به گزارش خبرگزاری ایمنا، خواب در دوران سالمندی تنها فرصتی برای استراحت بدن نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی روزمره است که با سلامت روان، کیفیت زندگی و توانایی فرد برای سازگاری با تغییرات این دوره ارتباط دارد. با ورود به سال‌های سالمندی، ریتم زندگی، میزان فعالیت، روابط اجتماعی و حتی نوع نگرانی‌های فرد می‌تواند تغییر کند و مجموعه این عوامل ممکن است بر تجربه خواب اثر بگذارد و به همین دلیل، بررسی خواب سالمندان نیازمند نگاهی فراتر از ساعت خواب و بیداری است و باید تجربه روانی فرد را نیز در نظر گرفت.
تغییرات خواب در این دوره گاهی آن‌قدر تدریجی اتفاق می‌افتند که فرد و اطرافیانش آنها را بخشی اجتناب‌ناپذیر از بالا رفتن سن تلقی می‌کنند. در حالی که میان تغییر طبیعی خواب و اختلال خواب تفاوت مهمی وجود دارد. ممکن است سالمندی زودتر از گذشته بخوابد یا صبح زود بیدار شود، اما زمانی که خواب ناآرام، بیداری‌های مکرر یا خستگی روزانه به کاهش عملکرد و رضایت از زندگی منجر می‌شود، مسئله دیگر فقط یک تغییر طبیعی در الگوی خواب نیست و نیاز به توجه بیشتری دارد.
از منظر روان‌شناختی، خواب تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل جسمی، شناختی و هیجانی قرار دارد. دردهای مزمن، کاهش فعالیت‌های روزانه، احساس تنهایی، نگرانی درباره آینده، تغییر نقش‌های خانوادگی و اجتماعی و حتی افکاری که هنگام قرار گرفتن در رختخواب به سراغ فرد می‌آیند، می‌توانند آرامش پیش از خواب را برهم بزنند. در مقابل، خواب ناکافی نیز می‌تواند تحمل فرد در برابر فشارهای روانی را کاهش دهد و زمینه را برای خستگی، تحریک‌پذیری، کاهش انگیزه و افت خلق فراهم کند، بنابراین رابطه خواب و سلامت روان را باید رابطه‌ای دوسویه دانست.
درک این ارتباط اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا سالمندی دوره‌ای از زندگی است که فرد ممکن است هم‌زمان با تغییرات جسمانی، با دگرگونی‌هایی در روابط، استقلال، فعالیت‌های اجتماعی و احساس هویت خود نیز روبه‌رو شود. اگر اختلال خواب در چنین شرایطی نادیده گرفته شود، ممکن است بخشی از مشکلات روانی یا جسمی فرد نیز پنهان بماند. توجه به کیفیت خواب، در واقع توجه به یکی از نشانه‌های مهم وضعیت کلی سلامت سالمند است؛ نشانه‌ای که می‌تواند سرنخ‌هایی درباره وضعیت جسم، ذهن و هیجان‌های او در اختیار خانواده و متخصصان قرار دهد.
خواب سالمندی در مرز طبیعت و اختلال
میلاد مسائلی، فلوشیپ پزشکی خواب و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان اینکه با افزایش سن، الگوی خواب انسان به‌طور طبیعی تغییر می‌کند، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: یکی از تغییرات شایع این است که تمایل به زودتر خوابیدن و زودتر بیدار شدن افزایش پیدا می‌کند؛ به این معنا که افراد سالمند ممکن است بعد از غروب آفتاب زودتر احساس خواب‌آلودگی کنند و صبح‌ها نیز زودتر از گذشته از خواب بیدار شوند.
وی می‌افزاید: از طرف دیگر، با افزایش سن میزان خواب عمیق کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه کیفیت خواب نیز ممکن است تا حدودی تغییر کند، بنابراین تغییراتی در ساختار خواب سالمندان طبیعی است، اما این موضوع به هیچ عنوان به این معنا نیست که هر نوع بی‌خوابی یا اختلال خواب در دوران سالمندی را باید طبیعی تلقی کنیم.
فلوشیپ پزشکی خواب و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان اینکه اگر یک سالمند در طول روز دچار خستگی، خواب‌آلودگی، بی‌حوصلگی یا افت عملکرد شده است، لازم است علت اختلال خواب او بررسی شود و نباید همه این علائم را فقط به بالا رفتن سن نسبت داد، تصریح می‌کند: ممکن است عوامل مختلفی در ایجاد یا تشدید اختلال خواب نقش داشته باشند و با شناسایی علت، بتوان درمان مناسب را برای فرد در نظر گرفت.
