به گزارش خبرگزاری ایمنا از کرمانشاه، سن که بالا می‌رود، بدن آرام‌آرام تغییر می‌کند؛ عضلات ضعیف‌تر می‌شوند، بعضی بیماری‌ها فرصت بیشتری برای بروز پیدا می‌کنند و انجام برخی کارهای روزمره ممکن است به زمان و توان بیشتری نیاز داشته باشد. با این حال، سالمندی الزاماً به معنای بیماری، خانه‌نشینی یا وابستگی به دیگران نیست.
واقعیت جمعیتی نیز نشان می‌دهد سالمندی دیگر مسئله‌ای مربوط به آینده دور نیست. اکنون ۲۸۰ هزار و ۹۹۱ سالمند در کرمانشاه زندگی می‌کنند که ۱۴.۱ درصد جمعیت استان را تشکیل می‌دهند و پیش‌بینی شده این سهم تا سال ۱۴۳۰ به ۳۲ درصد برسد؛ تغییری که خانواده‌ها و نظام سلامت و خدمات اجتماعی را با نیازهای تازه‌ای روبه‌رو می‌کند.
سالمند شدن جمعیت تنها به معنای افزایش تعداد افراد بالای ۶۰ سال نیست؛ مسئله مهم‌تر این است که این سال‌ها با چه میزان سلامت، تحرک، استقلال و کیفیت زندگی سپری شود.
سالمندی سالم از کجا شروع می‌شود؟
بخش مهمی از کیفیت سالمندی به رفتارهایی برمی‌گردد که شاید در سال‌های جوانی و میانسالی چندان جدی گرفته نشوند. کم‌تحرکی، تغذیه نامناسب، کنترل نکردن فشارخون و قند خون، خواب ناکافی و کنار گذاشتن ارتباطات اجتماعی ممکن است آثار خود را سال‌ها بعد نشان دهند.
از سوی دیگر، بسیاری از بیماری‌های شایع در سالمندی قابل مدیریت‌اند و در مورد برخی بیماری‌ها می‌توان با اصلاح سبک زندگی، زمان بروز یا شدت عوارض را کاهش داد. بنابراین مراقبت از سالمندی، برخلاف تصور رایج، نباید از ۶۰ یا ۷۰ سالگی آغاز شود.
بهاره ایوتوند، کارشناس ارشد سلامت سالمندی در گفتگو با خبرنگار ایمنا، بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت نوع ۲، پوکی استخوان، بیماری‌های تنفسی مزمن، برخی سرطان‌ها و اختلالات نورولوژیک و شناختی مانند آلزایمر و پارکینسون را از مشکلات مهم این دوره عنوان کرد و اظهارکرد: همه بیماری‌ها قابل پیشگیری نیستند، اما اصلاح سبک زندگی می‌تواند شروع برخی بیماری‌ها را به تأخیر بیندازد و شدت علائم و عوارض آن‌ها را کاهش دهد.
او تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، کنترل مستمر فشارخون، قند و چربی خون، پرهیز از دخانیات و حفظ مشارکت اجتماعی و فرهنگی را از پایه‌های سالمندی پویا می‌داند؛ سالمندی‌ای که در آن فرد تا حد امکان نقش خود را در خانواده و جامعه حفظ می‌کند.
وقتی عضله‌ها آرام‌آرام از دست می‌روند
یکی از تغییراتی که شاید در ظاهر ساده به نظر برسد اما می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات را ایجاد کند، کاهش تحرک است. سالمندی که ساعت‌های طولانی می‌نشیند یا به دلیل ترس از افتادن، فعالیت‌های روزانه خود را محدود می‌کند، به‌تدریج قدرت عضلات و تعادل خود را نیز از دست می‌دهد.
این چرخه می‌تواند از کم‌تحرکی به ضعف عضلات، از ضعف عضلات به اختلال تعادل و از آنجا به سقوط و آسیب‌های جدی‌تر برسد. در فردی که پوکی استخوان دارد، یک سقوط ساده حتی می‌تواند به شکستگی منجر شود.
