودکان به‌ویژه در سال‌های نخست حضور در محیط‌های آموزشی، همواره به معنای وجود یک مشکل جدی یا ضعف سیستم ایمنی نیست، با این حال، تشخیص مرز میان روند طبیعی بیماری و شرایطی که نیازمند بررسی پزشکی است، اهمیت زیادی دارد. شناخت علائم هشدار، توجه به طول مدت بیماری و پرهیز از خوددرمانی می‌تواند نقش مهمی در مدیریت درست بیماری‌های شایع این فصل داشته باشد.
از سوی دیگر، هم‌زمانی گردش ویروس‌های مختلف، ضرورت توجه بیشتر به راه‌های انتقال بیماری و رعایت اصول ساده پیشگیری را برجسته می‌کند. آگاهی خانواده‌ها درباره زمان مناسب بازگشت کودک به مدرسه، اهمیت واکسیناسیون در گروه‌های پرخطر و شیوه برخورد با علائم طولانی‌مدت می‌تواند از گسترش بیماری و بروز عوارض قابل پیشگیری جلوگیری کند.
در کنار عفونت‌های ویروسی، برخی علائم مشابه ممکن است منشأ دیگری داشته باشند و با مشکلاتی همچون آلرژی‌های تنفسی یا عوارض پس از عفونت اشتباه گرفته شوند، از همین‌رو، توجه به تفاوت میان یک بیماری ویروسی معمول و علائمی که نیازمند ارزیابی تخصصی هستند، برای خانواده‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند از مصرف غیرضروری داروها به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها جلوگیری کند.
در ارتباط با شیوع بیماری‌های ویروسی و تنفسی در فصل سرد، الگوی سرماخوردگی‌های مکرر در کودکان، آنفلوانزا، واکسیناسیون، راه‌های پیشگیری، حضور کودکان بیمار در مدرسه و همچنین تفاوت علائم بیماری‌های ویروسی با آلرژی و سینوزیت، با محسن رئیسی، فوق تخصص بیماری‌های ریه کودکان گفت‌وگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
ایمنا: با آغاز فصل سرما، میزان شیوع عفونت‌های ویروسی تنفسی در کودکان چگونه تغییر می‌کند و سرماخوردگی‌های مکرر به‌ویژه در سال‌های ابتدایی ورود به مدرسه، تا چه اندازه طبیعی است؟
با شروع فصل سرما، طغیان‌ها و اپیدمی‌های ویروسی آغاز می‌شود و حدود ۲۰۰ نوع ویروس تنفسی وجود دارد که هر کدام می‌توانند به شکلی کودکان را درگیر کنند، نسبت به بسیاری از این ویروس‌ها ایمنی دائمی ایجاد نمی‌شود و افراد ممکن است در طول زندگی خود چندین بار در معرض آن‌ها قرار بگیرند، بنابراین سرماخوردگی‌های مکرر در کودکان، به‌ویژه در سال‌های ابتدایی ورود به مدرسه، موضوعی شایع است و در بیشتر موارد جای نگرانی خاصی ندارد.
کودکانی که تازه وارد محیط مدرسه می‌شوند، در یکی دو سال نخست نسبت به سایر افراد جامعه بیشتر دچار عفونت‌های ویروسی می‌شوند، اما به‌تدریج با افزایش سن، تعداد این عفونت‌ها کاهش پیدا می‌کند و در بزرگسالی فرد یک تا دو بار در سال به سرماخوردگی مبتلا می‌شود و سرماخوردگی‌های مکرر در کودکان بسیار شایع است.
تعداد ویروس‌های تنفسی بسیار زیاد است و کودکان به‌ویژه پس از ورود به مدرسه، بیشتر در معرض آن‌ها قرار می‌گیرند. حتی ممکن است کودکی در فصل سرد سال چندین بار به سرماخوردگی مبتلا شود و در مجموع تعداد دفعات ابتلا به حدود چندین بار در سال برسد. اگر هر بار کودک تب کند، آبریزش بینی و سرفه داشته باشد، تب پس از چند روز برطرف شود و سرفه نیز به‌تدریج کاهش پیدا کند، سپس کودک یک یا دو هفته بدون علامت باشد و دوباره به ویروس دیگری مبتلا شود، این الگو طبیعی است و به‌تنهایی نشانه ضعف سیستم ایمنی نیست.
