به گزارش خبرگزاری ایمنا از چهارمحالوبختیاری، تالاب چغاخور، یکی از مهمترین زیستبومهای آبی چهارمحالوبختیاری، امسال روزهای کمآبی را پشت سر گذاشت؛ کاهش بارشها، افت منابع ورودی، افزایش تبخیر و محدودیتهای آبی باعث شد حجم ذخیره این تالاب کاهش پیدا کند و بار دیگر موضوع مدیریت منابع آب و تأمین حقابه زیستمحیطی آن مورد توجه قرار گیرد.
کاهش سطح آب چغاخور تنها به شرایط یک فصل یا تصمیم یک دستگاه محدود نمیشود؛ مسئولان آب منطقهای آن را حاصل انباشت چند سال خشکسالی و کاهش ذخایر آبی میدانند، در حالی که محیطزیست بر ضرورت توجه جدیتر به نیازهای اکولوژیک تالاب تأکید دارد. همزمان، بخش کشاورزی نیز با کاهش تخصیص آب از سد چغاخور و اجرای برنامههای مدیریت مصرف تلاش کرده است شرایط کمآبی را پشت سر بگذارد.
در کنار این چالشها، اقداماتی برای بهبود وضعیت تالاب آغاز شده است؛ از لایروبی مسیرهای ورودی آب و تقویت جریان چشمهها تا بسته شدن خروجی تالاب و برنامهریزی برای افزایش ورودی آب. اکنون چغاخور در نقطهای قرار گرفته که آینده آن به میزان بارشها، نحوه مدیریت منابع و هماهنگی میان دستگاههای متولی و بهرهبرداران وابسته است.
کاهش ذخیره آب؛ نتیجه چند سال افت منابع
کاهش آب تالاب چغاخور را نمیتوان تنها به یک سال کمبارشی یا یک تصمیم مدیریتی محدود کرد؛ مسلم صادقی مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحالوبختیاری معتقد است شرایط کنونی حاصل انباشت چند سال کاهش بارش، افت منابع آبی و افزایش تبخیر است.
وی در گفتوگو با خبرنگار ایمنا میگوید: این منطقه پیش از احداث سد در سال ۱۳۷۱، تالابی کمعمق و نیزاری بود که در سالهای پربارش آب داشت و در دورههای خشکسالی به سمت خشکی پیش میرفت، اما پس از احداث سد، امکان تنظیم و ذخیره آب فراهم شد و شرایط پایدارتری برای تالاب ایجاد شد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحالوبختیاری میافزاید: فلسفه احداث سدها، تنظیم منابع آبی و انتقال بخشی از آب فصلهای پربارش به دورههای نیاز است، چراکه عمده بارشها در پاییز و زمستان رخ میدهد، در حالی که نیاز بخشهای مختلف بهویژه کشاورزی در بهار و تابستان افزایش پیدا میکند.
صادقی با بیان اینکه تالاب چغاخور بهطور کامل خشک نشده است، ادامه میدهد: بر اساس دادههای هیدرولوژیک، حتی در صورت باز بودن کامل دریچه سد و ذخیره نشدن آب در مخزن، بخش تالابی حدود ۶ تا ۶.۵ میلیون مترمکعب آب دارد.
صادقی تصریح میکند: برنامه منابع و مصارف تالاب هر سال با حضور دستگاههای مرتبط از جمله محیطزیست، جهاد کشاورزی، صنعت، فرمانداری و سایر ذینفعان تدوین میشود و میزان رهاسازی آب نیز بر اساس همین برنامه انجام میگیرد.
وی کاهش حجم آب تالاب را نتیجه تداوم خشکسالی میداند و میگوید: در سالهای اخیر چند دوره کمآبی متوالی رخ داده و کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت، موجب شده بخشی از ذخایر سالهای گذشته مصرف شود و حجم آب تالاب کاهش پیدا کند.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای چهارمحالوبختیاری افزایش تبخیر را نیز یکی از عوامل مؤثر در کاهش ذخیره آب عنوان کرد و تاکید میکند: در شرایطی که عمق آب کاهش یافته و دمای هوا افزایش پیدا کرده است، میزان تبخیر نیز بیشتر شده و در ارزیابی وضعیت تالاب باید مجموعه عوامل ورودی آب، مصارف و تبخیر مورد توجه قرار گیرد.