ایوتوند کم‌تحرکی را یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای سلامت سالمندان می‌داند و بر فعالیت بدنی منظم تأکید دارد. به گفته او، حتی سالمندانی که محدودیت حرکتی دارند نیز نباید برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت بمانند و نوع فعالیت باید متناسب با شرایط جسمی و بیماری‌های زمینه‌ای و در صورت نیاز با نظر پزشک یا متخصص توانبخشی انتخاب شود.
برای سالمندانی که با بیماری‌هایی مانند پارکینسون یا عوارض سکته مغزی زندگی می‌کنند، تمرین‌های تعادلی و عملکردی زیر نظر متخصص اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا هدف تنها ورزش کردن نیست، بلکه حفظ توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و جلوگیری از وابستگی بیشتر است.
خانه‌ای که باید با سالمند سازگار شود
گاهی خطر در خود بیماری نیست، بلکه در محیطی است که سالمند در آن زندگی می‌کند. فرش لغزنده، سیم برق در مسیر رفت‌وآمد، حمام بدون دستگیره یا راهروی تاریک در شب، برای یک فرد جوان شاید مسئله مهمی نباشد، اما برای سالمندی که تعادلش کاهش یافته، می‌تواند به حادثه‌ای جدی تبدیل شود.
ایمن‌سازی محیط زندگی لزوماً به تغییرات پرهزینه نیاز ندارد. نصب دستگیره در حمام و کنار سرویس بهداشتی، استفاده از کف‌پوش غیرلغزنده، ثابت کردن فرش‌ها، خلوت نگه داشتن مسیرهای رفت‌وآمد و تأمین نور کافی، به‌ویژه در مسیر اتاق تا سرویس بهداشتی، از اقداماتی است که می‌تواند احتمال سقوط را کاهش دهد.
در این میان، خانواده باید علاوه بر وضعیت جسمی سالمند، توانایی‌های شناختی، بینایی و شنوایی او را نیز در نظر بگیرد؛ چراکه خطر سقوط معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست.
چند دارو؛ چند برابر شدن اهمیت مراقبت
با افزایش سن، احتمال ابتلا به چند بیماری همزمان بیشتر می‌شود و به دنبال آن ممکن است تعداد داروهای مصرفی افزایش پیدا کند. مسئله‌ای که به‌ویژه در سالمندانی که داروهای متعددی مصرف می‌کنند، نیازمند توجه بیشتری است.
این کارشناس سلامت سالمندی درباره مصرف همزمان داروها توضیح می‌دهد که زمانی که سالمند پنج دارو یا بیشتر مصرف می‌کند، موضوع تداخل دارویی و عوارض احتمالی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و لازم است داروها زیر نظر پزشک بررسی شوند.
او سرگیجه، خواب‌آلودگی غیرعادی، لرزش و عدم تعادل را از علائمی می‌داند که می‌تواند نیاز به بازبینی داروها را مطرح کند و تأکید دارد هیچ دارویی نباید بدون نظر پزشک قطع یا مقدار آن تغییر داده شود. استفاده از جعبه دارو و برچسب‌های درشت و واضح نیز می‌تواند به کاهش خطا در مصرف کمک کند.
هر فراموشی، بیماری نیست
فراموش کردن نام یک فرد، محل قرار دادن کلید یا حتی یک قرار ملاقات، همیشه نشانه زوال شناختی نیست؛ به‌ویژه اگر فرد بعداً موضوع را به یاد بیاورد و این فراموشی اختلالی در زندگی روزمره او ایجاد نکند.
اما وقتی فرد در مسیرهای آشنا گم می‌شود، یک سؤال را بارها تکرار می‌کند یا دیگر نمی‌تواند کارهایی را که سال‌ها انجام داده است، مانند مدیریت داروها یا انجام امور معمول خانه، به‌درستی انجام دهد، موضوع متفاوت است.