درباره سرماخوردگی‌های مکرر باید یک تصور اشتباه را اصلاح کنیم. این مسئله همیشه به‌معنای ضعیف بودن سیستم ایمنی کودک نیست. شرایط محیطی همچون آلودگی هوا، ترافیک، تماس‌های نزدیک و حضور کودکان در محیط‌های جمعی می‌تواند انتقال ویروس‌ها را افزایش دهد. از طرف دیگر، امروزه خانواده‌ها نسبت به بیماری کودکان حساسیت بیشتری دارند و در خانواده‌هایی که تعداد فرزندان کمتر است، ابتلای مکرر یک کودک می‌تواند نگرانی بیشتری ایجاد کند، اما برای اینکه کودک سرما نخورد، داروی اثبات‌شده‌ای با عنوان تقویت‌کننده سیستم ایمنی وجود ندارد.
برخی داروها و مکمل‌ها همچون فراورده‌های زینک، اسپری‌های مختلف بینی و ویتامین C با عنوان تقویت سیستم ایمنی توصیه می‌شوند، اما برای پیشگیری از سرماخوردگی یا تغییر اساسی در شروع، سیر و پایان بیماری، اثربخشی قطعی و اثبات‌شده‌ای ندارند، بنابراین نباید انتظار داشته باشیم مصرف چنین موادی مانع ابتلای کودک به ویروس‌های تنفسی شود. اصول اصلی پیشگیری همچنان رعایت بهداشت دست‌ها، شست‌وشوی مکرر دست‌ها و پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماری‌های ویروسی است.
ایمنا: با توجه به گردش بالای ویروس آنفلوانزا، این بیماری چه علائمی دارد، کدام گروه‌های سنی و بیماران بیشتر در معرض عوارض شدید هستند و چه تفاوت‌هایی میان آنفلوانزا و سرماخوردگی معمولی وجود دارد؟
آنفلوانزا با تب بالا، بی‌حالی قابل توجه، درد شدید عضلانی و بدن‌درد همراه است و ممکن است سرفه، عطسه و آبریزش بینی نیز وجود داشته باشد و اگر کودکی با تب بالا و درد عضلانی شدید مراجعه کند، با توجه به گردش بالای ویروس آنفلوانزا، این بیماری یکی از تشخیص‌های مهم و اولیه خواهد بود. آنفلوانزا محدودیت سنی خاصی ندارد و حتی شیرخواران و نوزادان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند، اما هرچه سن کمتر باشد، خطر بیماری شدید بیشتر است.
بیشترین خطر در کودکان شش ماه تا شش سال دیده می‌شود. سالمندان بالای ۶۵ سال و افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای یا نقص سیستم ایمنی دارند، از جمله مبتلایان به بیماری‌های مزمن همچون دیابت، بیماری‌های ریوی و آسم، نیز در معرض خطر بیشتری قرار دارند، البته افراد سالم هم ممکن است به آنفلوانزا مبتلا شوند، اما احتمال عوارض شدید در آن‌ها کمتر است.
در مورد تفاوت سرماخوردگی و آنفلوانزا ، در آنفلوانزا تب بالاتر، بی‌حالی شدیدتر، سرفه خشک و بدن‌درد و دردهای عضلانی بیشتر دیده می‌شود. در سرماخوردگی تب خفیف‌تر است و هرچه سن بالاتر می‌رود ممکن است تب حتی کمتر باشد. بیشتر علائم سرماخوردگی به شکل آبریزش بینی و سرفه بروز می‌کند و بدن‌درد شدید وجود ندارد، البته این تفاوت‌ها قطعی نیستند و گاهی آنفلوانزا ی خفیف نیز می‌تواند شبیه سایر ویروس‌های تنفسی باشد و تشخیص دقیق بر اساس شرایط بیمار و معاینه پزشکی انجام می‌شود.
گاهی ممکن است یک فرد بزرگسال با یک ویروس روبه‌رو شده باشد و نسبت به آن ایمنی پیدا کرده باشد. در چنین شرایطی ممکن است ویروس جدید وارد بدن او شود، اما علائم قابل توجهی ایجاد نکند و فرد، بدون اینکه بیمار به نظر برسد، نقش ناقل را ایفا کند. در محیط‌های بسته خانوادگی که تماس‌ها نزدیک است، این ویروس می‌تواند به کودکان کوچک‌تر منتقل شود؛ به‌خصوص کودکانی که با آن ویروس روبه‌رو نشده‌اند و ایمنی لازم را ندارند.