افسردگی چگونه خواب سالمندان را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟
مسائلی با بیان اینکه اصل مهم این است که تغییر طبیعی الگوی خواب سالمندی را از اختلال خواب واقعی تفکیک کنیم، ادامه می‌دهد: یکی از دلایل خواب سبک و تکه‌تکه در سالمندان، همان تغییر طبیعی ساختار خواب و کاهش میزان خواب عمیق است، اما عوامل دیگری نیز می‌توانند این وضعیت را تشدید کنند و یکی از مهم‌ترین این عوامل، درد است.
وی می‌گوید: بسیاری از سالمندان با دردهای عضلانی و استخوانی، کمردردهای مزمن، دردهای ناشی از بیماری‌های روماتیسمی، آرتروز و مشکلات مرتبط با پوکی استخوان مواجه هستند. این دردهای مزمن می‌توانند به شکل قابل توجهی خواب را مختل کنند و به همین دلیل، نباید درد سالمند را مسئله‌ای عادی و غیرقابل درمان تلقی کرد و لازم است برای کنترل مناسب آن اقدام شود.
فلوشیپ پزشکی خواب و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان با بیان اینکه مطالعات زیادی درباره ارتباط میان کنترل درد و بهبود کیفیت خواب در حال انجام است، اضافه می‌کند: افسردگی نیز یکی از علل مهم اختلال خواب در سالمندی است که گاهی اوقات به آن توجه کافی نمی‌شود. گاهی تصور می‌کنیم فرد سالمند چون از فشارهای کاری و اقتصادی روزمره ما دور است، بنابراین دلیلی برای افسرده بودن ندارد، در حالی که افسردگی در سالمندان شایع است و می‌تواند خودش را به شکل‌های متفاوتی نشان دهد.
رد پای درد، تنهایی و آشفتگی‌های روانی بر خواب سالمندان
زهرا صالحی، روان‌شناس و مشاور خانواده با بیان اینکه با افزایش سن، خواب تنها از نظر جسمی دستخوش تغییر نمی‌شود، بلکه وضعیت روانی و هیجانی فرد نیز می‌تواند بر کیفیت استراحت شبانه تأثیر بگذارد، به خبرنگار ایمنا می‌گوید: تغییر ساعت خواب و بیداری، کاهش خواب عمیق و بیدار شدن‌های مکرر ممکن است بخشی از روند طبیعی سالمندی باشد؛ با این حال، زمانی که این تغییرات با احساس خستگی، کاهش انرژی، تحریک‌پذیری یا افت عملکرد روزانه همراه می‌شوند، بهتر است آنها را فقط پیامد افزایش سن ندانست.
وی با بیان اینکه خواب سالم بخشی از سلامت روان است و اختلال در آن می‌تواند بر خلق‌وخو، تمرکز و توانایی فرد برای انجام فعالیت‌های روزمره اثر بگذارد، می‌افزاید: از دیدگاه روان‌شناختی، کیفیت خواب سالمندان تا حد زیادی با احساس امنیت، آرامش ذهنی و شرایط عاطفی آنان ارتباط دارد. نگرانی درباره وضعیت جسمانی، احساس تنهایی، تغییر نقش‌های اجتماعی یا کاهش ارتباط با دیگران می‌تواند ذهن را در زمان خواب فعال نگه دارد و در چنین شرایطی ممکن است فرد از نظر جسمی خسته باشد، اما ذهن او همچنان درگیر افکار و نگرانی‌ها بماند و رسیدن به خواب آرام دشوارتر شود.
روان‌شناس و مشاور خانواده با بیان اینکه بررسی خواب سالمندان بدون توجه به تجربه‌های هیجانی و روانی آنها، تصویر کاملی از مسئله ارائه نمی‌دهد، تصریح می‌کند: دردهای مزمن نیز می‌توانند رابطه پیچیده‌ای با خواب و سلامت روان ایجاد کنند. فردی که شب‌ها به دلیل دردهای عضلانی، مفصلی یا مشکلات اسکلتی بارها از خواب بیدار می‌شود، ممکن است به مرور احساس خستگی و کلافگی بیشتری داشته باشد و همین وضعیت، تحمل روانی او را کاهش دهد.
وقتی نشانه‌های روان‌شناختی با تغییرات طبیعی دوران سالمندی اشتباه گرفته می‌شود
صالحی ادامه می‌دهد: از سوی دیگر، اضطراب و خلق پایین نیز ممکن است موجب شود فرد درد خود را شدیدتر تجربه کند و به همین دلیل، مدیریت مشکلات خواب در سالمندی تنها به ایجاد شرایط مناسب برای خواب محدود نمی‌شود و توجه هم‌زمان به وضعیت جسمانی و روانی اهمیت دارد و افسردگی در سالمندی نیز گاهی با تصویری متفاوت از آنچه انتظار داریم ظاهر می‌شود.
