به گزارش خبرگزاری ایمنا از چهارمحال‌وبختیاری، پرورش ماهی از آن دسته فعالیت‌هایی است که سرمایه در آن، ماه‌ها دور از چشم سرمایه‌گذار و در دل آب می‌ماند؛ پولی که به تخم چشم‌زده، بچه‌ماهی و خوراک تبدیل می‌شود و تا رسیدن به محصول، در معرض ریسک‌های مختلفی از قطعی برق و مشکلات آب تا افزایش هزینه نهاده‌ها و موانع اداری قرار دارد. در چنین شرایطی، دانش و تجربه عملی برای تولیدکننده اهمیتی هم‌سنگ سرمایه پیدا می‌کند.
«الهام بیگی هرچگانی» مسیر فعالیت خود را از پیگیری امور اداری و مجوزهای شیلاتی آغاز کرد و به‌تدریج وارد مدیریت و تولید مستقیم در مزارع پرورش ماهی شد. تجربه خسارت سنگین ناشی از خشک‌شدن یک چاه، مدیریت نیروهای کار، تلاش برای توسعه زنجیره ماهیان سردآبی و ایجاد فرصت شغلی برای حدود ۱۷۰ نفر، بخش‌هایی از این مسیر است. تجربه اشتغال زندانیان و افراد پس از آزادی نیز بخش دیگری از فعالیت اوست؛ تجربه‌ای که از یک نیاز واقعی برای تأمین نیروی کار آغاز شد و به یک فعالیت اقتصادی و اجتماعی تبدیل شد.
در این گفت‌وگوی تفصیلی، این بانوی کارآفرین از مسیری می‌گوید که در آن گاهی سرمایه واقعاً در آب مانده است؛ از شکست‌هایی که می‌توانست پایان کار باشد تا چالش‌های تولید، دشواری فعالیت زنان و فرصت‌هایی که هنوز برای توسعه شیلات وجود دارد.
از پرونده‌های اداری تا ورود به خط تولید
ایمنا: فعالیت خود را در حوزه شیلات از چه زمانی و چگونه آغاز کردید؟
بیگی هرچگانی: ۲۱ سالگی زمانی بود که وارد این حوزه کاری شدم؛ همسرم در حوزه پرورش ماهیان سردآبی فعالیت داشت و همین موضوع باعث شد به شیلات علاقه‌مند شوم. ابتدا در سازمان نظام مهندسی کشاورزی فعالیت می‌کردم و حدود سال‌های ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ کارم بیشتر در زمینه امور مربوط به مجوزها، تمدید پروانه‌ها و مسائل اداری واحدهای شیلاتی بود.
بعد از مدتی متوجه شدم بسیاری از تولیدکنندگان برای انجام امور اداری خود امکان مراجعه مداوم ندارند. به همین دلیل کارهای مربوط به مجوز و تمدید پروانه را برای آنها انجام می‌دادم. کم‌کم تیم کاری تشکیل دادم و فعالیت من در حوزه شیلات تخصصی‌تر شد.
ایمنا: چه شد که از کار اداری فاصله گرفتید و تولید و پرورش ماهیان را دنبال کردید؟
بیگی: حضور در مزارع باعث شد به تولید علاقه‌مند شوم. وقتی می‌دیدم کارگران با چه انگیزه‌ای در مزارع فعالیت می‌کنند، برایم جذاب بود که خودم هم این کار را تجربه کنم. ابتدا مزارع را اجاره کردم و به‌صورت مستقیم وارد تولید شدم.
کار را با خرید تخم چشم‌زده و پرورش بچه‌ماهی آغاز کردم. بچه‌ماهی‌ها را تا اندازه‌های مختلف، از حدود دو گرم تا ۱۰۰ و ۲۰۰ گرم، پرورش می‌دادیم و به مزارع عرضه می‌کردیم. در کنار آن، مدیریت چند مزرعه را نیز به‌صورت درصدی برعهده گرفتم.
وقتی یک زن جوان باید خودش وارد استخر می‌شد
ایمنا: ورود به حوزه‌ای که بخش زیادی از نیروهای آن مرد هستند، برای شما چه چالش‌هایی داشت؟
بیگی: یکی از سخت‌ترین بخش‌های کار همین بود. بعضی از نیروهایی که با آنها کار می‌کردم ۱۰ تا ۱۵ سال بیشتر از من سابقه فعالیت داشتند و در ابتدا برایشان سخت بود از یک زن جوان دستور بگیرند.