صادقی با اشاره به منابع تأمینکننده آب تالاب بیان میکند: بخشی از آب چغاخور از طریق چشمههای اطراف و بخشی از روانآبها و سیلابهای ورودی تأمین میشود، اما کاهش ورودیها در سالهای اخیر نتوانسته افت ذخایر گذشته را جبران کند.
وی خاطرنشان میکند: برای بهبود شرایط تالاب، مسیرهای ورودی آب با همکاری دستگاههای مرتبط بررسی و لایروبی شده و همچنین رایزنیهایی با کشاورزان منطقه برای هدایت بخشی از آب چشمهها به سمت تالاب انجام شده است. در صورت همکاری بهرهبرداران، امکان افزایش ورودی آب به تالاب وجود دارد.
حقابه زیستمحیطی؛ محور اصلی نگرانی درباره آینده چغاخور
در کنار عوامل طبیعی مانند کاهش بارش و تداوم خشکسالی، موضوع تأمین حقابه زیستمحیطی تالاب چغاخور نیز به یکی از محورهای اصلی بحث درباره وضعیت این زیستبوم تبدیل شده است. محیطزیست استان معتقد است حفظ جریان آب در تالاب باید در برنامهریزی منابع و مصارف مورد توجه جدی قرار گیرد.
محسن کریمی، مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحالوبختیاری با اشاره به اهمیت تالاب چغاخور در گفتوگو با خبرنگار ایمنا میگوید: این تالاب یکی از ارزشمندترین زیستگاههای آبی استان و از سرمایههای مهم زیستی و گردشگری منطقه است و شرایط فعلی آن طی حدود سه دهه گذشته کمسابقه بوده است.
وی میافزاید: کاهش آب تالاب نتیجه مجموعهای از عوامل از جمله خشکسالیهای متوالی است، اما نمیتوان شرایط کنونی را تنها به کاهش بارشها نسبت داد و مدیریت منابع آب و رعایت حقابه زیستمحیطی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست چهارمحالوبختیاری با بیان اینکه حدود ۵۰ درصد از آب پهنه تالاب کاهش یافته است، ادامه میدهد: همچنان بخشی از تالاب دارای آب است و تلاش میشود با مدیریت منابع بالادست و اقدامات انجامشده، شرایط برای بازگشت آب به بخشهای خشکشده فراهم شود.
کریمی بیان میکند: از زمستان سال گذشته موضوع مدیریت آب تالاب و تأمین حقابه آن بهصورت مستمر پیگیری شده و در چند مرحله نیز اقدامات قضایی برای جلوگیری از خروج آب انجام شده است.
وی تصریح میکند: پس از تشدید شرایط بحرانی تالاب، در سیام شهریور حکم قضایی برای بستن خروجی تالاب اجرا شد و همزمان اقدامات مربوط به لایروبی مسیرهای تغذیهکننده و تقویت ورودی آب از منابع بالادست در دستور کار قرار گرفت.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان با اشاره به نقش چشمههای اطراف تالاب در تأمین آب چغاخور میگوید: منابعی مانند چشمههای شیرکشته، تنگ سیاه و احمدآباد از مسیرهای تأمین آب تالاب هستند و مدیریت برداشت از این منابع و همکاری کشاورزان منطقه میتواند به افزایش ورودی آب کمک کند.
کریمی تأکید میکند: حیات اکوسیستم تالاب به تأمین حقابه زیستمحیطی وابسته است و این موضوع باید در برنامه منابع و مصارف آب، در کنار نیازهای سایر بخشها، جایگاه مشخصی داشته باشد.
کشاورزی چغاخور با آب کمتر ادامه یافت
کاهش منابع آبی تنها بر وضعیت زیستمحیطی تالاب چغاخور اثر نگذاشته، بلکه بخش کشاورزی پاییندست سد را نیز با محدودیتهایی مواجه کرده است؛ بهگونهای که تخصیص آب این بخش در سال زراعی جاری نسبت به سال گذشته کاهش یافت و مدیریت مصرف به یکی از راهکارهای عبور از شرایط کمآبی تبدیل شد.
حسین بهرامی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی چهارمحالوبختیاری با اشاره به وضعیت منابع آبی سد چغاخور در گفتوگو با خبرنگار ایمنا میگوید: میزان تخصیص آب بخش کشاورزی از این سد در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به ۷ میلیون مترمکعب رسید، در حالی که این میزان در سال زراعی گذشته ۱۲ میلیون مترمکعب بود.