وی می‌گوید: ممکن است فرد به جای بیان مستقیم غم یا احساس ناامیدی، بیشتر از بی‌خوابی، بیدار شدن‌های مکرر، کاهش انگیزه، خستگی، بی‌حوصلگی یا کم شدن علاقه به فعالیت‌های معمول خود صحبت کند و همین موضوع می‌تواند باعث شود نشانه‌های روان‌شناختی با تغییرات طبیعی دوران سالمندی اشتباه گرفته شوند و توجه به تغییرات رفتاری و عاطفی فرد در کنار الگوی خواب می‌تواند به شناسایی زودتر مشکلات احتمالی کمک کند.
روان‌شناس و مشاور خانواده با بیان اینکه ایجاد یک الگوی منظم و قابل پیش‌بینی در زندگی روزمره نیز می‌تواند به خواب سالم‌تر کمک کند، اضافه می‌کند: داشتن فعالیت‌های روزانه متناسب با توان فرد، حفظ ارتباط اجتماعی، قرار گرفتن در معرض نور طبیعی در طول روز و اختصاص دادن زمان آرام و کم‌تنش پیش از خواب، می‌تواند به تنظیم بهتر چرخه خواب و بیداری کمک کند، همچنین گفت‌وگو با سالمند درباره نگرانی‌ها، احساس تنهایی یا تغییرات خلقی او اهمیت زیادی دارد، زیرا گاهی آنچه به شکل بدخوابی دیده می‌شود، در واقع نشانه‌ای از یک نیاز عاطفی یا روانی برآورده‌نشده است.
خواب سالم در سالمندی را نمی‌توان فقط با تعداد ساعت‌هایی که فرد در رختخواب می‌گذراند تعریف کرد. کیفیت خواب، احساس شادابی پس از بیدار شدن، میزان انرژی در طول روز و تأثیری که خواب بر خلق‌وخو و عملکرد فرد می‌گذارد، همگی در ارزیابی وضعیت خواب اهمیت دارند و به همین دلیل، هر تغییری که به شکل پایدار زندگی روزمره سالمند را تحت تأثیر قرار دهد، شایسته توجه است و نباید صرفاً به سن نسبت داده شود.
در این میان، نگاه روان‌شناختی کمک می‌کند خواب را در بستر زندگی واقعی فرد ببینیم. سالمندی که با درد مزمن، کاهش ارتباطات اجتماعی، نگرانی‌های ذهنی یا تغییرات خلقی روبه‌روست، ممکن است مشکلات خواب خود را به شکل متفاوتی تجربه کند. گاهی رسیدگی به یک مشکل عاطفی، افزایش تعاملات اجتماعی یا کاهش عوامل تنش‌زا می‌تواند در کنار اقدامات پزشکی، به بهتر شدن تجربه خواب کمک کند، بنابراین توجه به خواب سالمند باید بخشی از مراقبت همه‌جانبه از سلامت او باشد.
خانواده نیز در این زمینه نقش مهمی دارد و توجه به تغییرات رفتاری، کاهش علاقه به فعالیت‌های همیشگی، خستگی مداوم یا تغییر محسوس در الگوی خواب می‌تواند نخستین قدم برای شناسایی یک مشکل باشد. مهم‌تر از آن، نباید شکایت سالمند از بی‌خوابی، درد یا خستگی نادیده گرفته شود یا به عنوان بخشی عادی از پیری کنار گذاشته شود، زیرا پشت یک تغییر ساده در خواب ممکن است مسئله‌ای جسمانی یا روانی وجود داشته باشد که قابل بررسی و مدیریت است.
سالمندی سالم به معنای نداشتن هیچ تغییری در بدن و ذهن نیست، بلکه به معنای توانایی سازگاری با این تغییرات و حفظ کیفیت زندگی تا حد امکان است. خواب یکی از پایه‌های این کیفیت زندگی محسوب می‌شود و مراقبت از آن می‌تواند به حفظ انرژی، تعادل هیجانی، عملکرد شناختی و ارتباط بهتر فرد با محیط اطراف کمک کند. نگاه دقیق‌تر به خواب سالمندان، در حقیقت نگاهی انسانی‌تر به خود سالمندی است؛ نگاهی که به‌جای عادی‌سازی مشکلات، تلاش می‌کند نیازهای واقعی فرد را ببیند و برای آنها راه‌حل پیدا کند.
نظر شما