به گفته ایوتوند، اختلالات شناختی ناشی از بیماری‌هایی مانند آلزایمر، سکته مغزی یا پارکینسون را نباید بخشی طبیعی از افزایش سن دانست و در صورت مشاهده نشانه‌های هشدار، ارزیابی تخصصی ضروری است. از سوی دیگر، افسردگی، کم‌شنوایی و اختلال خواب نیز می‌توانند علائمی مشابه مشکلات شناختی ایجاد کنند و باید در بررسی وضعیت فرد مورد توجه قرار گیرند.
تغذیه سالم چقدر در کیفیت سالمندی اثر دارد؟
اگرچه افزایش سن با تغییر نیازهای بدن همراه است، اما این به معنای کنار گذاشتن بسیاری از مواد غذایی یا محدود کردن افراطی سفره سالمند نیست. مسئله اصلی، انتخاب غذایی است که با شرایط جسمی، میزان فعالیت، بیماری‌های زمینه‌ای و توانایی جویدن و بلع فرد هماهنگ باشد.
کاهش نیاز بدن به انرژی در سالمندی در حالی اتفاق می‌افتد که نیاز به بسیاری از مواد مغذی همچنان پابرجاست؛ بنابراین ممکن است حجم غذا کمتر شود، اما کیفیت آن نباید کاهش پیدا کند.
فاطمه عظیمی، دانشجوی دکترای تخصصی علوم تغذیه دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار ایمنا، با تاکید بر اینکه نیاز غذایی سالمندان یکسان نیست، افزود: یک سالمند ۶۰ ساله سالم و فعال الزاماً نیاز مشابه فرد سالمندتر و کم‌توان ندارد و برنامه غذایی باید بر اساس وضعیت سلامت، اشتها، میزان فعالیت و شرایط عملکردی فرد تنظیم شود.
او دریافت کافی پروتئین، فیبر، ویتامین‌ها، مواد معدنی و مایعات را در کنار فعالیت بدنی برای حفظ توان جسمی و استقلال سالمند مهم می‌داند و توصیه می‌کند سبزی‌ها و میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و دانه‌ها، لبنیات و منابع مناسب پروتئین در الگوی غذایی سالمندان جای داشته باشد.
پروتئین؛ پایه حفظ عضلات در سالمندی
کاهش توده و قدرت عضلانی یکی از تغییراتی است که می‌تواند استقلال سالمند را تحت تأثیر قرار دهد. وقتی کم‌تحرکی با دریافت ناکافی پروتئین همراه شود، خطر ضعف عضلانی بیشتر می‌شود و انجام فعالیت‌های ساده روزمره نیز دشوارتر خواهد شد.
عظیمی منابعی مانند تخم‌مرغ، لبنیات کم‌چرب و کم‌نمک، ماهی، مرغ، گوشت کم‌چرب و حبوباتی مانند عدس، لوبیا، نخود و لپه را از گزینه‌های مناسب دریافت پروتئین می‌داند و بر توزیع پروتئین در وعده‌های مختلف غذایی تاکید می‌کند.
به گفته او، تغذیه مناسب زمانی اثر بیشتری دارد که در کنار فعالیت‌های بدنی و تمرین‌های عضلانی قرار گیرد؛ چراکه حفظ عضله تنها با افزایش مصرف یک ماده غذایی اتفاق نمی‌افتد.
سلامت قلب و قند خون از سفره شروع می‌شود
نوع تغذیه می‌تواند در کنترل برخی بیماری‌های شایع سالمندی نیز نقش داشته باشد. برای سالمند مبتلا به فشارخون، کاهش نمک تنها به حذف نمکدان محدود نمی‌شود و مواد غذایی شور مانند برخی پنیرها، غذاهای آماده و کنسروی، سوسیس و کالباس و تنقلات شور نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
عظیمی پیشنهاد می‌کند برای کاهش وابستگی به نمک از سبزی‌های معطر، سیر، پیاز، آبلیمو و ادویه‌ها برای طعم دادن به غذا استفاده شود. افزایش مصرف سبزی‌ها، میوه‌ها، حبوبات و غلات کامل نیز می‌تواند در الگوی غذایی مناسب برای کنترل فشارخون نقش داشته باشد.