وی میافزاید: کاهش حجم آب مخزن سد باعث شد برنامهریزی برای مصرف آب با حساسیت بیشتری انجام شود تا ضمن رعایت محدودیتهای منابع آبی، امکان ادامه فعالیت کشاورزان و برداشت محصولات فراهم شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان ادامه میدهد: یکی از اقدامات انجامشده، مدیریت کشتهای پاییزه بود؛ بهگونهای که این کشتها بدون آبیاری پاییزه و با استفاده از رطوبت خاک و بارندگیها برنامهریزی شدند تا نیاز آبی محصولات کاهش پیدا کند.
بهرامی تصریح میکند: آب اختصاصیافته به بخش کشاورزی بر اساس سطح زیرکشت میان مناطق بهرهمند از سد چغاخور و طرحهای انتقال آب توزیع شد و در مجموع حدود ۹۶۰ هکتار کشت بهاره با مدیریت منابع موجود انجام گرفت.
وی با اشاره به نقش سامانههای نوین آبیاری در کاهش مصرف آب میگوید: توسعه آبیاری بارانی، انتقال آب با لوله و کاهش تلفات در مسیرهای انتقال، از عوامل مهم تداوم کشاورزی در شرایط محدودیت منابع آب بوده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی چهارمحالوبختیاری تأکید میکند: اصلاح الگوی کشت به معنای حذف کشاورزی نیست، بلکه حرکت به سمت کشتهای متناسب با ظرفیت منابع آب، انتخاب ارقام زودرس و افزایش بهرهوری آب است.
بهرامی خاطرنشان میکند: تجربه سال زراعی جاری نشان داد با برنامهریزی، همکاری کشاورزان و استفاده از روشهای نوین آبیاری میتوان حتی در شرایط کاهش تخصیص آب، از وارد شدن آسیب جدی به تولید جلوگیری کرد.
تلاش برای بازگشت آب به چغاخور؛ از لایروبی چشمهها تا تقویت ورودیها
در کنار مدیریت منابع موجود، اقداماتی برای بهبود وضعیت آبی تالاب چغاخور آغاز شده است؛ اقداماتی که بر تقویت مسیرهای ورودی آب، جلوگیری از خروج آب ذخیرهشده و افزایش جریانهای ورودی به تالاب تمرکز دارد.
مسعود زمانی، فرماندار بروجن با اشاره به اقدامات انجامشده برای بهبود شرایط تالاب اظهار کرد: مسیرهای ورودی آب و چشمههای تغذیهکننده تالاب با همکاری جوامع محلی، بخشداری بلداجی و حفاظت محیطزیست شهرستان لایروبی و تقویت شده است.
وی میافزاید: این اقدامات در راستای مصوبات جلسه منابع و مصارف آب تالاب انجام شده و از ۳۱ شهریورماه نیز خروجی تالاب چغاخور بسته شده است تا از کاهش بیشتر ذخیره آب جلوگیری شود.
فرماندار بروجن ادامه میدهد: تقویت ورودیهای آب، حدود ۳۰۰ لیتر بر ثانیه آب وارد تالاب میشود و با پایان آبگیری باغداران منطقه چغاخور، پیشبینی میشود این میزان افزایش پیدا کند.
زمانی تصریح میکند: بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، پس از پایان نیاز آبی باغداران، امکان افزایش ورودی آب به تالاب تا حدود ۶۰۰ لیتر بر ثانیه وجود دارد که میتواند در بهبود شرایط چغاخور مؤثر باشد.
وی خاطرنشان میکند: بهبود وضعیت تالاب نیازمند همکاری همه بهرهبرداران و دستگاههای متولی است و مدیریت همزمان ورودی و خروجی آب میتواند زمینه بازگشت تدریجی آب به بخشهای آسیبدیده تالاب را فراهم کند.
چغاخور؛ نیازمند مدیریت پایدار آب
تالاب چغاخور امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند مدیریت هماهنگ منابع آب است. کاهش ذخیره آب این زیستبوم نتیجه ترکیبی از خشکسالی، کاهش ورودیها، افزایش تبخیر و محدودیت منابع آبی بوده است.
اقدامات انجامشده برای تقویت ورودی آب، مدیریت خروجی تالاب و اصلاح مصرف در بخش کشاورزی میتواند به بهبود شرایط کمک کند، اما حفظ پایدار چغاخور نیازمند برنامهریزی بلندمدت و توجه همزمان به نیازهای محیطزیستی، کشاورزی و جوامع محلی است. تجربه امسال میتواند زمینهای برای بازنگری در شیوه مدیریت تالابها و منابع آب باشد.
نظر شما