ایمنا: در درمان عفونت‌های ویروسی تنفسی به‌ویژه آنفلوانزا چه اقداماتی باید انجام شود و چرا ۴۸ ساعت نخست ابتلا به آنفلوانزا اهمیت ویژه‌ای دارد؟
بسیاری از ویروس‌های تنفسی درمان اختصاصی ندارند و درمان آن‌ها بیشتر حمایتی و نگهدارنده است. در چنین مواردی کودک باید استراحت کافی داشته باشد، مایعات مصرف کند و در صورت نیاز برای کنترل تب از داروهای مناسب استفاده شود تا دوره بیماری طی شود. در بیشتر موارد، سیر سرماخوردگی معمولی حدود یک هفته است و بیماری به‌تدریج برطرف می‌شود. اما آنفلوانزا از معدود بیماری‌های ویروسی تنفسی است که داروی اختصاصی شناخته‌شده دارد. اگر تشخیص پزشک آنفلوانزا باشد و کودک در ۴۸ ساعت نخست بیماری مراجعه کند، می‌توان برای او داروی ضدویروس تجویز کرد.
برای کودکان بالای شش ماه امکان استفاده از داروی ضدآنفلوانزا وجود دارد و شروع درمان در این بازه زمانی می‌تواند شدت بیماری و احتمال بروز عوارضی مانند عفونت ریه، عفونت گوش و سینوزیت را به میزان قابل توجهی کاهش دهد، بنابراین در موارد مشکوک به آنفلوانزا، ۴۸ ساعت نخست بیماری اهمیت زیادی دارد.
در سرماخوردگی معمولی انتظار داریم علائم اصلی طی حدود یک هفته کاهش پیدا کنند. تب سه تا چهار روز بیشتر طول نمی‌کشد و سرفه نیز باید به‌تدریج کاهش یابد. شدت سرفه در یکی دو روز نخست بیشتر است و بعد کمتر می‌شود، اما اگر سرفه طولانی شود، شدت زیادی داشته باشد، خواب یا فعالیت کودک را مختل کند، یا آبریزش بینی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، دیگر نمی‌توان همه این علائم را فقط به سرماخوردگی معمولی نسبت داد و لازم است کودک از نظر علل دیگری همچون آلرژی تنفسی بررسی شود.
برخی کودکان زمینه آلرژیک دارند و ممکن است یک عفونت ویروسی موجب تشدید علائم آلرژی آن‌ها شود. در این کودکان، سرفه ممکن است شدید باشد، هنگام خواب مشکل ایجاد کند یا فعالیت روزمره آن‌ها را مختل کند و بیش از یک تا دو هفته ادامه داشته باشد. سرفه‌های طولانی‌مدت، تب چندروزه که قطع نمی‌شود، آبریزش مداوم بینی یا ترشحات چرکی طولانی‌مدت نیز نیازمند بررسی پزشکی هستند، زیرا ممکن است آلرژی یا عارضه‌ای همچون سینوزیت مطرح باشد.
ایمنا: حضور کودک بیمار در مدرسه چه نقشی در انتقال ویروس‌ها دارد و خانواده‌ها برای پیشگیری از گسترش بیماری‌های تنفسی در محیط‌های جمعی چه نکاتی را باید رعایت کنند؟
در مورد حضور کودکان مبتلا به بیماری‌های ویروسی در مدرسه نیز باید توجه داشت که چون برای بسیاری از ویروس‌های تنفسی درمان اختصاصی نداریم، پیشگیری اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند. بهتر است کودکی که دچار علائم بیماری ویروسی شده است، تا زمانی که علائم فعال دارد در مدرسه حاضر نشود. محیط مدرسه بسته است و تماس کودکان با یکدیگر زیاد است و از طرفی کودکان همچون بزرگسالان به‌طور منظم و دقیق بهداشت دست‌ها را رعایت نمی‌کنند، بنابراین امکان انتقال ویروس بسیار بالاست.
از شروع علائم ویروسی، حدود پنج تا هفت روز امکان انتقال وجود دارد، هرچند دو سه روز نخست که علائم شدیدتر است، میزان سرایت نیز بیشتر است. با کاهش سرفه و آبریزش، احتمال انتقال نیز به‌تدریج کمتر می‌شود. ممکن است غیبت یک کودک برای چند روز موجب عقب افتادن او از درس شود، اما حضور کودک بیمار می‌تواند موجب ابتلای تعداد زیادی از دانش‌آموزان دیگر شود و در نهایت مشکل بزرگ‌تری ایجاد کند.
اصول اصلی پیشگیری همچنان رعایت بهداشت دست‌ها، شست‌وشوی مکرر دست‌ها و پرهیز از تماس نزدیک با افراد مبتلا به بیماری‌های ویروسی است.