من هم معتقد بودم نمی‌توانم فقط از بیرون مزرعه دستور بدهم. خودم وارد کار شدم؛ استخرها را شست‌وشو می‌دادم و حتی در استخرهای یک‌ونیم تا دو متری کنار کارگران کار می‌کردم. گاهی لازم بود محکم صحبت کنم و کار را جلو ببرم، اما به‌مرور وقتی نتیجه کار را دیدند، اعتماد شکل گرفت.
امروز هم بعضی از نیروهایی که دیگر با من کار نمی‌کنند، اگر درباره میزان خوراک، تعداد ماهی یا دمای آب مشکلی داشته باشند، با من تماس می‌گیرند و مشورت می‌کنند.
ایمنا: در این مسیر لحظاتی هم بود که فکر کنید دیگر نمی‌توانید ادامه دهید؟
بیگی: بله، طبیعی است. گاهی شرایط آن‌قدر سخت می‌شود که آدم فکر می‌کند شاید دیگر نتواند ادامه دهد، اما خانواده‌ام، به‌ویژه مادرم، همیشه پشتیبان من بودند. واقعاً اگر حمایت مادرم نبود، شاید امروز به این جایگاه نمی‌رسیدم.
چاه خشک شد؛ اما تولید متوقف نشد
ایمنا: مهم‌ترین خسارت مالی که در سال‌های فعالیت تجربه کردید، چه بود؟
بیگی: یکی از سخت‌ترین تجربه‌ها مربوط به فعالیت در یک واحد شیلاتی در چلیچه بود. یک سال چاه خشک شد و حدود یک‌ونیم تا دو میلیارد تومان خسارت دیدم. این اتفاق برای یک واحد تولیدی خسارت بسیار سنگینی بود.
اما تصمیم نگرفتم کار را رها کنم. خوراک و بچه‌ماهی را به‌صورت اعتباری تهیه کردم، تعداد نیروها را کاهش دادم و خودم بیشتر در مزرعه حضور داشتم. باید بدهی‌ها را پرداخت می‌کردم و تولید را هم حفظ می‌کردم. در نهایت توانستم از آن شرایط عبور کنم.
برق؛ هزینه‌ای که تولید را تحت فشار گذاشته است
ایمنا: مهم‌ترین چالش تولیدکنندگان ماهی چیست؟
بیگی: یکی از جدی‌ترین مشکلات، قطعی برق است. ما باید با آب کمتر، تولید بیشتری داشته باشیم و برای این کار به تجهیزات و مکانیزاسیون نیاز داریم. بیشتر این تجهیزات هم به برق وابسته‌اند.
قطعی برق می‌تواند مستقیماً به تولید آسیب بزند و وقتی برق قطع می‌شود، تولیدکننده باید از سوخت جایگزین استفاده کند که هزینه آن هم بالاست. هزینه برق برخی واحدها نیز نسبت به گذشته چندین برابر شده و همین موضوع فشار زیادی به تولیدکنندگان وارد کرده است.
ایمنا: انرژی خورشیدی می‌تواند راهکاری برای این مشکل باشد؟
بیگی: قطعاً می‌تواند بخشی از مشکل را حل کند. پنل خورشیدی برای مزارع شیلاتی ظرفیت خوبی دارد، اما مسئله اصلی تأمین سرمایه اولیه است. بسیاری از تولیدکنندگان توان خرید و نصب این تجهیزات را ندارند.
اگر تسهیلات متناسب با شرایط واحدهای شیلاتی اختصاص پیدا کند، می‌توانیم به سمت انرژی پایدار حرکت کنیم. شیلات به تولید مستمر نیاز دارد و تجهیزات حیاتی مزرعه نباید در زمان قطعی برق بدون انرژی بماند.
سرمایه‌ای که ماه‌ها در آب می‌ماند
ایمنا: شرایط اقتصادی تولید ماهی چه تفاوتی با بسیاری از فعالیت‌های تولیدی دارد؟
بیگی: در شیلات، سرمایه برای مدت قابل‌توجهی درگیر است. تولیدکننده پول خود را تبدیل به تخم چشم‌زده، بچه‌ماهی و خوراک می‌کند و در واقع سرمایه‌اش را داخل آب می‌گذارد. رسیدن ماهی به وزن مناسب چندین ماه زمان می‌برد.
به همین دلیل سرمایه در گردش اهمیت زیادی دارد. اگر تولیدکننده وسط کار سرمایه نداشته باشد، نمی‌تواند تولید را به پایان برساند. تغییرات قیمت نهاده‌ها و هزینه‌های انرژی هم این فشار را بیشتر کرده است.