برای دیابت نوع ۲ نیز کاهش نوشیدنی‌های شیرین و شیرینی‌ها، افزایش مصرف حبوبات و غلات کامل و توجه به مقدار و توزیع مواد نشاسته‌ای اهمیت دارد. در الگوی غذایی مناسب برای سلامت قلب نیز کاهش غذاهای فوق‌فرآوری‌شده و چربی‌های اشباع و افزایش مصرف ماهی، سبزی، میوه، حبوبات و مغزها مورد توجه است.
آب؛ نیازی که ممکن است کمتر احساس شود
یکی از مشکلات سالمندی این است که احساس تشنگی ممکن است با افزایش سن کاهش پیدا کند. در نتیجه، سالمند ممکن است بدون اینکه متوجه شود، مایعات کمتری مصرف کند.
دریافت منظم مایعات باید در برنامه روزانه قرار داشته باشد، البته میزان مناسب برای همه یکسان نیست و سالمندانی که بیماری‌های قلبی یا کلیوی دارند، باید مقدار مایعات مورد نیاز خود را با نظر پزشک تعیین کنند.
برای حافظه، دنبال یک ماده غذایی معجزه‌آسا نباشیم
در سال‌های اخیر توصیه‌های مختلفی درباره مواد غذایی یا مکمل‌های تقویت حافظه مطرح شده است، اما سلامت شناختی به یک ماده غذایی خاص وابسته نیست.
عظیمی کیفیت کلی رژیم غذایی را مهم‌تر از یک ماده غذایی یا مکمل می‌داند و مصرف بیشتر سبزی، میوه، حبوبات، غلات کامل، مغزها و ماهی و کاهش غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، گوشت‌های فرآوری‌شده، قند افزوده و چربی‌های نامطلوب را با اصول مناسب برای سلامت شناختی هماهنگ می‌داند.
وی تاکیدکرد: هیچ ماده غذایی یا مکملی به‌تنهایی نمی‌تواند از آلزایمر یا دمانس پیشگیری کند و در سالمندان مبتلا به دمانس نیز اولویت نخست، دریافت کافی غذا و مایعات و پیشگیری از کاهش وزن و سوءتغذیه است.
دلسوزی همیشه به معنای انجام دادن همه کارها نیست
یکی از ظریف‌ترین بخش‌های مراقبت از سالمند، پیدا کردن مرز میان حمایت و وابسته کردن است. خانواده ممکن است از روی محبت، حتی کارهایی را که سالمند هنوز توان انجام آن‌ها را دارد، به جای او انجام دهد؛ اما ادامه این روند می‌تواند به مرور توانایی‌های فرد را کاهش دهد.
ایوتوند معتقد است توانایی واقعی سالمند باید ملاک حمایت باشد، نه صرفاً سن یا ابتلا به یک بیماری. به گفته او، حمایت بهتر است پلکانی باشد و تا زمانی که خطر جدی وجود ندارد، به سالمند اجازه داده شود کارهایی را که از عهده آن‌ها برمی‌آید خودش انجام دهد.
این نگاه، سالمندی را از یک رابطه صرفاً مراقبتی خارج می‌کند؛ سالمند همچنان می‌تواند تصمیم بگیرد، مشارکت کند و بخشی از مسئولیت‌های زندگی خود را بر عهده داشته باشد.
کرمانشاه و جمعیت سالمند
تغییرات جمعیتی استان نیز اهمیت این موضوع را بیشتر می‌کند. ۵۳ درصد سالمندان کرمانشاه را زنان و ۴۷ درصد را مردان تشکیل می‌دهند و ۷۱ درصد این جمعیت در مناطق شهری و ۲۹ درصد در مناطق روستایی سکونت دارند.