ایمنا: واکسن آنفلوانزا برای چه گروه‌هایی اهمیت بیشتری دارد و چه محدودیت‌ها و عوارضی دارد؟
واکسن آنفلوانزا برای همه افراد در همه سنین از نظر علمی الزام ندارد، اما گروه‌های پرخطر بیشتر از واکسیناسیون سود می‌برند. کودکان شش ماه تا شش سال، افراد بالای ۶۵ سال و افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند، از گروه‌هایی هستند که واکسیناسیون برای آن‌ها بیشتر توصیه می‌شود، همچنین اگر خانواده‌ای کودک شش ماه تا شش سال دارد یا کودک در مهدکودک حضور پیدا می‌کند و احتمال انتقال ویروس به سایر اعضای خانواده وجود دارد، واکسیناسیون می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. در سایر افراد الزام علمی وجود ندارد، هرچند ممنوعیتی نیز برای افراد واجد شرایط وجود ندارد.
واکسن آنفلوانزا واکسن زنده نیست و عوارض شدید در آن شایع نیست، هرچند هیچ واکسنی به طور کامل بدون عارضه نیست. ممکن است پس از تزریق، علائم خفیفی مانند تب ایجاد شود، اما انتظار نداریم واکسن باعث ایجاد علائم شدید بیماری آنفلوانزا شود. نکته مهم این است که واکسن آنفلوانزا ، واکسن سرماخوردگی نیست. سرماخوردگی توسط تعداد بسیار زیادی ویروس ایجاد می‌شود و واکسن آنفلوانزا تنها برای پیشگیری از آنفلوانزا طراحی شده است.
حتی پس از تزریق واکسن نیز ممکن است فرد به ویروس‌های مختلف سرماخوردگی مبتلا شود و حتی ممکن است به آنفلوانزا نیز مبتلا شود، اما هدف اصلی واکسیناسیون کاهش احتمال ابتلا به شکل شدید بیماری و کاهش عوارض جدی و مرگ‌ومیر ناشی از آنفلوانزاست، بنابراین نباید انتظار داشته باشیم فرد پس از واکسیناسیون در تمام پاییز و زمستان دیگر هیچ بیماری تنفسی نگیرد.
ایمنا: درباره واکسیناسیون کودکان، به‌ویژه کودکان خردسال و کودکانی که دچار خروسک یا بیماری‌های تنفسی مکرر می‌شوند، چه نکاتی باید مورد توجه قرار گیرد و در فصل سرد پیک‌های آنفلوانزا چگونه شکل می‌گیرند؟
درباره کودکی که هر بار با سرماخوردگی دچار خروسک می‌شود، باید گفت که که کودکان بیش از یک یا دو بار در طول زندگی دچار خروسک نمی‌شوند. اگر کودک با هر بار سرماخوردگی دچار خروسک می‌شود، احتمال وجود زمینه آلرژی تنفسی مطرح است و باید از این نظر بررسی شود. این کودکان نیز بهتر است واکسیناسیون آنفلوانزا را جدی بگیرند، زیرا در صورت ابتلا به آنفلوانزا ممکن است بیماری شدیدتری داشته باشند و حتی نیاز به بستری پیدا کنند.
کودکان دوساله نیز محدودیتی برای دریافت واکسن آنفلوانزا ندارند؛ همان‌طور که گفته شد، واکسیناسیون از شش ماهگی امکان‌پذیر است. اگر کودک در سال نخست واکسیناسیون قرار داشته باشد، ممکن است بر اساس نوع واکسن و سابقه واکسیناسیون، نیاز به دو نوبت تزریق داشته باشد که نوبت دوم یک ماه بعد انجام می‌شود و واکسن‌ها در مراکز درمانی و از طریق داروخانه‌ها در دسترس هستند.
در طول فصل سرد دو پیک آنفلوانزا مشاهده می‌شود. پیک نخست در ابتدای پاییز شکل می‌گیرد و ممکن است یک تا چند ماه ادامه داشته باشد، سپس شدت بیماری کاهش پیدا می‌کند و در اواخر زمستان، حدود بهمن و اسفند، ممکن است پیک دوم ایجاد شود.
شدت علائم در پیک دوم کمتر و دوره بیماری کوتاه‌تر است و افرادی که برای پیک دوم نگرانی دارند نیز می‌توانند با نظر پزشک و بر اساس شرایط خود، موضوع واکسیناسیون را برای پیشگیری مورد توجه قرار دهند.