پروانه‌ای که تمدید نمی‌شود، تولیدی که از چرخه خارج می‌شود
ایمنا: در حوزه مجوزها چه مشکلاتی بیشتر از همه تولیدکنندگان را درگیر کرده است؟
بیگی: یکی از مشکلات مربوط به واحدهایی است که اضافه بنا دارند و به همین دلیل امکان تمدید پروانه آنها با مشکل مواجه می‌شود. بعضی از این واحدها سال‌ها فعالیت کرده‌اند و حتی پروانه آنها چند بار تمدید شده است، اما اکنون برای تمدید مجدد با مشکل روبرو هستند.
این موضوع فقط یک مسئله اداری نیست. وقتی پروانه تمدید نشود، تولیدکننده در تأمین سوخت، بیمه نیروها، دریافت بچه‌ماهی و برخی خدمات دیگر هم دچار مشکل می‌شود و ممکن است واحدی که سال‌ها تولید کرده، از چرخه تولید خارج شود.
زنجیره ماهیان سردآبی؛ ظرفیتی که باید حفظ شود
ایمنا: وضعیت زنجیره تولید ماهیان سردابی در چهارمحال‌وبختیاری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
بیگی: استان ظرفیت خوبی در این زمینه دارد و زنجیره ارزش ماهیان سردابی در استان شکل گرفته است. از تولید تخم چشم‌زده و بچه‌ماهی تا پرورش و مراحل بعدی ظرفیت‌هایی وجود دارد.
به همین دلیل باید به این حوزه به‌صورت یک زنجیره نگاه کنیم. اگر فقط از یک بخش حمایت شود اما بخش دیگری دچار مشکل باشد، کل زنجیره آسیب می‌بیند.
ایمنا: تنوع‌بخشی به گونه‌های آبزی می‌تواند به توسعه این بخش کمک کند؟
بیگی: بله، تنوع گونه‌ها می‌تواند وابستگی تولید را به چند گونه محدود کاهش دهد، اما ورود هر گونه جدید باید با توجه به ملاحظات محیط زیستی، دامپزشکی و شیلاتی انجام شود.
برای مثال، موضوع پرورش ماهیان خاویاری در مناطق گرم‌تر مطرح شده است، اما برای توسعه آن باید موانع مختلف بررسی و برطرف شود. نمی‌توان فقط از نگاه اقتصادی به این موضوع نگاه کرد.
اشتغال؛ از مزرعه تا استان‌های دیگر
ایمنا: اشتغال‌زایی در حوزه فعالیت ماهیان چه روندی دارد؟
بیگی: در مجموعه فعالیت‌هایی که داشته‌ام، حدود ۱۷۰ نفر در مزارع و واحدهای مرتبط مشغول به کار شده‌اند. تلاش کرده‌ام نیروهای جویای کار استان را نیز به مزارع شیلاتی در استان‌های دیگر معرفی کنم.
بسیاری از مزارع خارج از شهرها و روستاها قرار دارند و برای برخی نیروها باید محل اقامت و غذا فراهم شود. از طرف دیگر، مدیریت ۱۰ یا ۱۲ نفر با شرایط و دیدگاه‌های مختلف کار ساده‌ای نیست و مدیر مزرعه باید علاوه بر دانش فنی، مهارت مدیریت نیروی انسانی را هم داشته باشد.
اشتغال زندانیان؛ ایده‌ای که از یک نیاز واقعی شکل گرفت
ایمنا: یکی از بخش‌های متفاوت فعالیت شما، اشتغال زندانیان است. این ایده چگونه شکل گرفت؟
بیگی: حدود دو سال پیش به دلیل محدودیت‌هایی که در تأمین برخی نیروهای کار وجود داشت، با کمبود نیروی انسانی مواجه شدیم. به همین دلیل قراردادهایی با زندان منعقد کردیم و تعدادی از زندانیان در حوزه شیلات مشغول به کار شدند.
این طرح فقط برای تأمین نیروی کار نبود. وقتی یک زندانی بتواند درآمد قانونی داشته باشد، خانواده او هم از این درآمد بهره‌مند می‌شود. مهم‌تر اینکه فرد پس از آزادی اگر شغل داشته باشد، مسیر بازگشت او به جامعه هموارتر می‌شود.