در میان شهرستان‌های استان نیز صحنه با ۱۸.۳ درصد، سنقر و کلیایی با ۱۷.۹ درصد و گیلان‌غرب با ۱۶.۸ درصد، بالاترین سهم جمعیت سالمند را دارند.
همزمان با افزایش این جمعیت، خدمات حمایتی و توانبخشی نیز باید متناسب با نیازهای آنان توسعه پیدا کند. در حال حاضر ۸ مرکز توانبخشی روزانه، ۵ مرکز شبانه‌روزی، یک خانه حمایتی، ۲۰ مرکز مشاوره حضوری، ۷۲ مرکز مثبت زندگی، ۴۴ مرکز توانبخشی مبتنی بر جامعه، دو مرکز مراقبت در منزل و دو مرکز ویزیت در منزل در استان فعال هستند.
در سال ۱۴۰۴ نیز خط ۱۲۳ برای ۱۹۰ سالمند خدمات ارائه کرده و ۱۷۶ مورد مداخله در بحران و ۱۴۲ مورد خدمات سیار برای سالمندان ثبت شده است. این خدمات در کنار مراقبت خانوادگی، بخشی از شبکه حمایتی سالمندان را تشکیل می‌دهد؛ اما افزایش سهم سالمندان، نیاز به تقویت خدمات تخصصی و پیشگیرانه را بیشتر می‌کند.
شهر هم باید برای سالمند آماده باشد
سالمندی فقط مسئله خانه و خانواده نیست. وقتی فرد سالمند نتواند به‌راحتی از پیاده‌رو عبور کند، در پارک فعالیت داشته باشد، از حمل‌ونقل عمومی استفاده کند یا به خدمات درمانی دسترسی داشته باشد، حتی سالمندی که از نظر جسمی وضعیت مناسبی دارد نیز بخشی از استقلال خود را از دست می‌دهد.
از نگاه سلامت سالمندی، توسعه مراکز روزانه، خدمات توانبخشی، فیزیوتراپی و کاردرمانی، مناسب‌سازی معابر و پارک‌ها، دسترسی بهتر به حمل‌ونقل عمومی و تقویت حمایت‌های روانی و اجتماعی، به اندازه درمان بیماری‌ها اهمیت دارد.
در مناطق کم‌برخوردار نیز کاهش انزوای اجتماعی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ چراکه سالمندی سالم فقط به فشارخون و قند خون محدود نیست و ارتباط با خانواده، دوستان و جامعه نیز بخشی از سلامت فرد محسوب می‌شود.
از میانسالی برای سالمندی آماده شویم
شاید مهم‌ترین نکته در میان همه توصیه‌های پزشکی و تغذیه‌ای این باشد که سالمندی سالم را نمی‌توان از روز تولد ۶۰ سالگی شروع کرد. عادت‌های حرکتی، نوع تغذیه، کنترل بیماری‌ها، ارتباطات اجتماعی و میزان مشارکت فرد در زندگی، سال‌ها پیش از سالمندی شکل گرفته‌اند.
برای افراد ۴۰ و ۵۰ ساله، داشتن فعالیت بدنی منظم، کنترل دوره‌ای فشارخون، قند و چربی خون، توجه به سلامت قلب و مغز، حفظ ارتباطات اجتماعی، یادگیری مهارت‌های جدید و برنامه‌ریزی برای دوران پس از بازنشستگی، می‌تواند بخشی از سرمایه‌گذاری برای سال‌های سالمندی باشد.
در نهایت، سالمندی سالم نه نتیجه یک قرص، یک رژیم غذایی یا یک توصیه مقطعی است و نه صرفاً به نبود بیماری خلاصه می‌شود؛ سالمندی سالم یعنی فرد بتواند تا حد امکان توانایی‌های جسمی و ذهنی خود را حفظ کند، در جامعه حضور داشته باشد، برای امور زندگی تصمیم بگیرد و با وجود تغییرات طبیعی سن، استقلال و کیفیت زندگی خود را از دست ندهد.
نظر شما