ایمنا: اگر علائم تنفسی کودک طولانی شود یا به شکل آبریزش مزمن بینی، سرفه، ترشحات پشت حلق و سردرد ادامه پیدا کند، چه زمانی باید به آلرژی یا سینوزیت شک کرد و چه اقداماتی برای کنترل این علائم و پیشگیری از آن‌ها اهمیت دارد؟
در مورد ترشحات مزمن بینی، یکی از علل شایع، آلرژی بینی است. اگر کودک یا فردی به‌طور مزمن دچار آبریزش و ترشحات بینی است، باید از نظر آلرژی بررسی شود، همچنین لازم است عوامل تحریک‌کننده محیطی همچون وجود حیوان خانگی، دود سیگار و قلیان، دود اسفند، نگهداری پرندگان و سایر مواد حساسیت‌زا در محیط زندگی شناسایی و تا حد امکان حذف شوند. در صورت نیاز، درمان شامل اسپری‌های بینی ضدآلرژی و داروهای ضدحساسیت خواهد بود و بهتر است بیمار توسط پزشک یا متخصص آلرژی معاینه شود.
شست‌وشوی مکرر بینی یکی از اقدامات مؤثر و ساده در کنترل علائم آلرژی بینی و مشکلات مرتبط با سینوس‌هاست. استفاده از سرم شست‌وشو می‌تواند ترشحات را رقیق و علائم را کاهش دهد و انجام آن دو تا سه بار در روز توصیه می‌شود. برای کودکانی که با شست‌وشوی بینی همکاری نمی‌کنند، می‌توان از اسپری‌های حاوی سرم شست‌وشو استفاده کرد.
در کودکان کوچک‌تر نیز با روش مناسب و آموزش‌دیده می‌توان از سرم شست‌وشو برای شست‌وشوی بینی استفاده کرد. هدف این است که ترشحات و عوامل تحریک‌کننده از مخاط بینی و مجاری تنفسی پاک شوند و علائم آلرژی کاهش پیدا کند.
آلرژی بیشتر زمینه ژنتیکی دارد، اما شدت و شکل بروز آن در اعضای یک خانواده می‌تواند متفاوت باشد. ممکن است یک فرد دچار آلرژی شدید تنفسی و حتی آسم شود، در حالی که فرد دیگری در همان خانواده تنها آبریزش بینی داشته باشد، بنابراین وجود سابقه خانوادگی می‌تواند در تشخیص زمینه آلرژیک اهمیت داشته باشد.
درباره کودکی که پس از یک بیماری ویروسی همچنان خلط پشت حلق، سردرد یا علائم طولانی دارد، احتمال عارضه‌ای همچون سینوزیت مطرح می‌شود و لازم است معاینه انجام شود. اگر در معاینه خلط پشت حلق و شواهد مناسب به نفع سینوزیت وجود داشته باشد، ممکن است درمان آنتی‌بیوتیکی لازم شود و نوع دارو باید بر اساس معاینه و تشخیص پزشک انتخاب شود، بنابراین در چنین مواردی بهتر است به‌جای خوددرمانی، کودک توسط پزشک بررسی شود.
در مقابل، اگر فردی در فصل بهار و پاییز دچار آبریزش بینی و گلودرد می‌شود و در زمستان نیز علائم مکرر تنفسی دارد، ابتدا باید مشخص شود که آیا آلرژی دارد یا خیر. اگر علت اصلی آلرژی باشد، آنتی‌بیوتیک کمکی به درمان آن نمی‌کند و باید درمان اختصاصی آلرژی، همچون اسپری بینی ضدآلرژی و در صورت نیاز داروهای ضدحساسیت انجام شود.
ویروس‌های تنفسی و سرماخوردگی پدیده‌ای طبیعی و بسیار شایع هستند و صرف شنیدن واژه «ویروس» نباید موجب ترس و اضطراب خانواده‌ها شود. بسیاری از این ویروس‌ها در شرایط عادی بیماری‌هایی ایجاد می‌کنند که خودبه‌خود برطرف می‌شوند و تنها به مراقبت و درمان حمایتی نیاز دارند. آنچه اهمیت دارد این است که خانواده‌ها علائم هشدار و روند طبیعی بیماری را بشناسند، در موارد لازم به پزشک مراجعه کنند و هم‌زمان اصول پیشگیری همچون شست‌وشوی دست‌ها و کاهش تماس با افراد بیمار را رعایت کنند.
نظر شما