ایمنا: آیا نمونه‌ای از ادامه اشتغال افراد پس از آزادی داشته‌اید؟
بیگی: بله. فردی داشتیم که بعد از آزادی تمایل داشت همچنان در مزرعه کار کند و خانواده او هم مرتب پیگیر بودند که این شغل را حفظ کند.
به تازگی هم هفت نفر از افرادی که در این طرح فعالیت داشتند مشمول عفو شدند و چهار نفر از آنها دوباره به حوزه شیلات برگشتند. اگر فرصت شغلی واقعی ایجاد شود، می‌توان اثر اقتصادی و اجتماعی آن را همزمان دید.
شیلات سرمایه در آب است
ایمنا: برای فردی که امروز می‌خواهد وارد حوزه شیلات شود، مهم‌ترین توصیه شما چیست؟
بیگی: مهم‌ترین توصیه من این است که عجله نکند چراکه شیلات فقط سرمایه نمی‌خواهد. سرمایه، دانش، حمایت و بازار باید کنار هم باشند.
کسی که از حوزه دیگری مانند دام یا طیور وارد شیلات می‌شود، نباید تصور کند چون در یک بخش تولیدی تجربه دارد، حتماً می‌تواند بدون یادگیری وارد شیلات شود. بهتر است ابتدا در یک مزرعه کار کند و چند دوره تولید را از نزدیک ببیند.
من همیشه می‌گویم شیلات سرمایه در آب است. شما پولتان را تبدیل به بچه‌ماهی و خوراک می‌کنید و داخل آب می‌ریزید. اگر دانش کافی نداشته باشید، ممکن است سرمایه‌تان از بین برود.
برای زنان سخت‌تر است، اما شدنی است
ایمنا: فعالیت در حوزه شیلات برای زنان چه دشواری‌هایی دارد؟
بیگی: قطعاً برای زنان سخت‌تر است، اما شدنی است. بسیاری از مزارع خارج از شهر و روستا قرار دارند و امکانات و شرایط کار همیشه برای زنان مناسب نیست.
از طرف دیگر، در ابتدای کار ممکن است نگاه‌هایی وجود داشته باشد که توانایی زن را زیر سؤال ببرد. من هم این موضوع را تجربه کردم، اما به‌مرور وقتی نتیجه کار مشخص شد، نگاه‌ها تغییر کرد.
به نظرم مهم این است که زن وارد کار شود، دانش پیدا کند و توانایی خودش را در عمل نشان دهد.
بازار روسیه؛ ظرفیتی برای توسعه صادرات
ایمنا: آیا تولیدکنندگان ایرانی می‌توانند در بازارهای صادراتی حضور جدی‌تری داشته باشند؟
بیگی: ظرفیت آن وجود دارد. ما در قالب فعالیت‌های صنفی و گروهی، برای آشنایی با بازار روسیه و ارتباط با فعالان این کشور اقداماتی انجام دادیم و تعدادی از تولیدکنندگان برای شناخت بازار اعزام شدند.
بازار صادراتی نیازمند برنامه‌ریزی، کیفیت، استمرار تولید، بسته‌بندی مناسب و حمل‌ونقل است. اگر این موارد کنار هم قرار بگیرد، می‌توان برای حضور در بازارهای خارجی برنامه‌ریزی کرد.
اگر به گذشته برگردم، باز هم شیلات را انتخاب می‌کنم
ایمنا: اگر دوباره به ۲۱ سالگی برگردید، همین مسیر را انتخاب می‌کنید؟
بیگی: بله، باز هم همین مسیر را انتخاب می‌کنم. سختی‌های زیادی داشت، اما همین سختی‌ها باعث شد تجربه پیدا کنم و امروز بتوانم مسائل این حوزه را بهتر بشناسم.
من از یک کار اداری شروع کردم و به تولید رسیدم. در این مسیر یاد گرفتم که باید از نزدیک کار را شناخت و از سختی‌ها نترسید.
ایمنا: برای جوانانی که به دنبال کارآفرینی هستند، چه پیامی دارید؟
بیگی: فقط دنبال کار پشت میز نباشند. کارآفرینی سختی دارد، ریسک دارد و ممکن است بارها با مشکل مواجه شوید، اما باید از یک جایی شروع کنید.
از کم شروع کنید و به زیاد برسید. اگر لازم است مدتی کارگری کنید، این کار را انجام دهید. اتفاقاً باید کارگری کنید تا پیچ‌وخم کار دستتان بیاید. وقتی کار را از نزدیک یاد گرفتید، بعد می‌توانید برای توسعه و کارآفرینی تصمیم بگیرید.
نظر شما